Movies that Matter 2022 – Openingsfilm Navalny

Movies that Matter Festival 2022:
Navalny: de enige serieuze bedreiger van Poetin

door Jochum de Graaf

Navalny, de openingsfilm van het Movies that Matter Festival 2022, was de publieksfavoriet op het afgelopen Sundance Festival. De documentaire laat niet alleen de opkomst van de meest prominente uitdager van Poetins macht zien, maar toont ook onthullend hoe pervers dat regime werkt.

Het verhaal van Navalny is redelijk bekend: de activist, advocaat die zich kandidaat stelde voor het burgemeesterschap van Moskou en in 2016 als presidentskandidaat een serieuze uitdager van de zittende macht van Poetin werd. In de loop der jaren mocht hij zich meer en meer verheugen in de speciale aandacht van de FSB, de geheime dienst waarin Poetin opgeleid werd, tegenwerking, intimidatie, arrestaties, gevangenschap. In juni 2020 wordt hij op studiereis in Siberië ernstig ziek, hij blijkt vergiftigd met novitsjok, een dodelijk gif dat al vaker op tegenstanders van het Poetin-regime werd ingezet, zoals de voormalige inlichtingenofficier Skripal die naar Salisbury was uitgeweken.

Navalny

Herstel van vergiftiging
Dankzij bemiddeling van Angela Merkel mag Navalny naar een kliniek in Berlijn worden overgebracht, herstelt langzaam in de luwte van een blokhut in het Zwarte Woud en besluit uiteindelijk om in januari 2021 toch weer terug naar Rusland te gaan. Aangekomen in Moskou wordt hij onmiddellijk in de boeien geslagen en na een showproces tot 9 jaar strafkamp veroordeeld; door nieuwe wetgeving hangt hem 20 jaar extra boven het hoofd.

De Canadese regisseur Daniel Roher laat op overtuigende wijze zien hoe Navalny uit kon groeien tot de grootste uitdager van de macht in Rusland, de enige serieuze bedreiger van Poetin. We zien de grote rally’s door het hele land, de onverschrokken Navalny die grote menigten op de been krijgt, hen opzweept: ‘De machthebbers zijn corrupte dieven. Wie is Vladimir Poetin?’ ‘Dief!’, scanderen ze terug ‘Poetin?’, ‘Dief! Dief!’. Bij Navalny’s terugkeer staat op vliegveld Sjeremetjevo een grote menigte hem op te wachten, zijn arrestatie groeit uit tot de grootste protestgolf in jaren.

IJzersterke thriller
Navalny is met de ontrafeling van het waargebeurde complot, de verpletterende werkelijkheid die soms sterker is dan de goed bedachte fictie, vooral ook een ijzersterke thriller. Christo Grozev, Bulgaars onderzoeksjournalist van het befaamde Bellingcat – dat ook in de Oekraïense oorlog een aantal spraakmakende onthullingen op zijn naam heeft staan – brengt samen met Maria Pevtsjiech, hoofdonderzoeker van Navalny’s Anti-Corrupt Foundation, in kaart hoe meest waarschijnlijk de FSB achter de aanslag zit en het ook niet anders kan dat Poetin zelf daar op z’n minst van geweten moet hebben, zo niet de opdracht heeft verstrekt. Zoals het een goed rechercheonderzoek betaamt, zien we foto’s van alle betrokkenen en verdachten en hun onderlinge dwarslijnen aan de muur gepind, Poetin bovenaan als hoofdverdachte.

In december 2020 zit Navalny met Grozev en Pevtsjiech aan de keukentafel van een blokhut in het Zwarte Woud, waar hij met zijn familie een aantal dagen uitrust van de aanslag. Grozev heeft drie FSB-agenten geïdentificeerd die al een aantal jaren Navalny schaduwen en hem vermoedelijk het novitsjok hebben toegediend. Vrouw en kinderen liggen nog te slapen als Navlny ze alle drie belt, maar de FSB-ers hangen snel op wanneer ze de stem aan de andere kant van de lijn herkennen. En dan besluit hij, zich voordoend als een ongeduldige ondergeschikte van Poetin die dringend informatie nodig heeft, nog een chemicus te bellen die ook betrokken is. Tot verbijstering en schrik van iedereen vertelt deze Konstantin Koedrjavtsev precies hoe het gebeurde: ‘we deden het precies zoals gepland, de manier waarop we het vaak hebben geoefend’ en ‘ja, het gif kan het beste via de onderbroek worden ingebracht’.

De film legt ook de ongelooflijke perversiteit bloot, het systeem van desinformatie dat nu al decennialang kenmerkend voor Rusland is.

Navalny

Vakkundig monddood
Navalny
vertelt ook het verhaal van zijn vader die dichtbij Tsjernobyl woonde ten tijde van de kernramp en door de Sovjet-autoriteiten gedwongen werd om aardappelen te poten, een publicitaire poging om aan te tonen dat er zogenaamd niets aan de hand was. Navalny zegt dan dat hij toen hij voor het eerst het gezicht van Vladimir Poetin op tv zag, gelijk wist hoe dit soort leugens in elkaar gestoken worden. Poetin op zijn beurt noemt zijn rivaal nooit bij naam, heeft het over ‘deze patiënt in een Berlijnse kliniek’.

Navalny kon door zijn uitgekiende gebruik van social media en de gelikte filmpjes waarmee hij de corruptie van het Poetin-regime onthulde zich lang onaantastbaar wanen. De onthullende virtuele rondleiding door het exorbitante geheime paleis van Poetin in Sotsji aan de Zwarte Zee is wereldwijd miljoenen keren bekeken. De film speculeert erop dat Navalny’s dood hem tot een formidabele martelaar zou uit doen groeien.

Navalny zelf is aan het eind van de film positief en vastberaden over zijn missie en roept de Russen op vol te houden: ‘geef nooit op!’ Maar de cyberoorlog die parallel aan de oorlog in Oekraïne gevoerd wordt, de afsluiting van het internet, het verbod op voor Rusland ‘onvriendelijke’ informatie waarmee Navalny vakkundig monddood gemaakt wordt, doen het ergste vrezen.

Alle voorstellingen van Navalny zijn uitverkocht.

 

8 april 2022

 

Movies that Matter Festival 2022 – Activisten
Movies that Matter Festival 2022 – Judas and the Black Messiah
Movies that Matter Festival 2022 – Les choses humaines is genuanceerde bijdrage #MeToo
Movies that Matter Festival 2022 – Sovjet- en post-Sovjetfilms
Movies that Matter Festival 2022 – Het Grote Verzwijgen

 


MEER FILMFESTIVAL

Little Man, Time and the Troubadour

***
recensie Little Man, Time and the Troubadour
Poppenspel als parabel voor de oorlog

door Jochum de Graaf

Little Man, Time and the Troubadour is een roadmovie langs plaatsen en mensen waar de Tijd stil lijkt te staan en zeker nog lang niet alle wonden geheeld heeft en de Troubadour een surrealistisch ogend verhaal opvoert. De associatie met Oekraïne dringt zich onweerstaanbaar op.

De documentaire werd vorig jaar juli al door NPO 2Doc vertoond en is nu ook in de bioscoop te zien. De release valt samen met de actualiteit, omdat het verhaal zich afspeelt in Abchazië, de voormalige Sovjet-deelrepubliek die na een burgeroorlog met Georgië in de jaren negentig – vervolgens na een nieuwe inval van Georgië in 2008 door ingrijpen van het Rusland van Poetin – een armzalig onafhankelijk republiekje werd met een vergelijkbare status als Loegansk, Donetsk en Transnistrië.

Little Man, Time and the Troubadour

Surrealistische marionetten
De Troubadour uit de titel en reisgids in de voor ons tamelijk onbekende landstreek op de West-Kaukasus is kunstenaar Sipa Labakhua die deels op de fiets met zijn marionettentheater rondreist. De voorstelling die hij in een aantal kustplaatsen in het dunbevolkte land speelt, is gebaseerd op de lotgevallen van zijn vader, de Kleine Man uit de titel, een politicus vol idealen die gedwongen werd uit te wijken naar Moskou. Zoon Sipa is na de oorlog teruggekeerd naar zijn geboortegrond en brengt met zijn surrealistisch marionettenspel ontmoetingen met allerlei inwoners van de streek tot stand.

