Categorie: JOCHUM

The Wizard of the Kremlin

Posted on

***
recensie The Wizard of the Kremlin
Cynische mediamanipulator in vlakke politieke thriller 

door Jochum de Graaf

‘Als de Tsaar eenmaal het besluit had genomen, heb ik er alles aan gedaan om het te laten slagen. Hoewel ik het vaak niet met hem eens was, deed ik het toch, uit gewoonte, uit trots, en gewoon omdat ik het kon.’ Vadim Baranov (Paul Dano) kijkt aan het eind van de film terug op zijn carrière in de schaduw van Vladimir Poetin.

Baranov is de ‘Wizard van het Kremlin’ uit het boek Le mage du Kremlin van Giuliano da Empoli, een fictief en geromantiseerd verhaal gebaseerd op Vladislav Soerkov, de man die Vladimir Poetin groot maakte. Soerkov is de grondlegger van het concept van de ‘soevereine democratie’: een doctrine, die, met een sterk beroep op de Russisch-orthodoxe kerk en een teruggrijpen op het groot-Russische tsarenrijk van de 19e eeuw, een autoritair Russisch model ontwikkelde als tegenwicht tegen wat hij zag als decadente westerse democratische normen en waarden.

The Wizard of the Kremlin

Duistere kracht
Hij was, met een achtergrond als toneelregisseur en tv-producent, betrokken bij de zoektocht naar een opvolger voor Jeltsin, die uitkwam bij FSB-baas (opvolger van KGB) Poetin. Hij ontwikkelde het Kremlin-beleid ten aanzien van Oekraïne en de afvallige regio’s in de Donbas en was de drijvende kracht achter de annexatie van de Krim. Na de coronatijd werd hij ontslagen en leeft sindsdien onder de radar.

Soerkov had als bijnaam de ‘grijze kardinaal’ van het Kremlin, en ook wel ‘de puppet master’, de poppenspeler die aan vele touwtjes trekt. De ‘wizard’, de tovenaar of de ‘Kremlinfluisteraar’ – het klinkt wat mysterieus, niet per se negatief. En het ligt voor de hand om in de Russische verhoudingen te spreken over een nieuwe Raspoetin, de duistere kracht achter de echte Poetin, maar voor de Vadim Baranov in The Wizard of the Kremlin, zijn deze bijnamen toch iets te veel eer. Hij is eerst en vooral een cynische mediamanipulator, een fixer achter de schermen die zonder scrupules menig vuil werkje voor zijn baas opknapt.

Hoe het Poetinsysteem gestalte kreeg
Wanneer je de recente geschiedenis van Rusland en de opkomst van Poetin een beetje gevolgd hebt, zul je weinig nieuws ontdekken. De film neemt je mee in de neergang van de zieke president Boris Jeltsin in de jaren negentig en de gelijktijdige opkomst van de oligarchen die in FSB-chef Vladimir Poetin de man zien die hun macht en rijkdom kan veiligstellen.

Eenmaal aan de macht ontketent hij de Tweede Tsjetsjeense Oorlog, ontwikkelt hij zijn keiharde meedogenloosheid bij de ondergang van de Koersk-onderzeeër, schakelt zijn kingmaker oligarch Berezovsky uit, zet zijn grote tegenstrever oligarch Chodorovski op een zijspoor, poetst zijn imago op met de Olympische Winterspelen in subtropisch Sotsji, versterkt het Russische nationalisme inclusief de renaissance van de Stalinverheerlijking en ontwikkelt een sterke haat tegen Oekraïne, met de  interventie in de Majdan-revolutie, het binnenvallen van de Donbas en de annexatie van de Krim.

We zien ook hoe Baranov een conglomeraat van tegenstrijdige en excentrieke stromingen –  van ultraorthodoxe gelovigen en extremistische motorbendes tot een ‘Nationaal-Bolsjewistische Partij’ onder leiding van het literaire icoon Eduard Limonov – manipuleert tot een soort ‘officiële oppositie’, bedoeld om het Poetinregime van een democratische façade te voorzien. Hij ontwikkelt ook Ruslands cyberstrategie en het concept van hybride oorlogvoering, met sabotage- en ontwrichtingsacties die tot doel hebben permanente chaos en verwarring te zaaien in het Westen. Samen met nota bene Wagner-leider Jevgeni Prigozjin, die dan nog vooral bekendstaat als Poetins ‘chef-kok’, brengt Baranov een bezoek aan een ‘trollenfabriek’ in Sint-Petersburg.

Zo op een rijtje geeft The Wizard of the Kremlin een huiveringwekkend beeld hoe het Poetinsysteem gestalte kreeg: met zijn hedendaags populisme, de minachting voor de objectieve waarheid en de uitholling van de democratie en rechtsstaat.

The Wizard of the Kremlin

Veel blijft buiten beschouwing
De vergelijking met The Apprentice dringt zich op, met een glansrol voor Jeremy Strong als de roemruchte advocaat Roy Cohn die Trump de levenslessen van de immoraliteit bijbracht. Hoewel beide films de werking van de autocratie blootleggen is The Wizard of the Kremlin een stuk minder indringend. Dat heeft er deels mee te maken dat regisseur Olivier Assayas (Carlos, Wasp Network) noodgedwongen voor een compleet Engelstalige cast heeft gekozen wat de authenticiteit niet ten goede komt.

Daar komt bij dat Paul Dano (There Will be Blood) de rol van Baranov nogal matig invult, met een eentonige neuzelende stem waarmee hij ook nog eens in de veelvuldige voice-over alle gebeurtenissen en verwikkelingen becommentarieert. Het levert een nogal vlakke politieke thriller met een pathetisch einde op.

Jude Law (The Talented Mr. Ripley, Cold Mountain) als de ‘Tsaar’ is daarentegen wel sterk. Hoewel hij fysiek niet op hem lijkt, heeft hij heel goed de mimiek van gluipkop Poetin bestudeerd, de dunne glimlach, het parmantige loopje, de korte handdruk met de al bij voorbaat geïntimideerde bezoeker, het afgemeten gebaar naar de stoel waar ze moeten gaan zitten.