We rijden als het ware achterop over de mooie pleinen, de weidse lanen, de boulevard met palmen van hoofdstad Soechoemi, een mooie badplaats aan de Zwarte Zee, waar Konstantin Paustovski in de eerste helft van de vorige eeuw zo prachtig over schreef. Maar we zien vooral ook de karkassen van gebouwen, de vele kogelgaten in huizen, nog niet herstelde bomkraters, de overwoekerde treinrails, die eraan herinneren dat meer dan de helft van de bevolking, meest Georgiërs, na de korte oorlog in 2008 met Rusland gevlucht is.

Speelbal in geopolitieke strijd
De film gaat niet over de oorlog, niet wie begon en wie won, neemt ook geen stelling over wie schuldig was, of het een van de eerste uitingen van Poetins Russificatie was. Filmer Ineke Smits (De Vliegenierster van Kazbek, Stand by Your President), die meeschreef aan Labakhua’s voorstelling, registreert niet de mensen die oorlog voerden, daders of slachtoffers, maar vooral gewone burgers, de oorlog die hen overkwam. Ze betoont zich opnieuw een kenner van de regio, met onder meer de prachtige zang van twee zussen in een eerste aanleg arcadisch landschap, waarna de camera langs een pokdalig raamloos gebouw omhoog zwenkt waarboven gierzwaluwen rondcirkelen.

Little Man, Time and the Troubadour

We ontmoeten oude vrouwen die zich vooral herinneren dat het voor de oorlog feitelijk niks uitmaakte of je Abchaziër, Mingreliër, Georgiër, of Armeniër was. Een Russin in het publiek na de voorstelling die nog maar kort in Abchazië woont, ziet vooral stagnatie en onverwerkt leed. Een hippie-achtig stel uit Moskou voelt zich al behoorlijk geaard en zegt zich al thuis te voelen, hun kinderen weten niet beter dan dat dit hun thuisland is. En een Syrische schrijver, jaren geleden gevlucht vanaf de Golanhoogten, vult zijn bespiegelingen over oorlog en vluchten door een fraaie kinderfantasie  op de muur te tekenen.

Het fraai vormgegeven poppenspel is bedoeld als een parabel voor de oorlog, maar komt af en toe toch te gekunsteld over. En het uitstapje van Labakhua naar de Georgische hoofdstad Tbilisi is misschien een onbestemde zijsprong, maar voegt niet zoveel toe aan het verhaal. Maar de antwoorden op filosofische vragen als ‘waar voel je je thuis’ en ‘waar kom je vandaan’, leveren een mooi melancholisch portret van een klein land in een uithoek van het voormalige Sovjetrijk dat een speelbal werd in de geopolitieke strijd.

 

22 maart 2022

 

ALLE RECENSIES

Flee

*****
recensie Flee
Liefdevol eerbetoon aan stil migrantenkind

door Jochum de Graaf

Amin Nawabi ligt op de bank en sluit zijn ogen, hij ademt diep in en de stroom van lang vergeten herinneringen begint op gang te komen. Regisseur Jonas Poher Rasmussen heeft de camera in de aanslag, fungeert als zijn psychiater. Hij leerde Amin als middelbare scholier kennen, eerst als een jonge vluchteling uit een asielzoekerscentrum, later als een stil migrantenkind dat zijn best doet om zo weinig mogelijk opgemerkt te worden. Na tientallen jaren van hechte vriendschap legt Rasmussen het verhaal van Amin Nawabi vast.

De Deense animatie-documentaire Flee maakte op het afgelopen IDFA furore en is in maar liefst drie categorieën – beste animatie, beste documentaire en beste internationale film – voor een Oscar genomineerd.

Flee

De vlucht
In het begin van de film is Amin Nawabi (een pseudoniem) een jonge jongen die zorgeloos door de straten van het Kabul van de jaren tachtig danst, terwijl westerse popmuziek uit een roze koptelefoon op zijn oren knalt. Wat later zit hij in de achtertuin van zijn ouderlijk huis te luisteren naar verhalen over zijn vader, officier in het Afghaanse leger die gearresteerd wordt door de communistische regering en nooit meer zou worden teruggezien. Vervolgens herinnert hij zich de schok van het ontvluchten van het door oorlog verscheurde Afghanistan in 1989, wanneer het Sovjetleger de smadelijke aftocht geblazen heeft en plaats maken van de door de VS gefinancierde Mujahedeen.

Met zijn moeder en broers en zussen belandt Amin in Moskou waar ze met verlopen immigratiepapieren vast komen te zitten in het desolate post-Sovjet-Rusland, de tijd dodend met nagesynchroniseerde Mexicaanse telenovelas. De hoop is gevestigd op een broer die in Zweden woont en van zijn spaarzame inkomsten geld opzij moet leggen om zijn familieleden te laten overkomen.

Vanaf het begin weten we ook dat Amin veilig in Kopenhagen is aangekomen. Zijn jeugdherinneringen zijn verweven met scènes uit zijn volwassen leven. Hij staat op het punt om een ​​postdoc te worden in Princeton, en hij en zijn verloofde, Kasper, denken erover om een ​​huis te kopen.

Prachtige animatie
Van al die belevenissen zijn er geen of althans heel weinig beelden, en het verhaal van Amin is intrigerend genoeg voor een spannende documentaire waarin hij met commentaar van vrienden en familie zijn verhaal doet. Maar wat doe je als regisseur wanneer je hoofdpersoon alleen onder pseudoniem in beeld gebracht wil worden?

Rasmussen heeft dit opgelost met een briljante versie van een animatie-documentaire. De audiogedeelten van zijn interviews met Amin zijn omgezet in prachtig getekende sequenties, waarbij mensen zijn getekend in een variant op de Europese ‘klare lijn’, terwijl het vereenvoudigd realisme van de geschilderde achtergronden eerder aan Japanse anime doet denken. Met vintage journaalbeelden krijgen we het dagelijks leven in Kabul, Moskou en Kopenhagen te zien. Die afwisselende techniek werkt net zo meeslepend en suggestief als een ‘gewone’ live-actiefilm.

Flee

Het levensverhaal van Amin laat zien hoe de vluchtelingenindustrie werkt, de perverse wereld van de mensensmokkelaars, de exorbitante bedragen die betaald moeten worden, de kans op mislukking, de volgehouden leugens om de kans op een beter leven te vergroten. Tegelijkertijd zijn we getuige van zijn worsteling met homoseksualiteit in het aartsconservatieve Afghanistan en zijn latere emancipatie in de moderne Deense samenleving.

Humor en tederheid
Flee
heeft fijne momenten van humor en tederheid, zoals wanneer Amin Nawabi vertelt dat hij als jongen verliefd was op Jean-Claude “The Muscles from Brussels” Van Damme, die in geanimeerde flashback-vorm naar hem knipoogt vanaf de poster aan zijn slaapkamermuur in Kabul. Innemend hoe hij tijdens zijn eenzame en gevaarlijke vluchtavontuur een warme band met een oudere jongen opbouwt en hoe zijn familie uiteindelijk verrassend op zijn coming-out reageert.

Amins vluchtverhaal – hoe hij eerst naar Rusland gesmokkeld werd en vervolgens naar Denemarken, waar hij uiteindelijk alleen aankomt en als tiener in pleeggezinnen werd geplaatst – leidt tot een aantal onuitwisbare beelden: een mars door besneeuwde bossen belaagd door grenswachten, een hemeltergende scène van een boot vol hoopvolle vluchtelingen en een passerend cruiseschip.

Jonas Poher Rasmussen brengt een liefdevol en feilloos scherp eerbetoon aan zijn vriend Amin Nawabi, een dappere overlevende. De film mag met meerdere Oscars beloond worden.

 

2 maart 2021

 

ALLE RECENSIES

Petrov’s Flu

***
recensie Petrov’s Flu
De Petrovs hebben griep

door Jochum de Graaf

De Engelse titel Petrov’s Flu is enigszins misleidend want de hele familie Petrov – man, vrouw, zoon – is ziek. De Petrovs hebben griep (‘Petrovy v grippe’ in het Russisch) zou beter zijn. Hiermee wordt de metafoor voor Rusland, land in verval, nog wat nadrukkelijker aangedikt.

De nachtelijke koortsdroom van de Petrovs in het desolate Jekaterinenburg is prachtig uitgelicht maar is toch minder indringend dan Leto (Zomer) waarmee regisseur Kirill Serebrennikov drie jaar geleden in ons land doorbrak.

Serebrennikov, gekend Poetin-criticaster, kent uit eigen ervaring de absurditeit van het huidige Rusland. In 2017 werd hij gearresteerd op verdenking van verduistering van subsidiegeld, kreeg huisarrest, werd in 2020 veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf en een geldboete en mag sinds begin dit jaar het land niet meer verlaten.

Tijd van morele degeneratie
Zoals vaak in zijn films is de sfeer belangrijker dan de plot. Leto, over de driehoeksverhouding van Natalja Maoenenko, haar man Majk en Victor Tsoi, de rocksterren van de jaren tachtig, was een zinderende film over de verandering, glasnost, die in de lucht hing. Petrov’s Flu moet het daarbij afleggen.

Petrov (Semyon Serzin) zit in een overvolle trolleybus, rijdend door het deprimerende Jekaterinenburg. De ramen zijn beslagen, buiten is het kil en koud, hij hoest de longen uit zijn lijf, hij heeft griep. We zijn in de tijd van post-Sovjet-Rusland, tijd van morele degeneratie, economische verarming, de ongekende vrijheden waar de Russen zich geen raad mee weten, het land op de rand van een complete sociale ineenstorting.

Petrov moet een tirade van een medepassagier aanhoren over Gorbatsjov en Jeltsin die het land verkwanseld hebben en wordt dan opeens uit de bus gehaald, krijgt een kalasjnikov in de hand gedrukt en moet meedoen met het fusilleren van een stel chic geklede mensen.

Petrov’s vrouw organiseert een literair avondje op de bibliotheek waar ze werkt, en ineens wordt haar oogwit zwart en slaat ze met welgemikte karateklappen een vervelende indringer tot moes.

Petrov brengt zijn zieke zoontje naar een Nieuwjaarsfeestje waar Djed Moroz (Vadertje Vorst, een soort Russische Kerstman) optreedt en hij mag dansen met het Sneeuwmeisje, net als zijn vader zelf dat eind jaren tachtig deed.

Oogverblindende sequentie
We zien een aantal gruwelijke scènes, de moeder die haar zoon de keel doorsnijdt met een mes, een of andere onverlaat krijgt een revolver in zijn mond geduwd en mag zelf de trekker overhalen, een ander wordt met verstikking door een kussen omgebracht. Het blijken allemaal wrede, hallucinante dromen.

Daar tegenover staat een technisch oogverblindende sequentie, een ononderbroken opname van ongeveer achttien minuten van Petrov die een ontgoochelde, suïcidale schrijver volgt: van een kantoorgebouw naar een lift, naar beneden in een garage, in de sneeuw, in een appartement en terug de sneeuw in. We zien dronken ritjes in een versierde lijkwagen, waaruit op zeker moment het lijk ontsnapt, we zijn getuige van nog dronkener discussies over het bestaan van God.

Maar met een lang uitgesponnen verslag van het feest van Ded Moroz en zijn Sneeuwmeisje wordt de zwerftocht eindelijk vermoeiend en wordt de film minder dan de som van de vele delen.

 

24 februari 2021

 

ALLE RECENSIES

Terugblik filmjaar 2021: Altijd maar weer de oorlog

Terugblik filmjaar 2021:
Altijd maar weer de oorlog

door Jochum de Graaf

De oorlog. Altijd maar weer de oorlog. Ook in het 76ste jaar na de Tweede Wereldoorlog is er nog een stroom aan films die een extra, een ander, en in meerdere gevallen zelfs een nieuw zicht op hét ijkpunt in onze geschiedenis werpt.

Op het IDFA was er de toepasselijke rubriek ‘News from WW II’, al waren niet alle films even nieuwswaardig. Het beeld van de bungelende lijken van de Duitse oorlogsmisdadigers op het centrale plein van Kiev in Babi Yar. Ook Context blijft nog wel even op mijn netvlies hangen, al is de film een wat minder gefocuste aflevering uit het bijzonder rijke oeuvre van grootmeester Sergej Loznitsa. En ook de minutenlange scène uit een Amerikaanse toeristenfilm van het lege zonovergoten marktplein in het Poolse Nasielsk in 1938 waar Barbara Stigter in Thirty Minutes. A Lenghthening op de achtergrond het ooggetuigenverslag van het wegvoeren van de Joodse bevolking laat horen, is in mijn selectieve geheugen opgeslagen.

De Slag om de Schelde

De Slag om de Schelde

Nederlandse oorlogsfilms
We beleefden de uitgestelde premières van twee Nederlandse oorlogsfilms die ook internationaal goed aansloegen, dankzij een release via Amazon en Netflix. Begin juni ging dan toch De Slag om de Schelde in première, de film die met het uitgebalanceerde script van Paula van der Oest, de levensecht gefilmde oorlogsscènes het duurdere en tamelijk larmoyante Zwartboek op alle fronten verslaat en de beste Nederlandse oorlogsfilm mag worden genoemd. De Oost, Jim Taihuttu’s saga hoe een jonge soldaat langzaam het morele moeras van oorlogsmisdaden wordt ingezogen, toont ons de  grauwe historische spiegel van de eufemistisch aangeduide politionele acties in Indonesië.

Maar de kroon spant toch Quo Vadis, Aida?, de gelauwerde film – met Europese filmprijzen voor beste regie en hoofdrol – die de verschrikking van de grootste naoorlogse genocide diep aangrijpend in beeld brengt. Het drama van de tolk Aida die haar man en zonen vergeefs probeert te redden uit de hel van Srebrenica, de enclave onder de voet gelopen door de Servische troepen van Mladic, de machteloze rol van Dutchbat, het wegvoeren van de duizenden mannen en jongens, wier lot onontkoombaar is. De film die je met tal van vragen achterlaat, hoe het zo ver heeft kunnen komen, waarom er zo weggekeken is, of het zo maar weer zou kunnen gebeuren en je er indringend toe bepaalt wat je zelf in die omstandigheden zou doen.

Die blik waarmee Aida jaren na terugkomst van het drama in de kamer van haar voormalige huis in Srebrenica rondkijkt, heeft nog het meest in mijn hoofd gespeeld.

De Veroordeling

De Veroordeling

Welke films vielen ook op?
Er waren het afgelopen jaar tussen de coronabedrijven door een paar steengoede Deense films te zien: Another Round en Riders of Justice, allebei met de briljante Mads Mikkelsen. Voor een aantal films die ik voor InDeBioscoop besprak, deelde ik vier sterren uit. Mandibules, geweldig fijne absurde Franse komedie; La Haine, ook na 25 jaar nog steeds een cinematografisch monument; Nr.10, de tiende film van Alex van Warmerdam, is ook een afsluitend (?) hoogtepunt in zijn oeuvre.

De Veroordeling met de felle aanklacht tegen het door complotdenker Maurice de Hond opgetuigde mediacircus van de Deventer Moordzaak was meer dan terecht de grote Gouden Kalfwinnaar.

Grote uitzondering was het alom luid bejubelde met vier en vijf sterren bedeelde Titane, omschreven als een ‘wervelwind van een film’, ‘manifest van ongeketende creativiteit’, ‘intens expliciete beelden die nooit inboeten aan intimiteit, oprechtheid en emotie’, ‘terechte winnaar Gouden Palm’. Mij was de volstrekt bizarre plot – jong meisje dat dankzij een staaf titanium in hoofd als getormenteerde vrouw te keer gaat tegen de masculiene samenleving, ontaardend in een humorloze bodyhorror – echt niet meer dan twee sterren waard.

Tot slot was ook wel zeer bijzonder om de complete tien speelfilms van Charlie Chaplin in mooi geremasterde versies te kunnen zien.

 

23 december 2021

 

Terugblik filmjaar 2021: Een lach en een traan
Terugblik filmjaar 2021: Vervreemding van het alledaagse geluk
Terugblik filmjaar 2021: Verwarrende tijden voor filmfans
Terugblik filmjaar 2021: Pole position voor streamingdiensten

 

IDFA 2021 – Deel 7: Nieuws uit WOII

IDFA 2021 – Deel 7: 
Nieuws uit WOII

door Jochum de Graaf

De Tweede Wereldoorlog is nog steeds hét ijkpunt voor onze geschiedenis. Ook na 76 jaar bevrijding komen er nog ieder jaar nieuwe films en documentaires uit. IDFA heeft er een speciaal thema van gemaakt: Nieuws uit WOII.

 

Babi Yar. Context

Babi Yar. Context
In 1952 besluit de gemeente Kiev dat er over het terrein industrieel afval geloosd mag worden. In later jaren verrijzen er flats rond het terrein. Daarna herinnert er nog maar weinig aan het ravijn vlakbij Kiev waar op twee dagen in september 1942 33.771 Joden door de nazi’s werden doodgeschoten.