In tegenstelling tot de Trump uit The Apprentice krijgen we helaas geen diepgaande verkenning van de persoonlijkheid van Poetin: hoe hij van relatief onbekende spionagechef uitgroeide tot de machtswellusteling en gezochte oorlogsmisdadiger. Het brute, meedogenloze optreden in Tsjetsjenië, in Syrië, in Oekraïne, het uitschakelen en vermoorden van tegenstanders, het blijft buiten beschouwing.

En ook de toch wel sterke aanwijzingen dat Trump bij de Russen in de zak zit, de oligarchen die zijn zakenimperium in de jaren negentig van de ondergang hebben gered, de Russische beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen te zijner gunste, het komt niet aan de orde. Wat zou daar zou een interessante film over gemaakt kunnen worden.

 

25 februari 2026

 

ALLE RECENSIES

The Secret Agent

Posted on

****
recensie The Secret Agent
Meesterlijke magisch realistische thriller 

door Jochum de Graaf

Met prijzen in Cannes en twee Golden Globes op zak is het meesterlijke The Secret Agent in maart een grote kanshebber voor een of meer Oscars. Regisseur Kleber Mendonça Filho maakte met acteur Wagner Moura een magisch realistische spionagethriller over Brazilië onder de militaire dictatuur van de jaren zeventig.

De geweldige openingsscène zet de toon. Once upon a time in Brazil, een bloedhete dag op het stoffige Braziliaanse platteland, komt een knalgele VW Kever aanrijden bij een vervallen tankstation. Een man die we leren kennen als Marcelo stapt uit, kijkt rond en ontwaart onder een wapperend karton een lijk, een zwerm vliegen erboven, agressieve straathonden die het dode lichaam willen aanvallen.

De dikbuikige pompeigenaar vertelt hem dat het om een doodgeschoten overvaller gaat en dat hij nu al dagenlang op de politie wacht. Wanneer die na een tijdje het terrein opdraait, hebben de agenten geen enkele interesse in de plaats delict. Nee, ze onderwerpen Marcelo aan een uitgebreid onderzoek: zijn zijn identiteitspapieren in orde, heeft de verplichte brandblusser in de auto nog wel een geldige vergunning? Als ze met de grondige inspectie klaar zijn, krijgt Marcelo het verzoek om een donatie te doen aan het carnavalsfonds van de politie, wat hij met een pakje sigaretten weet af te kopen.

The Secret Agent

Militaire dictatuur
Het is 1977, de hoogtijdagen van de militaire dictatuur. De goed bekend staande linkse docent en wetenschappelijk onderzoeker Armando, zoals hij werkelijk heet, is op de vlucht.

Armando (steracteur Wagner Moura, weergaloos als Pablo Escobar in de serie Narcos en een Gouden Beer voor zijn rol in Tropa de Elite, 2007) arriveert met zijn gele VW Kever in de noordelijke havenstad Recife, tijdens het carnaval.

Hij neemt zijn intrek in een appartementencomplex bij de bejaarde Dona Sebastiana, een klein, vogelachtig vrouwtje met een door drank en nicotine aangetaste raspende stem die Armando af en toe van een geheime opdracht voorziet. Zij is ook het aanspreekpunt voor een handjevol andere politieke vluchtelingen in het gebouw, een levendige ontmoetingsplaats van voor hen benarde tijden.

Weduwnaar Armando hoopt het land te kunnen ontvluchten met zijn zoontje Fernando dat bij zijn schoonouders in de stad woont. Opa en schoonvader Seu Alexandre is filmoperateur in de iconische Cinema São Luiz in de wijk Boa Vista. Armando heeft een vals paspoort nodig en gaat bij het Instituut voor Identificatie werken.

Wraakzuchtige industrieel
Langzaam maar zeker wordt duidelijk dat hij met een wraakzuchtige industrieel van doen heeft, zeer verbonden met het militaire regime. Een aantal jaren geleden kregen ze een hoog oplopend conflict over het eigendom op patenten dat deze Ghirotto zich uit naam van het regime wil toe-eigenen. Armando klaagt hem aan wegens corruptie, maar de invloed en macht van Ghirotto dwingt hem op de vlucht te slaan. Het conflict loopt zo hoog op dat Ghirotto hem definitief wil uitschakelen en een paar gangsters inhuurt om hem op te sporen en te liquideren. In de straten van Recife komt het tot een spannende apotheose.

Die intrige met achtervolging, moord en doodslag kan leiden tot een donker en somber verhaal. Maar regisseur Kleber Mendonça Filho (vorige speelfilm Bacurau, juryprijs Cannes 2019) grijpt met allerlei droogkomische voorvallen, absurdistische taferelen, mysterieuze personages en bijzondere zijverhaallijnen de gelegenheid aan om de magisch realistische werkelijkheid van het Brazilië in de jaren zeventig te laten zien. En zijn liefde voor de filmkunst ten toon te spreiden.

De zolder van São Luiz met het archief van de bioscoop is de geheime ontmoetingsplaats voor de politieke ballingen. We zien filmposters van Le Magnifique met Jean Paul Belmondo en Pasquolino Settebellezze van Lina Wertmüller aan de muur. De bioscoop vertoont films als Jaws en The Omen. We horen de huiveringwekkende reacties uit de zaal. 

The Secret Agent

Het afgesneden been
Jaws speelt een bijzondere rol. De jonge Fernando is sinds hij de filmposter in de krant gezien heeft een enorme fan, hij tekent alleen nog maar haaien. We hebben dan al de hallucinante scène in een mortuarium gezien: uit de opengesneden buik van een haai verschijnt eerst een voet en later een compleet afgesneden menselijk been. Dat is geen vreemde gebeurtenis omdat tijdens de dictatuur met regelmaat lijken van politieke tegenstanders in het water worden gegooid. Om het onderzoek van wie dit ‘harige been’ is te frustreren, wordt dat uit het mortuarium gestolen en terug in de rivier gedumpt.

Het been gaat vervolgens een nieuw eigen leven lijden, komt stuiterend aan wal, valt mensen aan en maakt de nodige slachtoffers, waaronder homo’s in het park, waar avond aan avond seksorgies plaatsvinden. Althans dat is wat een lokale journalist in een serie krantenberichten publiceert en enorme ophef in Recife veroorzaakt. Hij doet het later af als broodje aapverhalen, maar het is een geniale greep om buiten de militaire censuur om allerlei misstanden aan de kaak te stellen.

De manier waarop de gangsters en de huurmoordenaar onder het oogluikend toestaan van de corrupte politie hun gang kunnen gaan, werpt ook een bijzonder licht op de werking van de dictatuur.

Soundtrack
De sfeer en mentaliteit van die jaren wordt goed getroffen door de soundtrack met populaire Braziliaanse klassiekers als Samba no Arpège, Chicago’s If You Leave Me Now, Love to Love You Baby van Donna Summer en Ennio Morricone’s Guerra e pace, pollo e brace.

Die komen nog meer tot hun recht door het sublieme camerawerk en het gebruik van de in die tijd populaire Panavision-breedbeeldlens: dicht op de huid, beeldvullende gezichten, een individu op de voorgrond met op de achtergrond wriemelende mensenmassa’s in het verkeer. Alsof je er zelf bij was toen het in 1977 allemaal zo gebeurde.

 

11 februari 2026

 

ALLE RECENSIES

Land van Johan

Posted on

**
recensie Land van Johan
Te ambitieus filmproject wil maar geen epos worden 

door Jochum de Graaf

Een zekere megalomanie is Eddy Terstall niet vreemd. Het had een tv-serie van 11 afleveringen moeten worden, maar de financiering kwam niet rond en het project werd teruggebracht naar eerst een drieluik en toen een tweeluik van vijf uur. Land van Johan verschijnt nu in een eerste deel met een lengte van bijna twee uur. Afhankelijk van het succes komt er een tweede deel. Terstall vond inspiratie in La Meglio Gioventù, Marco Tullio Giordana’s familiekroniek over het Italië van de jaren zestig tot begin deze eeuw. Helaas haalt Land van Johan bij lange na niet dat niveau.

Land van Johan verbeeldt de maatschappelijk-culturele ontwikkeling van het Nederland van de optimistische jaren zestig met de Maagdenhuisbezetting in 1969 tot de harde jaren tachtig met de krakersrellen rond de kroning van Beatrix in 1980. En verbindt die met de hoogtijdagen van het Nederlandse voetbal, meer precies met de legendarische ‘mistwedstrijd’ Ajax-Liverpool (5-1) 7 december 1966, de doorbraak van Johan Cruijff en de verloren WK-finale Nederland-Argentinië (1-3) 25 juni 1978, het toernooi waarvoor Cruijff afgezegd had. Natuurlijk komt ook het Trauma van 1974, de van Duitsland verloren finale, het hoogtepunt voor Johan, aan de orde.

Land van Johan

Vergeten bestsellerauteur
Land van Johan vertelt de geschiedenis van de in een katholiek Limburgs arbeidersgezin geboren Onno de Becker die zijn levensverhaal aan kleinzoon Johan, geboren in 2006, vertelt. Gelijktijdig met de film verschijnt het gelijknamige boek, geschreven door de zogenaamd vergeten bestsellerauteur Onno G. de Becker, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid een pseudoniem van Eddy Terstall zelf.

Hoe dan ook, aan het begin van de film is Onno (Reinout Scholten van Aschat) net in Amsterdam gaan studeren en gaat hij met zijn vader naar de mistwedstrijd in het Olympisch Stadion. Hij raakt bevriend met medestudent Gijs (Bram Suijker), afkomstig uit een orthodox protestants milieu op de Veluwe. Ze worden allebei verliefd op Sonja (Roberta Petzoldt), dochter van een Hollandse koloniaal en een Indo moeder.

Sonja is nogal vrijgevochten, met een losse seksuele moraal, om de haverklap krijgen we haar pronte borsten te zien. Onno wordt scenarioschrijver en schrijft een fel antikatholiek toneelstuk tegen de ‘pedofiele’ paus. Gijs krijgt iets met Onno’s zus Lianne (Annemaaike Bakker) die Dolle Mina is, sluit zich later aan bij de kraakbeweging, waarna hij een bestaan als professioneel klusser opbouwt. Onno zelf gaat bij de Bhagwan. Op de avond van de WK-finale in Buenos Aires bezwangert Gijs Lianne en ze besluiten hun zoon naar Johan Cruijff te noemen.

Opwindend tijdperk
De derde familiegeschiedenis is die van Abdelkarim (Ibrahim Hadi) uit het Rifgebergte die op 7 juli 1974 tijdens de verloren finale op een uitgestorven Museumplein arriveert. Hij belichaamt de geschiedenis van de gastarbeiders, zoals ze toen werden genoemd: de vernederende selectie om tot Nederland toegelaten te worden, het vuile en onderbetaalde werk dat ze moesten verrichten, het moeizame contact met de achtergebleven familie in Marokko, de discriminatoire bejegening van de vaste stamgasten in het buurtcafé, maar toch ook de makkelijke integratie in de open, tolerante Nederlandse samenleving van toen.

Op anderhalf uur komen de verhaallijnen bij elkaar wanneer Abdelkarim, oftewel ‘Ab’ genoemd, met inmiddels een Nederlandse vriendin een verdieping betrekt in het pand waar Gijs en Onno met aanhang al jaren wonen. Die setting van hoofdpersonen met zorgvuldig uitgezochte verschillende achtergronden biedt de mogelijkheid om de roemruchte jaren zestig en zeventig in beeld te brengen: het koloniale verleden, de ontzuiling, het hippietijdperk, de Vietnamprotesten, de seksuele revolutie, de opkomst van de multiculturele samenleving, de verharding van het politieke klimaat.