In zijn kenmerkende, gedragen en uiterst zorgvuldige stijl laat Sergeij Loznitsa de beelden voor zichzelf spreken, het verhaal vertellen. In Babi Yar. Context zien hoe het zover gekomen is. Beelden van het uitbreken van de oorlog, de beschieting van de brug over de Dnjepr bij Kiev, de inname van Lvov (Lemberg) door de Duitsers, de toejuichingen van de plaatselijke bevolking voor de Wehrmacht, de enthousiaste ontvangst dat bevelhebber Frank ten deel valt.

De Joden werden als vijfde colonne, Sovjet-sympathisanten, gezien. Loznitsa toont verontrustende beelden van mensen die door hun buren worden geslagen, uitgekleed en door de straten gesleept. Na hevige gevechten wordt Kiev ingenomen en ook daar worden de Joden door zowel de bezetter als de plaatselijke bevolking als zondebok aangemerkt. Ze moeten zich melden bij de Ortskommandatur, gemakkelijk zittende kleding aandoen, op 29 en 30 september worden ze aan de rand van het ravijn gebracht en genadeloos neergeknald.

Een week later wordt er in Kiev een triomfantelijke parade gehouden, schokkend de klaarblijkelijke onverschilligheid van de duizenden toeschouwers, die toch geweten moeten hebben van de gruweldaad die zich in hun achtertuin afspeelde. Mei 1943 herovert het Rode Leger eerst Kiev en vervolgens Lvov en zien we hoe de bevolking de nieuwe bevrijders toejuicht. Kort daarop worden de eerste internationale journalisten in Babi Jar rondgeleid, in 1946 start het tribunaal.

We krijgen de indrukwekkende getuigenis van actrice Dina Pronicheva ,die zich vanaf 9 uur ’s ochtends in het ravijn schuil wist te houden om aan het eind van de middag langzaam door de berg lijken een weg omhoog te banen. We staren minutenlang naar de in eerste aanleg ontwijkende en vervolgens emotieloze bekentenis van soldaat Hans Isenmann dat hij iets van 120 Joden heeft vermoord.

En dan die niet minder schokkende beelden van de openbare executie van dertien schuldig bevonden oorlogsmisdadigers, de bungelende lijken op het centrale plein tegen de achtergrond van het verwoeste Kiev en de tienduizenden toegestroomde inwoners die daar getuige van zijn blijven nog wel even op je netvlies hangen.

In zijn beste documentaires als State Funeral, The Event en Maidan laat Loznitsa ons met zijn meesterlijke montage van lang verborgen archiefmateriaal de loop van de geschiedenis zien. Door zijn scherpe focus op verbazingwekkende, meedogenloze details komt de betreffende gebeurtenis vervolgens uiterst scherp tot leven. Babi Yar. Context heeft echter een veel minder sterke focus.

Ongetwijfeld heeft de terreurdaad van Babi Yar context nodig, maar in deze film waaiert die nogal breed uit. De bezetting en later weer herovering van Lvov en Kiev worden als een soort oorlogsreportages breed uitgemeten, van het ravijn krijgen we weliswaar zeer aangrijpend verstilde beelden te zien, maar het is eerder een bescheiden fotoreportage van na de gebeurtenis zelf. Babi Yar. Context is daarmee eerst en vooral een kroniek van de oorlog in de Oekraïne met Babi Yar als uitwas.

 

Three Minutes: A Lengthening

Three Minutes: A Lengthening
Zomer 1938 komen vijf Amerikanen op een vakantietrip door Europa in het Poolse Nasielsk terecht, een klein dorp ten noordwesten van Warschau met zo’n 7.000 inwoners, van wie 3.000 Joods. Ze schieten er een filmpje van drie minuten waarbij de inwoners zich voor de camera verdringen. Drie minuten over de belangrijke knopenfabriek met zijn Joodse eigenaren, over de ornamenten op de synagoge, de bakker, de handelslui, de winkels, de lommerrijke straten en pleinen; een doodgewoon Pools-Joods dorpje eind jaren dertig van de vorige eeuw.

In Three Minutes: A Lengthening ontleedt Bianca Stigter beeld voor beeld het filmpje. Wie zijn die mensen die zo vrolijk voor de lens verschijnen. Wat is de betekenis van het ornament boven de synagoge? Wat staat er in de korrelige letters boven de kruidenierswinkel? Meest navrant is het voorlezen van een ooggetuigenverslag van de deportatie van de Joden in december 1939, terwijl we kijken naar de anderhalf eerder opgenomen beelden van het marktplein waar ze zich moesten verzamelen.

Het telkens herhalen en inzoomen op de beelden is een procedé dat werkt. Steeds sterker dringt het besef door dat vrijwel niemand de holocaust heeft overleefd. In 1945 waren nog slechts 100 van de Joden van Nasielsk in leven.

 

Turn Your Body to the Sun

Turn Your Body to the Sun
Turn Your Body to the Sun vertelt het ongelooflijke verhaal van een Sovjetsoldaat van Tataarse afkomst die bijna vermalen werd door de wereldgeschiedenis. Tijdens de Stalin-terreur van de jaren dertig werden de Tataren naar Siberië gedeporteerd; toen de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen werden ze gedwongen in het Rode Leger dienst te nemen. De vader van de in Amsterdam wonende schrijfster Sana Valiulana moest ook gedwongen dienst nemen in het Wolga-Tatarenbataljon dat aan het Oostfront een meedogenloze strijd tegen de Hitlertroepen uitvocht.

Nog voor de ommekeer bij de Slag om Stalingrad werden ze gevangen genomen en voor de keus gesteld: óf de dood óf overlopen naar de Duitse kant en aan de zijde van de Wehrmacht vechten. De meeste Tataren kozen voor dit offer they could not refuse en kwamen aan het Westfront terecht, in Frankrijk, Normandië. Na D-day worden ze krijgsgevangen genomen door de Amerikaanse en Canadese troepen en de vader van Valiulana kwam nu aan de geallieerde kant terecht waar hij als tolk werd ingezet. Tijdens de Conferentie van Yalta werd afgesproken dat alle krijgsgevangenen weer terug naar hun eigen land zouden gaan. Vader Valiulana keerde terug naar Moskou, waar hij onmiddellijk op transport werd gesteld naar de Goelag, een strafkamp diep in de toendra waar hij dwangarbeid verrichte bij winterse temperaturen van min 30. Pas na de dood van Stalin, in 1956, kwam hij vrij en kon dankzij een liefdesrelatie die per brief ontstond, nog iets van een familieleven opbouwen.

Aliona van der Horst, die op het vorige IDFA furore maakte met haar Liefde is Aardappelen, volgt Sana Valiulana op haar zoektocht naar haar vader, in de trein met haar zus op weg naar de Goelag, naar Perm in de Oeral, citerend en raadplegend de dagboeken die hij achterliet, het spoor terug volgend van de man die na de oorlog bleef zwijgen over wat hij had meegemaakt. Valiulana wil invulling geven aan wat ze alleen in het Nederlands kan aangeven als de ‘onvervuldheid’ van haar vaders leven.

Met een ingetogen montage, gebruikmakend van technieken als double-pass, inzoomen op en inkleuren van bijzondere archiefmateriaal geeft Van der Horst een sterke extra dimensie aan het verhaal. Bijna ondraaglijke beelden van de verschrikkingen en ontberingen van de strijd aan het front, de wrede en onmenselijke behandeling in de krijgsgevangenkampen en dan ook nog eens de miskenning en minachting die hen na de oorlog ten deel viel.

Turn Your Body to the Sun is een monumentaal eerbetoon aan de miljoenen krijgsgevangenen wier geschiedenis veel te lang verborgen bleven.

 

Housewitz
Avond aan avond kijkt Lous Hoogendijk, een excentrieke oudere vrouw in Amsterdam Zuid, naar treinreizen op tv – Rail Away, Die schönsten Bahnstrecken – een stuk of tien afstandsbedieningen in gevarieerde vorm van ouderdom onder handbereik. Het lijken op het eerste gezicht tamelijk gewone beelden: vrouw, tv kijkend in ruime woonkamer, met kat. Maar allengs wordt haar worsteling om te leven met haar oorlogstrauma meer en meer duidelijk.

In het huis is het een enorme chaos, ze kan bijna niets weggooien, dan komen herinneringen boven die te veel pijn doen. Tv kijken doet ze vooral ’s nachts om de nachtmerrie te ontwijken waarin ze niet meer weet hoe ze naar huis moet komen, net als op de dag dat ze als jong Joods meisje gedeporteerd werd.