Het opwindende tijdperk wordt goed vormgegeven met archiefbeelden van onder meer Johan Cruijff die naadloos aansluiten op nieuw geschoten materiaal als de aankomst van Onno en zijn vader bij het Olympisch Stadion. Het schrijven van sterke dialogen zoals het politiek incorrecte taalgebruik tegen Ab in het Amsterdamse buurtcafé kun je ook wel aan Jordanees Terstall overlaten. En de soundtrack met de hoogtepunten van de Nederpop, van The Golden Earrings via Shocking Blue, Earth and Fire, Focus, Supersister, Cuby and the Blizzards , enzovoorts, tot Herman Brood & His Wild Romance draagt ook bij om het muzikale levensgevoel van die jaren te vangen zonder in goedkope nostalgie te vervallen.

Land van Johan

Tenenkrommend en geforceerd
Anderzijds zien we ook een aantal tenenkrommende scènes als die van Onno die zich uit protest tegen de Vietnamoorlog aan de hekken van de Amerikaanse ambassade in Londen heeft vastgeketend en uit de hoogte door de toevallig voorbij lopende consul wordt toegesproken. En het toespraakje van Dolle Mina Lianne waarin ze op schrille toon roept dat een demonstratie het begin is van een doorgaande strijd terwijl een groepje duf uit de ogen kijkende ME’ers keurig wacht tot ze is uitgesproken, is ronduit lachwekkend.

De rol van het voetbal komt daarbij geforceerd over. Best leuk om de branie van Ajax en Oranje weer eens te zien, dat paste goed bij die enerverende jaren. Maar de invloed van Cruijff als cultuurfilosoof met uitspraken als “als je niet kan winnen, moet je zorgen dat je niet verliest” is altijd nogal overschat. Meest interessant is nog het verhaal van Abdelkarim, de sfeer van het Marokko van de jaren zeventig, dat ze ook daar lang haar hadden, broeken met wijde pijpen droegen en de islam die nog een beperkte rol speelde. Beter uitgewerkt zou het een mooi tegenwicht tegen de clichématige typecasting van Marokkanen in Nederlandse speelfilms kunnen zijn.

Studentenrellen, beha-verbrandingen, kerkverlating, vrije seks, lsd, Johan Cruijff, Radar Love, Bhagwan, de abortusstrijd, het naaktstrand, Maagdenhuisbezetting, autoloze zondag, soldaten met lang haar, groetplicht, de iconische PSP-poster met naakte vrouw in weiland, de Vondelparkslapers, de toespraak van Joop den Uyl tijdens de oliecrisis, hoogte- en dieptepunten van de WK-toernooien, krakersrellen, de indrukwekkende woorden van Beatrix over de normen en waarden van Nederland bij haar inauguratie, het komt allemaal aan de orde. Maar er wordt zoveel aangestipt dat de personages ongeïnspireerd en vlak overkomen en de vele gebeurtenissen weinig meer dan voorvallen zijn of tot anekdotes verworden.

Land van Oranje voegt weinig toe aan al bekende inzichten. Een epos als La Meglio Gioventù of Heimat wil het maar niet worden. Ik vrees dan ook voor Eddy dat het bij deze ene aflevering zal blijven.

 

28 januari 2026

 

 

ALLE RECENSIES

Was Marielle Weiss

Posted on

***
recensie Was Marielle Weiss
Amusant sociaal experiment

door Jochum de Graaf

Wat als je dochter opeens over paranormale gaven blijkt te beschikken en al je doen en laten blijkt te kunnen horen en zien? Het overkomt Julia en Thomas, op het oog een perfect stel, allebei hoogopgeleid, goede maar veeleisende banen, redelijke welstand in een Duitse voorstad, samen met dochter Marielle vormen ze een modelgezin. Maar achter die façade broeit onrust.

Moeder Julia (Julia Jentsch: 20 jaar geleden glansrol als Sophie Scholl – The Last Days) flirt op haar werk met knappe collega Max. In de rookpauzes zoeken ze elkaar op en we zien een fijn pikante beginscène als ze in heerlijke Duitse pornotaal vertellen hoe ze hun seksuele fantasieën op elkaar willen uitleven. Vader Tobias (Felix Kramer: Irgendwann werden wir uns alles erzählen, 2023), uitgever, heeft een vervelend gesprek met zijn team over een nieuwe boekcover en wordt telkens voor lul gezet door pedante collega Sören.

Was Marielle Weiss

Harde klap in het gezicht
Tienerdochter Marielle (Laeni Geiseler) zit aan het eind van haar schooljaar vlak voor haar examens en houdt zich in het gezin wat op de vlakte. En zo zitten ze op zekere avond aan tafel en wisselen de ouders uit wat ze die dag beleefd hebben. Op de vraag waarom Marielle zo stil is, antwoordt die dat ze van klasgenote Svenja een harde klap in het gezicht heeft gekregen en nu kan ze alles zien en horen wat haar ouders doen. Verbazing, ongeloof en ontkenning bij de ouders. Julia bezweert bij hoog en bij laag dat ze niet rookt en een verhouding met een collega, zoiets zou ze nooit doen. Thomas stelt dat hij zich juist heel assertief tegen die valse collega Sören heeft opgesteld. Maar de droogkomische manier waarop Marielle hun handelingen beschrijft en letterlijk uit hun gesprekken citeert, werkt ontluisterend.

Het ongeloof slaat om in onthutsing en verbijstering. Heeft Marielle misschien microfoontjes overal in huis en op hun werk geplaatst, hun telefoons gehackt, agenda’s stiekem bekeken?  De argwaan levert een heerlijk komische scène op wanneer Julia en Tobias in de slaapkamer Frans met elkaar spreken, in de veronderstelling dat er in het paranormale pakket geen vertaalmodus zit. Het blijft toch een eng idee dat iemand je 24 uur per dag dicht op de huid kan volgen, alles weet wat je doet en zegt. Wat blijft er dan van je persoonlijke vrijheid over? 

Was Marielle Weiss

Zowel slachtoffer als dader
Was Marielle Weiss is een amusant sociaal experiment over de vraag of je in een relatie wel alles zou moeten weten van elkaar en laat de uiterste consequentie daarvan zien in ons tijdperk waarin mensen massaal elke gedachte en daad via sociale media delen. Is het niet beter dat sommige privézaken gewoon privé blijven, is de boodschap.

Regisseur Frédéric Hambalek (dit is na Model Olimpia pas zijn tweede speelfilm) wikkelt het als-wat-scenario inventief en intelligent af. Mooie vondst om sommige scènes met een bewakingscamera te filmen, waarmee de absurditeit van een situatie subtiel wordt benadrukt. En wanneer je denkt dat Julia en Tobias het enigszins onder controle hebben, loopt het net weer even anders. Na de fase van de ontkenning gedragen ze zich uiterst braaf, doen alles in het nette. Maar dan gaan ze vervolgens tot precies het tegenovergestelde over. Thomas pakt die naargeestige Sören eens stevig aan. Julia, die een tijdje doet alsof Max voor haar niet bestaat, gaat ineens vol op zijn avances in, wat een hilarisch knullige seksscène oplevert.

Alle drie de personages wisselen van rol, zijn zowel slachtoffer als dader in een ontspoorde relatie. Marielle is het minst ontwikkelde karakter. Er zijn wel wat hints naar verwaarlozing in haar jeugd, maar gedurende de film functioneert ze vooral als medium, de camera staat secondenlang op haar gezicht en je vraagt je af wat er allemaal in haar hoofd rondgaat.

Ze zit er zelf ook mee wat ze allemaal te weten komt over haar ouders. Ze wil eigenlijk wel van haar paranormaliteit af. Is ze misschien te genezen als ze opnieuw een harde klap in haar gezicht krijgt?

Het open einde doet je beseffen dat het ook wel goed is om te weten, dat je niet weet wat Marielle nu werkelijk weet.

 

7 januari 2026

 

ALLE RECENSIES

Terugblik filmjaar 2025 – Deel 3

Posted on

Terugblik filmjaar 2025 – Deel 3:
De verschillende vormen van comedy

door Jochum de Graaf

Toen ik mijn top 5 voor 2025 eigenlijk al beslist had, zag ik aan de vooravond van mijn bijdrage een film die een verpletterende indruk maakte.

Joachim Trier (The Worst Person in the World) won in Cannes de Grand Prix met Sentimental Value. In eerste aanleg is het huis de hoofdpersoon. Het huis met mooie kamers en vele hoeken en gaten dat herinneringen ophaalt aan de familie en de zussen Nora en Agnes die er opgroeiden, aan de grootmoeder die er een zelfmoordpoging deed en de moeder die er overleed.

Vader Gustav Borg (Stellan Skarsgard) verliet al vroeg na de geboorte van de twee zussen het huis en duikt nu jaren later op. Hij is een regisseur op zijn retour en wil nog een keer een film maken. Dochter Nora, een gevierd maar ook wat getormenteerd actrice, weigert de hoofdrol. Borg engageert een Hollywoodster en zo ontrolt zich een diep gelaagd scenario over de verhoudingen tussen vader en dochters, maar ook over het maken van een autobiografische film. Prachtig melancholiek en bij tijd en wijle tragikomisch familiedrama.

The Last Viking

The Last Viking

The Last Viking
Na rijp beraad kies ik toch voor de enige film waar ik dit jaar 5 sterren aan bedeelde. The Last Viking, de briljante zwarte komedie van Anders Thomas Jensen, is voor mij de beste film van 2025. Samen met de absolute steracteur Mads Mikkelsen schreef hij een weergaloos scenario met krankzinnige plotwendingen die toch als logisch en geloofwaardig overkomen. Het leidmotief van de jacht op de buit van een overval door de ene broer Anker en de andere broer Manfred die zich jaren later niet herinnert waar hij dat geld begraven heeft.

Manfred die een dissociatieve identiteitsstoornis heeft en zich John W. Lennon voelt en als zodanig wil worden aangesproken, anders springt hij uit het raam of laat hij zich uit een rijdende auto vallen. De hilarische reünie van de eveneens andere gedissocieerde Beatles, die uitloopt op een Abba-song. De wonderlijke dialoog die de broers met het stel dat in hun ouderlijk huis is komen wonen, hebben over hoe het toch komt dat die lelijke man met zo’n mooie vrouw samenleeft. Een beroepscrimineel die grotesk geweld gebruikt en naderhand belooft de plinten van de vernielde deur weer vast te spijkeren.

Elk personage, typische Andersen/Mikkelsen creaties, heeft als je ze uit zou schrijven een aantal nogal merkwaardige karaktertrekken maar komt volstrekt geloofwaardig over. De cast van Deense topacteurs kent geen zwakke plekken. Eens te meer stijgt Mads Mikkelsen daar nog weer bovenuit: hij is de schlemielige loonatic Mads/John in optima forma.

Net als de personages is de film vele dingen tegelijk: het gaat over jeugdtrauma’s, broederliefde, loyaliteit, solidariteit, maar ook over de vraag wat normaal is en wat niet.

Bijzonder treffend zijn de animatie vooraf- en achterafgaand aan de film waarin een Viking-hoofdman de heerlijk absurde logica uitlegt dat wanneer je zoals zijn gehandicapte zoon een afwijking hebt je je toch niet minderwaardig hoeft te voelen wanneer iedereen om je heen dezelfde afwijking heeft. Op het laatst verliest iedereen zijn hoofd en zijn we allemaal gelukkig, is de conclusie. Dat is toch een bijzondere eindejaarsgedachte.