Ze leest de brieven voor die ze vanuit het kamp schreef. In Westerbork was de goulash nog wel ok, in Theresienstadt was het eten uiterst beroerd. De vlektyfus en andere vreselijke ziekten, de ontmenselijking in het concentratiekamp. Geëmotioneerd vertelt ze dat ze het lot van haar vader en broer in de gaskamer voor zich ziet, hoe oneerlijk het is dat haar  broer, ‘zo’n mooie jongen’, vermoord is en zij de oorlog wel overleefde.

Tientallen jaren is ze het huis niet meer uit geweest, haar kinderen zorgen voor haar. Dochter Oeke Hoogendijk, documentairemaker van onder andere het veelgeprezen Het Nieuwe Rijksmuseum en Mijn Rembrandt, belt haar moeder iedere dag, soms een paar keer: ‘Ja daar ben ik’. ‘Ja, ik ook’. Het zijn vaak tragikomische gesprekken, ‘Kamperen? Gaan jullie weer kamperen? Nou dat is aan mij niet besteed, ik zit de hele dag al in het kamp’. Met mondaine hoed en zonnebril kan ze in de tuin helemaal losgaan op de house van DJ Tiësto, dat heeft een kalmerende werking op haar gemoedsrust.

Oeke Hoogendijk speelde al lang met het idee om het leven van haar moeder in de schaduw van de Holocaust te verfilmen en weet haar daarvan te overtuigen. Maar al na een paar weken gooit ze de cameraploeg het huis uit, ‘ik voel me op m’n best wanneer ik alleen ben’. Dochter Oeke laat webcams installeren, wat als bijkomend gevolg heeft dat het portret nog aan diepgang wint. Hoe ze door het huis rommelt, de kat toespreekt, midden in de nacht diep onder de dekens naar de radio gaat luisteren, veel in zichzelf praat, de eerlijkheid van het verdriet combinerend met haar scherpe gevoel voor humor.

Housewitz, met die fijne dubbelzinnige titel, vindt een knappe balans tussen het opspelende leed van de kampherinneringen, afgewisseld met de mentale rust van eindeloze treinreizen op tv.

 

28 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys
IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 4: Invloedrijke rocksterren 
IDFA 2021 – Deel 5: Luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2021 – Deel 4: Invloedrijke rocksterren

IDFA 2021 – Deel 4: 
Invloedrijke rocksterren

door Jochum de Graaf

Muziek behoort niet tot de hoofdthema’s van het IDFA, al doet de publiciteit voor de hoogmis voor Hallelujah: Leonard Cohen, a Journey, a Song misschien anders vermoeden. Maar over het leven en werken van een aantal van de grootste en invloedrijkste rocksterren is in de zijlijn van het festival een aantal interessante documentaires te zien. 

 

Market Screening: Velvet Underground

Market Screening: Velvet Underground
Het sterke aan deze veelgeprezen documentaire van Todd Haynes (vooralsnog alleen via Apple TV te zien) is dat die niet in een nostalgische terugblik verzandt, maar de groep in het perspectief van zijn eigen tijd plaatst, het Amerika, beter nog het New York, van eind jaren zestig. En dan in vooral cultureel opzicht, de opkomst van de experimentele cinema, avant-garde kunst, minimalistische muziek, popart, de grote invloed van Andy Warhol met zijn legendarische atelier The Factory.   

Market Screening: Velvet Underground zet ook het beeld recht dat Lou Reed de absolute hoofdrolspeler in de band was. John Cale vertelt zeer lucide, maar ook ingetogen, hoe hij als leerling van de minimalistische componist La Monte Young zijn kennis van de muzikale avant-garde inbracht, hoe hij op zoek naar een soort ‘natuurlijke harmonie’ beïnvloed werd door de close-harmony van The Everly Brothers en in de trance-achtige gitaar-riffs van Bo Didley de herhaling van eenvoudige minimale muzikale motieven herkende.

Lou Reed stelde daar de rauwe werkelijkheid van het grotestadsleven met een passie voor rock-‘n-roll tegenover. Zijn teksten over sadomasochisme, transseksualiteit, orgies, huiselijk geweld en veel over drugs waren voor die tijd ongekend.

The Velvet Underground werd gekenmerkt door de energie die ze aan hun negativisme wisten te ontlenen, ze zetten zich af tegen alles wat ze niet beviel. Drummer Maureen Tucker, naast Cale de enige overlevende van de oorspronkelijke bezetting, verhaalt sardonisch over de keer dat ze voor een aantal concerten naar de West Coast gingen en daar met de flowerpower-cultuur geconfronteerd werden. Die hippies! Met bloemen in hun haar! Dat je denkt dat je daarmee de vrede op aarde voor elkaar denkt te krijgen.

Haynes laat goed zien hoe The Velvet Underground kon uitgroeien tot de band die de popmuziek blijvend veranderde. Zonder The Velvets geen underground. En hij brengt het met de technieken van de alternatieve cinema uit die tijd fraai in beeld, splitscreens van spetterende optredens van rocklegendes als Jerry Lee Lewis, commentaar van invloedrijke tijdgenoten als Allen Ginsberg, Bob Dylan, New Yorkse straatbeelden en de scene rond 42nd Street, waar het allemaal gebeurde eind jaren zestig.

Anderzijds is Market Screening: Velvet Underground iets te veel een typisch Amerikaanse documentaire met een reeks pratende hoofden, bekende en minder bekende figuren uit de entourage van de band, als Jonas Mekas, John Waters, Doug Yole, Jackson Browne, Jonathan Richmond, de zus van Lou Reed  die mooi uitgekaderd tegen een achtergrond in beeld worden gebracht, maar het was toch mooier geweest wanneer de ontwikkeling van de band geschetst was aan de hand van de optredens, repetities, party’s waar toch ook genoeg archiefbeelden van zijn.

 

Songs for Drella

Songs for Drella
I don’t wanna see a camera’, zei Lou Reed tegen regisseur Ed Lachman, ‘niet op het podium en ook niet als ik de zaal in kijk’. Lachman was gevraagd om het concert dat Lou Reed en John Cale van hun net verschenen legendarische album Songs for Drella te registreren. Lachman verzon een list, ‘kan ik dan de repetities filmen’, en dat was goed, knikte Reed. Dertig jaar na dato zijn de 16mm opnamen in een prachtige 4K-restauratie uitgebracht.

Nog weer twintig jaar eerder was de samenwerking tussen Reed en Cale in The Velvet Underground beëindigd, drie jaar na de dood van hun mentor en manager Andy Warhol in 1987, kwamen ze kort bij elkaar om Songs for Drella op te nemen en een aantal concerten te geven. Songs for Drella is een oprechte, scherpe en eerlijke verkenning van het leven, de dromen, eigenaardigheden, angsten, wanen, aspiraties van Warhol. Het nummer Work, waarin zijn onstuitbare arbeidsethos wordt beschreven, Trouble With Classicists dat Warhols dedain voor egotrippende kunstenaars beschrijft en de slotsong Hello It’s Me waarin Reed zijn diepe spijt betuigt over de onvolwassen manier waarop hij met Warhol gebroken heeft: ‘I wish I’d talked to you more when you were alive’. De neiging om na ieder nummer applaus te geven.

Lachman heeft het sterk sober in beeld gebracht, afwisselend zwart-wit dan weer kleur, een enkel beeld als achtergrond, in-  en uitzoomend op Cale en Reed afzonderlijk, de kale setting op het podium met vleugel, keyboard, viool, gitaren, stoel, gitaar. Beelden, perfect passend bij de soms ingetogen minimalistische muziek, de melodieuze pianopartijen van Cale, maar ook bij de expliciete rock-‘n-roll de soms oversturende gitaarpartijen van Reed.

Songs for Drella als documentaire is vooral ook een verkenning van de dynamiek tussen Reed en Cale, de twee giganten die daarna nooit meer met elkaar zouden optreden.

Mocht de gelegenheid zich voordoen, dan is aan te raden om Market Screening: Velvet Underground en Songs for Drella na elkaar te zien, dan is het beeld van de geschiedenis van een van de meest vruchtbare en invloedrijke samenwerkingen uit de popgeschiedenis compleet.

 

Jagged
Van Jagged Little Pill, het album waarmee Alanis Morissette in 1995 de wereld veroverde, zijn inmiddels 33 miljoen exemplaren verkocht, het was het op een na best verkopende album van de jaren negentig en het staat in de ranglijst aller tijden vooralsnog op een twaalfde plaats.