Nederlandse topfilms
2025 liet zien dat er in Nederland topfilms gemaakt kunnen worden. Nee, ik heb het dan niet over Amsterdamned II, maar over drie kandidaten voor een topnotering. Mike van Diem kreeg terecht veel lof voor zijn vierde speelfilm: Voor de Meisjes heeft een knap scenario met bijzondere plotwendingen. De twee echtparen – gespeeld door vaderlandse topacteurs Thecla Reuten, Fedja van Huet, Noortje Herlaar en Vlaming Valentijn Dhaenens – die met hun dochters ieder jaar met elkaar op vakantie gaan en voor een ethisch en persoonlijk dilemma komen te staan wanneer een van de meisjes na een ongeluk alleen door een harttransplantatie van de ander gered kan worden, wordt professioneel knap uitgewerkt. Maar deze gitzwarte comedy is me net iets te gelikt, te weinig authentiek.

De geweldige tragikomedie Drie Dagen Vis over vader Gerrie (glansrol Ton Kas) die eens per jaar vanuit Portugal – waar hij met zijn tweede vrouw woont en zijn zoon Dick (Guido Pollemans), getrouwd met een Kaapverdiaanse – Rotterdam bezoekt, was een van de hits op het IFFR. Dick die zo hunkert naar de aandacht en waardering van zijn vader, Gerrie die beseft dat zijn Rotterdamse verleden steeds verder van hem af komt te staan en de belangrijke zaken tussen die twee die onuitgesproken blijven. Die slotscène, vader en zoon bij de trein, het schrijnende ongemak van het niet afscheid kunnen nemen.

Bij Rietland is het juist de openingsscène van tien minuten, zonder dialoog, die de film gelijk een sterke lading geeft. Het vlakke platte land van de Weerribben, de wolkenluchten, de wuivende rietpluimen, weer en wind – de onderhuidse spanning wordt goed indringend opgebouwd. Johan die met een strak ritueel van ’s ochtends vroeg tot laat in de middag met een pauze voor de lunch met grote meegebrachte sneeën brood zijn noeste werk verricht. Tot hij op zekere dag het lijk van een jonge vrouw ontdekt. Mede omdat hij zich zorgen maakt om zijn eigen kleindochter besluit hij zelf op zoek te gaan naar de moordenaar.

Er ontwikkelt zich een surrealistische thriller. In de bekrompen plattelandsgemeenschap is menigeen verdacht en ook Johans mogelijke betrokkenheid blijft boven de markt hangen. Tegelijk levert Rietland een indringend beeld van een bijna verdwenen wereld. Maar de authenticiteit van de oude rietsnijder Gerrit Knobbe, die nooit eerder acteerde en je moeiteloos anderhalf uur geboeid weet te houden, geeft toch de doorslag dat voor mij Rietland als beste Nederlandse film van 2025 in mijn top 5 thuishoort.

It Was Just an Accident

It Was Just an Accident

It Was Just an Accident
Gouden Palmwinnaar It Was Just an Accident van de gelauwerde Jafar Panahi hoort daar zeker ook in thuis. Op een donkere zomeravond krijgt een zekere Eghbal met zijn familie in de auto op het Iraanse platteland een aanrijding met een zwerfhond. Het is al laat, de grote stad is ver en hij klopt in een kleine dorpsgarage aan voor hulp. Garagehouder Vahid meent in Eghbal zijn vroegere kwelgeest Mankepoot uit de gevangenis te herkennen en besluit hem gevangen te nemen en in een kist achter in zijn busje op te sluiten.

Maar na enige tijd bekruipt hem de twijfel: is die Eghbal wel de man die Vahid in hem ziet? Hij was immers meestal geblinddoekt toen hij aan de martelende verhoren werd onderworpen. Vahid gaat op zoek naar mede-ex-gevangenen die hem zouden kunnen bevestigen in zijn vermoedens. Er volgt een bizarre rit door de stad en veel gesol met Eghbal, nu eens in en dan weer buiten de kist. Dat levert droogkomische scènes op met vriend Salar, fotografe Shiva, haar ex-vriend Hamid en zijn aanstaande bruid Goli die het maar niet eens kunnen worden wat ze met die Mankepoot aan moeten. Wat als hij het helemaal niet is? It Was Just an Accident is een mooi filmisch essay over wraak, vergelding, rechtvaardigheid en vergeving.

De ziel van het kwaad
In het jaar waarin tachtig jaar bevrijding werd gevierd, waren er toch minder oorlogsfilms dan verwacht te zien. Quisling – The Final Days viel daarbij extra op omdat het niet over slachtoffers en helden gaat, maar om een dader, een man wiens naam alleen al symbool werd voor absolute collaboratie en verraad. Regisseur Erik Poppe, die al eerder de grote dramatische gebeurtenissen uit de Noorse geschiedenis verfilmde, laat in Quisling een gelaagd inkijkje in de ziel van het kwaad zien.

En dat leidt dan tot de volgende top 5:

1 – The Last Viking
2 – Sentimental Value
3 – Rietland
4 – It Was Just an Accident
5 – Quisling – The Final Days

 

27 december 2025

 

Deel 1 – Cor Oliemeulen: Waarom Max Verstappen geen wereldkampioen werd
Deel 2 – Ralph Evers: Er was tenminste weer een regisseur zichtbaar
Deel 4 – Tim Bouwhuis: Door de lens van filmfestivals
Deel 5 – Bob van der Sterre: De absurde top 20
Deel 6 – Zoë van Leeuwen: Een ode aan Letterboxd
Deel 7 – Bert Potvliege: Verdrinken in werelden

The Last Viking

Posted on

*****
recensie The Last Viking
Wat is ‘normaal’ en wat niet? 

door Jochum de Graaf

Na een jarenlange gevangenisstraf gaat bankrover Anker naar zijn broer Manfred die hij opdracht had gegeven de buit bij hun ouderlijk huis te begraven. Er ontstaat een probleem omdat Manfred niet meer weet waar hij het geld verstopt heeft, maar ook omdat er een paar steekjes aan hem los zitten. Zo steelt hij honden en schept hij op dat iedereen van hem houdt omdat hij John Lennon is.