Jagged vertelt het verhaal hoe het zo ver gekomen is. Morrisette was op 15-jarige leeftijd al een popster in Canada, had twee albums met licht verteerbare dancepop uitgebracht, voor ze in 1994 producer Glen Ballard ontmoette. Ze wilde rauwer, ongepolijster klinken en de samenwerking bleek een perfecte match. In een jaar tijd, februari 94 tot februari 95, schreven ze in twintig dagenlange sessies evenzoveel nummers. Een rondgang langs de grote platenlabels leverde niets op, uiteindelijk konden ze een contract tekenen bij Maverick Records, waar ook Madonna bij zat. Het meest vooraanstaande rockstation van LA pikte de single You Oughta Know op en de rest is geschiedenis.

You Oughta Know was een oerkreet, werd het lijflied van iedereen die wel eens gedumpt is. Ook zes andere singles, waaronder het iconische Ironic werden wereldhits. Het is de tijd van de grunge, garagerock, de reactie op de wat lauwe new wave van begin jaren negentig. En het illustreerde de onstuitbare opkomst van zelfbewuste vrouwelijke popsterren, de women power van artiesten als Madonna.

Jagged begint met een knap gemonteerde reeks fragmenten van optreden waarbij Analis met dat lange rechte haar in T-shirt en donkere spijkerbroek, haar teksten de zaal in slingert. De elektriciteit van die opkomst, het publiek dat in extase de teksten woord voor woord meezingt. Dit is niet alleen een concert, hier wordt ook een statement verkondigd. Een statement over alle zaken waar vrouwen vanaf dat moment niet langer meer over zullen zwijgen: vernedering, verachting in de liefde, de woede daarover, het opkomen voor hun rechten.

Ruggengraat van de film is een uitgebreid interview waarin Alanis terugblikt op die komeetachtige carrière. Gezeten in haar immense bibliotheek – kennelijk leest ze tegenwoordig nogal veel boeken – analyseert ze haar eigen rol als toch wel erg jonge vrouw die met alle uitwassen van de masculiene popwereld wordt geconfronteerd. In bedekte termen laat ze doorschemeren dat ze uit haar vroege carrière eetstoornissen heeft overgehouden, ze ergerde zich steeds meer aan haar rol van popprinses en hoe ze zich uit dat keurslijf wist te bevrijden. Uitgebreid verhaalt ze over het leven in de toerbus, de tol van de roem tijdens de promotietournee voor Jagged Little Pill die achttien maanden duurde en haar over de hele wereld bracht.

Misschien jammer dat ontbreekt wat er in de jaren daarna gebeurde, het had de film nog meer reliëf kunnen geven, waarom ze nooit meer die grote hoogte van 1995 bereikte en hoe ze daar mee omging.

Alanis zelf is ontevreden over de film en wil aan de promotie niet meewerken, omdat volgens haar sommige feiten en implicaties – vermoed wordt het openhartige verhaal over seksueel misbruik – in werkelijkheid veel genuanceerder liggen.

 

Listening to Kenny G

Listening to Kenny G
I’m  not a personality, I am a sound’, zegt Kenny G al ergens aan het begin van de documentaire. Het is een perfecte samenvatting van wie hij is. Over zijn persoonlijk leven komen we, behalve dat hij twee zoons heeft, verder niet veel te weten. Listening to Kenny G laat de onstuimige opgang van de meest verkopende instrumentalist ter wereld zien, en dan met name zijn hoogtepunt in de jaren negentig. 75 miljoen albums heeft hij verkocht, in de VS, Latijns Amerika, Azië en vooral China is hij  immens populair, miljoenen Chinezen luisteren nog dagelijks onderweg naar huis het nummer Coming Home. Zijn muziek klinkt op de roltrappen in winkelcentra, zijn populaire deuntjes luisteren menig bruiloft op , bekend zijn de verhalen van ouders die vertellen dat hun kinderen op een nummer van Kenny G zijn verwekt. En Kanye West vroeg hem om bij wijze van verrassing voor Kim Kardashian op Valentijnsdag op te treden.

Er is dus kennelijk een groot publiek voor, mensen in de rij voor een concert in de Blue Note Club, drie meisjes uit Puerto Rico, die drie dagen onderweg waren, het echtpaar dat elkaar vond op de tonen van zijn grootste hit Silhouette, de moeder en zoon  ook al uren in de rij voor een ticket hebben gestaan waarbij de zoon alle kritiek op Kenny G wegwuift met het argument dat zoveel miljoenen fans over de hele wereld het niet fout kunnen hebben.

Naast lof is er kritiek. Jazzcritici, muziekwetenschappers, en zeker serieuze jazzmuzikanten moeten niets hebben van de platte populaire deuntjes, dat soort ‘easy listening’, ‘smooth jazz’. Met echte jazz heeft het maar weinig te maken, ‘muzikaal behang, ‘een zakelijke poging om me te kalmeren’, ’dit is geen seks, dit is masturbatie’, zo klinkt het. Jazzgitarist Pat Metheny brandt hem tot de grond toe af, Kenny G is volkomen ‘crap’.  Maar Kenny zelf heeft er weinig last van, hij gaat onverdroten zijn eigen gang en neemt het met de nodige humor en zelfrelativering voor kennisgeving aan.

Go for it schrijft hij als levensmotto op de muur van de high school in Seattle waar hij zijn opleiding genoot, en vervolgens practice, practice, practice!  Volgens eigen zeggen wordt hij nog iedere dag beter doordat hij is blijven oefenen.

Penny Lane, omineuze naam voor een maakster van muziekdocumentaires, heeft met mooi archiefmateriaal en goede montage een charmant portret van hem gemaakt.

 

26 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys
IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 5: Luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 7: Nieuws uit WOII
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels

IDFA 2021 – Deel 2: 
Young Rebels

door Jochum de Graaf

In de selectie Young Rebels brengen films ons dichter bij het strijdtoneel waarop jonge mensen bezig zijn geschiedenis te schrijven. Denk aan grote thema’s als klimaatverandering, mensenrechten, politieke vernieuwing, gendergelijkheid, internet, privacy en andere urgente zaken. Het is een wat hoogdravende omschrijving die niet in alle opzichten goed uitpakt.

 

How the Room Felt

How the Room Felt
In deze debuutfilm van Ketevan Kapanadze volgen we een groep vrouwelijke en non-binaire queers in de Georgische stad Kutaisi. De meeste maken deel uit van het lokale vrouwenvoetbalteam dat op semiprofbasis uitkomt in de Georgische competitie. Maar dat volgen is dan niet in de zin van het wedstrijdverloop of de stand in de competitie, je ziet geen goal gescoord worden, maar hoe ze over het veld lopen, met elkaar in de kleedkamer, bij de nabespreking. We zien ze ook op feesten, samenkomsten waar ze alledaagse problemen en existentiële kwesties met elkaar bespreken, al gaat dat met nogal veel drankgebruik en bijbehorend dronkenvrouwsgedrag gepaard.

Discriminatie, uitsluiting en geweld zijn voor de voetbalsters en haar vriendinnen dagelijkse realiteit, in een maatschappij die nu niet bekend staat om zijn lbhtq-vriendelijke klimaat. Afgelopen zomer werd een gay pride in hoofdstad Tblisi hardhandig verstoord door fanatieke tegendemonstranten waarbij zelfs een dode viel.

Die vijandige buitenwereld is weliswaar voelbaar in de film, maar we krijgen er weinig direct van te zien. How the Room Felt is vooral een intieme verkenning van het leven in de lhbtiq-bubble in Kutaisi en geenszins een verslag van de strijd voor hun rechten in Georgië.

 

Homeroom

Homeroom
Peter Nick maakte een trilogie over de sociale instituties in Oakland, Californië. Na The Waiting Room (2012) over de zorg en The Force (2017) over het politieapparaat, is er nu Homeroom  waarin de eindexamenklas van Oakland High School in het veelbewogen schooljaar 2019-2020 wordt gevolgd. Het is het jaar waarin dat eindexamen in het teken komt te staan tegen de achtergrond van de coronacrisis en de Black Lifes Matter-beweging.

Het verhaal van de film is een beetje dun. De leerlingenraad wil aan het begin van het schooljaar de schoolpolitie afschaffen. Dit speciale politiekorps onderscheidt zich volgens de vele leerlingen van kleur door etnisch profileren, bij het minste of geringste vergrijp worden vooral zij opgepakt. De motie om dat gehate politiekorps af te schaffen wordt vroeg in het schooljaar nog afgewezen. Maar als in mei 2020 George Floyd door een politieagent wordt vermoord, komen er ook in Oakland fikse rellen en menig eindexamenleerling engageert zich met de Black Lives Matter-beweging. De verhoudingen tussen de leerlingen, de directie en het stadsbestuur komen nog meer op scherp te staan, maar de nieuwe motie om de schoolpolitie op te heffen, wordt nu wel aangenomen.