Manfred (Mads Mikkelsen) heeft een dissociatieve identiteitsstoornis: het ene moment waant hij zich John Lennon, maar er zijn ook momenten dat hij zich een Viking voelt, zoals in zijn jeugd. ‘Manfred’ wil hij in ieder geval niet meer genoemd worden. Als Anker (Nikolaj Lie Kaas) hem zo aanspreekt, doet hij gekke dingen: springt spontaan uit een raam van de flat of laat zich vallen uit een rijdende auto.

The Last Viking

The Beatles spelen ABBA
Hij is onder behandeling bij arts en therapeut Lothar (Lars Brygmann) die op een lumineus idee komt. Als er een John Lennon bestaat, zijn er vast ook mensen die al dissociërend denken dat ze Paul McCartney, George Harrison of Ringo Starr zijn. En als je die opspoort, dan kun je The Beatles weer bij elkaar brengen! Maar in Denemarken is er slechts één iemand die George denkt te zijn. In Zweden is er wel een Paul én een Ringo te vinden. Bij nader inzien is hij dat allebei, maar op verschillende momenten.

Deze Zweed, Hamdan (Kardo Razzazi), die Paul en Ringo in zich verenigt, voelt zich op enig moment ook Iron Man, Heinrich Himmler en niet te vergeten Bjørn van ABBA. Na een half uurtje oefenen, zet het trio in Sgt. Pepper-outfit Chiquitita in.

Het leidmotief, de jacht op de buit, wordt geweldig uitgewerkt. Maar de film gaat over een aantal thema’s meer: broederliefde, loyaliteit, solidariteit en over hoe je met afwijkende mensen moet omgaan. Maar het is ook een briljant spel met de vraag wat normaal is en wat niet.

Arme Vikingen
In een korte animatiefilm voorafgaand zien we een middeleeuws Viking-stamhoofd dat zijn gehandicapte zoon wil oppeppen. Die heeft in een bloedige stammenstrijd zijn arm verloren en voelt zich erg ongelukkig. Op bevel van het stamhoofd worden alle andere krijgers gedwongen hun arm af te hakken, waarmee iedereen weer gelijk is. De absurde maar ijzeren logica is dat mensen die een afwijking hebben alleen afwijkend zijn wanneer andere mensen deze afwijking niet delen. Als je nou gewoon zorgt dat alle mensen dezelfde afwijking hebben, wordt die afwijking het nieuwe ‘normaal’ en voelt niemand zich meer eenzaam.

The Last Viking verloopt volgens een krankzinnig scenario. Het bijzondere is wel dat je alle verwikkelingen als logisch en volkomen normaal ervaart. Wanneer Anker en Manfred bij hun voormalige ouderlijk huis aankomen, treffen ze daar het constant ruziënde stel Margrethe (Sofie Gråbøl) en Werner (Søren Malling) aan. Zij is een ijdel voormalig model dat nu elke dag bokst, hij een voormalig ontwerper die probeert een kinderboek te schrijven en leeft van het geld van een ongeluk waarbij een airbag in zijn gezicht ontplofte.

We zijn in de tweede helft van de film wanneer de zwaarlijvige beroepscrimineel Friendly Flemming (Nicolas Bro) ten tonele verschijnt en de gitzwarte komedie omdraait naar een misdaadfilm. Flemming heeft nog een oude rekening met Anker te vereffenen en eist een fors deel van de buit op. Er volgt een hevige achtervolging met gebruik van veel en grotesk geweld.

The Last Viking

Typische Thomas Jensen-creaties
Met Anker en Manfreds zus, Freja (Bodil Jørgensen), erbij zijn het allemaal typische Anders Thomas Jensen-creaties. Personages die als je het zo opschrijft een paar nogal merkwaardige karaktertrekken hebben, maar door het scenario en het fenomenale acteerspel volstrekt geloofwaardig overkomen. Anker, Lars, Hamdan, Margrethe, Werner, Freja – aan achternamen wordt niet gedaan – elk personage is sterk uitgewerkt, ieder met een eigen verhaal. Goede chemie tussen de acteurs, fijne dialogen, bijzondere plottwists en ‘zijverhalen’, het klopt allemaal.

Mads Mikkelsen had een groot aandeel in het scenario en de dialogen. De zeer vruchtbare samenwerking met Thomas Jensen leverde in 25 jaar vijf hele sterke films op, zoals Men & Chicken (2015) en Riders of Justice (2020), ook al zo’n zwarte komedie met krankzinnige plot, een voorlopig hoogtepunt.

Maar The Last Viking doet daar nog een schepje bovenop, vooral dankzij Mads Mikkelsen. Kijk hoe hij met bril en een van de meest beroerde permanentjes uit de filmgeschiedenis in en onder de huid kruipt van de schlemielige loonatic Manfred. Die houterige lichaamstaal, wapperende armgebaren, dat speciaal loopje: het is onmiskenbaar Manfred, je vergeet dat het Mikkelsen is.

Net als al die personages is de film vele dingen tegelijk. De toon verandert soms in één scène: van ontroerend, naar bruut geweld en donkere humor. Een heerlijk geweldige film die je nog een keer of misschien wel vaker zou moeten zien.