Maar ook Homeroom is geen indringend verslag van de strijd op de barricaden, maar een tamelijk doorsnee portret van een breed geschakeerde multiculturele eindexamenklas in het zwaar gepolariseerde Amerika.

 

Rebellion
Het strijdtoneel is wel volop aanwezig in Rebellion, het portret van binnenuit van Extinction Rebellion (XR), de radicale actiegroep die erin slaagde de urgentie van de klimaatverandering hoog op de politieke agenda te krijgen. Maia Kenworthy en Elena Sanchez Bellot volgen de beweging vanaf de lancering in 2018 en zoomen in op de verschillende oprichters waarbij Gail, George en Farhana overigens niet meer zo jong zijn.

Met name Farhana Yamin is een interessante figuur, ze heeft tientallen jaren ervaring als klimaatjurist, heeft onder meer voor de VN gewerkt voor ze zich uit teleurstelling over de behaald resultaten bij XR aansluit en zich met superlijm aan de straat voor het hoofdkantoor van Shell vastlijmt.

Extinction Rebellion komt in het nieuws door het dagenlang blokkeren van strategische kruispunten in Londen, het vastketenen boven de toegangssluis van het YouTube-kantoor met als eis om het platform zich af te laten sluiten voor klimaatontkenners. Niet in het minst tot hun eigen verbazing slagen ze er door dit soort acties in de eis tot het uitroepen van de klimaatnoodtoestand door de Britse regering te verwezenlijken.

Maar het fanatieke en vasthoudende actievoeren heeft ook tot gevolg dat het Britse Lagerhuis een wet aanneemt die het recht op demonstratie, meer preciezer de verstoring van de openbare orde, gaat inperken. Extinction Rebellion heeft dat voor een groot deel aan zichzelf te wijten door tamelijk ondoordachte acties als het stilleggen van een metrolijn en het voor de zoveelste keer blokkeren van het kruispunt bij de Houses of Parliament die het gewone woon-werkverkeer platleggen en tot grote irritatie bij de gewone burger leiden: ‘here ’s the middle class that tells the working class what to do’ wordt ergens opgemerkt.

Rebellion biedt daarbij een goed inkijkje in het soms sekte-achtige karakter van een beweging als XR. Het accent ligt op training in geweldloosheid, de groepssessies doen denken aan ouderwetse sensitivity training doen denken en er ontstaat een conflict tussen oprichter George en zijn dochter die hem verwijt te weinig aandacht aan de opvattingen van jongeren te besteden.

De film eindigt wat onbestemd. Als ze de strijd tegen de inperking van het demonstratierecht hebben verloren, filosoferen de activisten van het eerste uur over wat ze hebben bereikt, wat ze hebben geleerd. Ja, ze zullen met nieuwe initiatieven komen, maar de slogan ‘rebellion is powerful’ klinkt wat obligaat. Het lijkt erop dat de magie van XR is uitgewerkt.

 

Courage

Courage
In Courage maken we kennis met de drie acteurs Denis, Maryana, Pavel, die deel uitmaken van het Belarus Free Theatre in Minsk, het theatergezelschap waarvan een aantal regisseurs en acteurs in ballingschap leeft en dat onder het regime in de laatste dictatuur van Europa slechts sporadisch kan optreden.

Hun ervaringen en overwegingen geven een sterk reliëf aan de gebeurtenissen van augustus 2020 in Wit-Rusland, de massale, wekenlange demonstraties tegen de gestolen verkiezingsoverwinning van dictator Loekasjenko, die al 26 jaar aan de macht is. Denis is een oud-activist uit de jaren negentig en twijfelt nu over het nut van demonstreren, Maryana maakt zich vooral zorgen over de toekomst voor haar en haar gezin, Pavel worstelt met de vraag of hij niet moet emigreren.

Indrukwekkend, je kunt het niet anders noemen, de enorme massaliteit van de demonstraties, tegen de achtergrond van Minsk met zijn claustrofobisch weidse pleinen, de brede boulevards, de overgebleven Sovjetsymbolen, leuzen op hoge gebouwen, de enige stad waar een standbeeld van Lenin nog fier overeind staat in het centrum voor het parlementsgebouw.

Aangrijpend zijn de beelden van mensen die volhardend en ook angstig wachten op nieuws aan de poort bij de beruchte gevangenis van Okrestina waar hun dierbaren mogelijk zijn opgesloten. De opluchting wanneer in kleine groepen gevangenen worden vrijgelaten maar ook de tergende onzekerheid over het lot van anderen die binnen gemarteld worden of die nog vermist worden.

Emotionele momenten wanneer je een huilende man in de menigte ziet, de één minuut stilte bij de herdenking van een omgekomen demonstrant en de hartverwarmende reacties op het gebaar van de soldaat die een bloem in zijn schild steekt als teken van solidariteit.

De documentaire had wel wat meer context mogen krijgen. De mars van die duizenden mensen met een brede rood-witte banier over de brede straten van Minsk is imposant, maar het is wel goed om te weten dat het hier om de oude Wit-Russische vlag gaat en een protest is tegen het Loekasjenko-regime en zijn banden met Moskou.

En Pavel speelt een enerverende popsong op zijn piano, maar op z’n minst in de aftiteling had moeten vermeld dat het hier om het nummer Changes van Russische rocklegende Victor Tsoy gaat, dat een belangrijke rol in de perestrojka tijd speelde.

Courage eindigt wat abrupt en onbestemd, vanzelfsprekend in de wetenschap dat het er niet naar uitziet dat Loekasjenko binnen afzienbare tijd het veld zal ruimen. Maar als eerbetoon aan de ongelooflijke moed van de Wit-Russen in hun strijd tegen de totalitaire dictatuur geeft de film toch hoop.

 

22 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 4: Invloedrijke rocksterren
IDFA 2021 – Deel 5: luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 7: Nieuws uit WOII
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys

IDFA 2021 – Deel 1: 
Four Journeys

door Jochum de Graaf

De zalen worden maar voor tachtig procent gevuld, zodat er toch enige social distancing is. Wil je lekker rondlopen op het festival dan moet je je mondkapje op, tijdens de voorstelling wordt het aangeraden. Na acht uur is de horeca gesloten. Het is misschien wat behelpen bij deze 34ste editie van IDFA, maar het blijft een bijzonder goed gevoel om ook in coronatijden in een dag of tien 264 films te kunnen zien.

Ter voorbereiding kun je de volgende wegwijzers raadplegen: Life in Europe, Amongst the Animals, It’s a Queer World, Africa-Europe: Across Lands, News from WWII, Young Rebels, Everything for Sale, The Law(less), Animated Docs, Microcosmos, Let Me Do the Talking, Liminal Reality on Film, In Tune en How She Looks.

Bovendien zijn er de twee focusprogramma’s: The Future Tense en unConscious Bias. Als Volkskrant-lezer krijg je 15 tips met IDFA-films die je niet mag missen, Het Parool geeft 10 tips, de NRC houdt het op 5 kijktips die het meest de moeite waard zijn en niet te vergeten zijn er de onvolprezen 30 tips van InDeBioscoop zelf. Het maakt de keuzestress er niet minder om. We gaan er de komende dagen verslag van doen, om te beginnen met de openingsfilm.

Eenkindpolitiek
De camera zoomt in op de buik van een vrouw, die samen met haar man en een dochtertje voor de poorten van de Verboden Stad met de iconische foto van Mao staat. In die buik zit Louis Yi Liu die later het pseudoniem Louis Hothothot aan zal nemen. Het is 1986 en China houdt sinds de openstelling voor het buitenland stevig vast aan de eenkindpolitiek, het recht van ouders om slechts één kind op de wereld te mogen zetten. De ouders van Louis reizen met hun dochtertje duizenden kilometers door het land om hun tweede kind veilig geboren te kunnen laten worden.

Dat heeft grote consequenties voor de familie; de ouders moeten een hoge boete betalen, de vader kan aan politieke carrière wel vergeten en zoon Louis kan pas op zijn zevende wanneer de boete betaald is aan het onderwijs deelnemen. Hij blijft een illegaal, een ‘zwart’ kind, dat er eigenlijk niet had mogen zijn. Op zijn achttiende vertrekt hij na een opleiding als grafisch ontwerper naar Nederland, 7.800 kilometer van Peking, 6 uur tijdsverschil, 13 uur vliegen; weg, ver weg van het moeizame familieleven in China.

In Four Journeys onderzoekt Louis Hottentot, nu eens poëtisch en symbolisch, de scène bij de Verboden Stad, maar ook hard en confronterend, de ouders wijzend op de consequenties van hun keuze, hoe het zo gelopen is. Wanneer hij na jaren voor het eerst weer zijn ouders bezoekt, merkt zijn moeder tamelijk nuchter op dat het misschien toch niet zo’n goed idee was om nog een tweede kind te krijgen: ‘we waren al zo arm’. Met zijn zus heeft hij een moeizame relatie, hij voelde altijd een soort schaamte vanwege zijn bestaan, zij was vooral jaloers op hem omdat hij meer vrijheid had, een zekere afstand tot de rest van het gezin. Met zijn vader is het gesprek ook moeizaam, die houdt nog stevig vast aan zijn ideologische opvattingen, gevormd in het communistisch China onder Mao.

Cultuurclash
En dan is er nog het onverwerkte trauma van het oudere broertje dat op tweejarige leeftijd bij een ongeluk omkwam en aanleiding was voor de ouders om toch nog een kind te willen.

De ouders, inclusief oudere zus, reizen naar Nederland, nogal een cultuurclash, wat ook een aantal bijzondere, soms schurende scènes oplevert. Ze vragen Louis eerst schuchter, later indringender of hij met zijn vriendin bezig is met het krijgen van kinderen. De ouders van de vriendin zetten daar brutaalweg tegenover dat ze het totaal niet erg vinden wanneer ze geen grootouder zouden worden.

Terug in China maken we kennis met de uitgebreide familie: ooms, tantes, grootmoeder, een stuk of twintig personen. Aangrijpend zijn de scènes waarin Louis eerst met zijn oom, later met zijn ouders en de hele familie, op zoek gaat naar het graf van zijn overleden broertje en hem met een ceremonie een nieuwe rustplaats geven.

Four Journeys is geen aanklacht tegen de Chinese eenkindpolitiek, maar geeft met dit prachtige familieportret een zeer aansprekende analyse van de emotionele effecten ervan.

Four Journeys draait vanaf 25 november in de bioscoop.

 

18 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 4: Invloedrijke rocksterren
IDFA 2021 – Deel 5: luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 7: Nieuws uit WOII
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL

Great Dictator, The

The Great Dictator (1940)
Joodse kapper met geheugenverlies

door Jochum de Graaf

In aanmerking genomen dat The Great Dictator de eerste geluidsfilm van Chaplin is, dat hij het scenario in 1938/39 schreef en dat de film in mei 1940 in New York in première ging op een moment dat de ergste verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog nog moesten komen, is de genialiteit van Chaplin het beste te beschrijven aan de hand van een aantal iconische scènes uit de film.

Allereerst is er de taal, beter nog het gebruik van taal en het taalgebruik. Als dictator Adenoid Hynkel van het imaginaire land Tomania – gemodelleerd naar Adolf Hitler en nazi-Duitsland – steekt Chaplin een donderende speech voor een grote schare idolate aanhangers af: een combinatie van nagebootste Duits/Jiddisch/Katzenjammer-keelklanken, ‘frie sprekken sjtoonk’ , vrij vertaald ‘vrijheid van meningsuiting stinkt’. Na de speech wordt Hynkel per ongeluk door oorlogsminister Herring (Goering) omvergeduwd en belandt onderaan de trap. Herring moet dat natuurlijk beboeten en terwijl Hynkel de batterij aan medailles en andere eretekens van zijn uniform rukt, krijgt hij een enorme scheldkannonade over zich: ‘Straff! Straff da fluten flavin, da tjiezen krekken! Booben, banana!

The Great Dictator (1940)

Pantomime en slapstick
Maar ook in scènes zonder taal betoont Chaplin zich weer de grote meester van pantomime en slapstick. Op de tonen van Wagners Lohengrin, Hitlers favoriete opera, voert Hynkel een sierlijk, verleidelijk ballet met een wereldbol uit, symbool van zijn maniakale droom om de heerschappij over de wereld te krijgen. Net op het moment dat hij denkt die binnen bereik te hebben, zijgt de globe als een zeepbel ineen. Het is een scène die zich met de beste uit de tijd van de stomme film kan meten.

Het staatsbezoek van de dictator van het naburige Bacteria, Benzini Napaloni (Jack Oakie), overduidelijk naar Mussolini gemodelleerd, is een aaneenschakeling van hilariteit. De ontvangst op het station met het telkens moeten verplaatsen van de rode loper, de begroeting met de rechterarm gestrekt omhoog of overdwars waardoor ze elkaar bijna om de oren slaan, dat haantjesgedoe als ze met zijn tweeën naast elkaar in kappersstoelen zitten en om de beurt hun stoelen omhoog krikken om toch op de ander neer te kunnen kijken.

En er is de bijzondere scène in het getto waarin vijf mannen in een taartje moeten bijten nadat hen is verteld dat degene die een muntstuk vindt, is aangewezen om Hynkel te vermoorden. Geen van hen wil de munt vinden en er wordt vals gespeeld, het is te leuk om de uitkomst te verklappen.

Nazi-Duitsland
Het navertellen van de plot is weinig zinvol; van belang is dat Chaplin een dubbelrol vervult. Naast dictator Hynkel speelt hij een Joodse barbier, die met geheugenverlies uit de Eerste Wereldoorlog is teruggekeerd, een rustig leven in het getto probeert op te bouwen, maar door persoonsverwisseling in de positie komt om de dictator voor gek te zetten.

Dat spel met die twee totaal verschillende types die als twee druppels water op elkaar lijken, verschaft Chaplin de mogelijkheid om de opkomst van Hitler en de nazidictatuur zo geniaal te ontmaskeren.

De levens van een van de meest geliefde en van een van de meest gehate personen uit de wereldgeschiedenis vertonen een paar opmerkelijke overeenkomsten. Chaplin werd in april 1889 vier dagen voor Adolf Hitler geboren. Beiden kenden een moeilijke jeugd. Hitler was bekend met het werk van Chaplin, er gaat een hardnekkig gerucht dat hij zijn kenmerkende snorretje ontleende aan ‘The Tramp’. Hij had een aantal films van Chaplin gezien en uit onderzoek na de oorlog is komen vast te staan dat Hitler, terwijl de film in bezet Europa streng verboden was, waarschijnlijk twee keer The Great Dictator gezien heeft, zonder dat we weten wat hij ervan vond, helaas.

Chaplin heeft de opkomst van Hitler en nazi-Duitsland bijzonder goed bestudeerd en geanalyseerd. Behalve de briljante persiflage op Hitler in woord en gebaar, zijn maniertjes, zien we het leven in het getto, er is een aantal referenties aan de Kristallnacht, het bestaan van concentratiekampen wordt genoemd, en meest bijzonder is de wetenschapper die het kantoor van Hynkel binnenstormt en geëxalteerd uitroept dat er een ‘most wonderful, most marvellous’ gifgas ontdekt is ‘that will kill everybody’. Let wel, Chaplin schreef het script in 1938/39 toen de ergste verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog nog moesten komen en de omvang van de holocaust nog nauwelijks gestalte had gekregen.

The Great Dictator (1940)

Slottoespraak
En dan is er de apotheose, de bijna vijf minuten durende Final Speech. Volgens sommigen doet deze slottoespraak met zijn geëngageerd beroep op medemenselijkheid, de rede afbreuk op het voorgaande en toegegeven het is ook een stijlbreuk, geen tijd meer voor comedy, ironie of satire. Het lijkt ook wat knullig dat in eerste aanleg Hynkel de toespraak zal houden en bij nader inzien de Joodse barbier achter de microfoon plaatsneemt.

Maar langzaam wordt het beeld ontdaan van alle randverschijnselen, het publiek verdwijnt uit beeld, de entourage verdwijnt naar de achtergrond en de camera komt in close-up uit op zijn gezicht. Het is uiteindelijk Chaplin zelf die de gloedvolle woorden uitspreekt die vandaag net zo relevant zijn als in 1940, helaas.

Dictators free themselves but they enslave the people! Now let us fight to fulfill that promise! Let us fight to free the world – to do away with national barriers – to do away with greed, with hate and intolerance. Let us fight for a world of reason, a world where science and progress will lead to all men’s happiness. Soldiers! in the name of democracy, let us all unite!

Je zou Chaplin met terugwerkende kracht er de Nobelprijs voor de Vrede voor geven.

 

14 oktober 2021

 

THEMAMAAND CHARLIE CHAPLIN