 

3 december 2025

 

 

ALLE RECENSIES

IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne

Posted on

IDFA 2025 – Deel 7:
Punk, Funk, Jeff en Marianne 

door Jochum de Graaf

IDFA had jarenlang een reputatie van spraakmakende muziekdocumentaires. De laatste edities liep het aanbod sterk terug. Mee zal spelen dat er tegenwoordig speciale muziekfilmfestivals worden georganiseerd en dat de rockgeschiedenis vooral in de vorm van biopics – Bob Dylan, Bruce Springsteen, Bob Marley, Amy Winehouse – wordt verteld. Uit het enorme aanbod noteren we slechts vier films die je als muziekdocumentaire kunt bestempelen.

 

Queer as Punk

Queer as Punk
Het was twintig jaar geleden dat er een Maleisische film op het IDFA vertoond werd. Queer as Punk kent een geweldig begin: de band Shh… Diam komt op en zet met straf up tempo ‘The Bathroom Song’ in: ‘Will You Shower with Me?‘

In het multi-etnische en door een strenge vorm van de islam bij elkaar gehouden land is het nummer een ernstige provocatie. Maar het publiek swingt er lekker op los en zingt besmuikt lachend de teksten woord voor woord mee.

Shh… Diam betekent ‘Hou je mond!’ in het Maleis en is een ironische verwijzing naar de pogingen om de bandleden het zwijgen op te leggen. Als queer en als punk sta je in het oerconservatieve Maleisië al met 2-0 achter. De leden van de band, volgens leadzanger Faris 75 procent queer, zijn zeer actief in de lhtbi-gemeenschap en lopen voorop in de demonstraties tegen geweld en discriminatie.

De film volgt de politieke ontwikkelingen in Maleisië rond de verkiezingen van 2018 die een keerpunt in de geschiedenis van het land betekenen. De tot dan toe al meer dan zestig jaar aan de macht zijnde conservatieve islamitische coalitie verliest de absolute meerderheid en maakt plaats voor de Alliantie van de Hoop. De bandleden horen het nieuws van de historische overwinning met gejuich aan. Eindelijk is er de hoop dat ook in Maleisië een tijdperk met meer rechten voor minderheden zal aantreden.

Maar binnen twee jaar treedt een periode van instabiliteit aan die tot op de dag van vandaag voortduurt. Voor de overgrote meerderheid van moslims is de shariawetgeving van toepassing, de lhtbi-gemeenschap staat onder zware druk. De band treedt meestal onder valse naam op en al te openlijk uitkomen voor de geaardheid is uit den boze. Echte punk kun je het niet noemen, maar in de Maleisische verhoudingen is het behoorlijk provocatief.

Hoofdpersoon, transgender Faris, is toe aan zijn laatste maandelijkse testosteroninjectie en we zien hem met de billen bloot gaan. Hij ondergaat een laatste operatie die hem van zijn ‘boobies’  bevrijdt. De band gaat op tournee naar het Verenigd Koninkrijk en Noord-Ierland waar ze met enthousiasme door de lokale lhtbi-gemeenschappen worden ontvangen. Op de bruiloft van gitarist Yon en haar geliefde Noord-Ierse Cat spelen ze het mooie emotievolle nummer ‘Lonely Lesbian’.

Queer as a Punk is een warm portret van Shh… Diam dat tegen de verdrukking vrolijk door blijft gaan.

 

We Want the Funk!

We Want the Funk!
De vraag ‘wat is funk?’ kan natuurlijk heel verschillend worden beantwoord. Voor de een zit het hem vooral in het ritme, voor de ander is het vooral het plezier maken – het zet mensen in beweging, je krijgt ze aan het dansen! Maar er is ook het eenvoudige antwoord: ‘James Brown!!!!’

In We Want the Funk! komt een stoet aan muzikanten, muziekhistorici, een mode-historica, een ‘Detroit’-historicus, dansonderzoekers, etnomusicologen, een muziekcurator, en wat al niet meer zij, aan het woord. Zij beschouwen alle aspecten van de funk, de invloed en het ontstaan, de bijbehorende mode en de politieke betekenis. En ook David Byrne, die onlangs nog het album ‘Who is the Sky’ met vooral funky dansnummers uitbracht, schaart zich in de lange rij talking heads. 

We Want the Funk! behandelt de ontwikkeling van de zwarte muziek vanaf de Tweede Wereldoorlog. De American Bandstand, het tv-programma in de jaren vijftig waarin voor het eerst zwarte artiesten waren te zien. De opkomst van de soul. En ook de invloed van de gospel met zijn christelijke achtergrond, het milieu waarin de funk met zijn energieke ritmes en ophitsende teksten als muziek van de duivel werd gezien.

Naast James Brown komen alle grootheden aan de orde: Sly and the Family Stone (met opvallend een witte drummer), Lady Labelle, Kool and the Gang, George Clinton met zijn Parliament-Funkadelic en hun extravagante optredens. Clinton die wijst op de ‘simplexity’ van de funk, het feit dat het zo op het gehoor eenvoudige muziek is maar tegelijk zo complex is om het uit te voeren. En niet te vergeten Prince, die vanaf midden jaren tachtig zijn eigen draai aan de funk geeft: ‘He was one of a kind’.

De betekenis van funk voor de Afro-Amerikaanse gemeenschap. James Browns ‘Say it loud, I’m black and I’m Proud’ was het lijflied van de Black Pride-beweging; de tournees van James en anderen naar Afrika waar funk grote navolging kreeg; Nigeriaan Fela Kuti die met zijn excentrieke muziekgezelschap uitgroeide tot een wereldster; de invloed op blanke popgroothelden als Elton John en David Bowie (luister de wereldhit ‘Fame’) – het trekt allemaal aan je oog voorbij. Leuk en aantrekkelijk zijn de aanstekelijke bandopnames, de swingende muziek die je doet opveren. En je kunt weer eens de heerlijke danspasjes van The Temptations zien.

Maar het wordt allemaal nogal rechttoe rechtaan opgediend en er wordt maar weinig aan de verbeelding overgelaten. Als het gaat over de invloed van de burgerrechtenbeweging krijg je gelijk Martin Luther King met ‘I have a dream’ te zien.

Deftig gezegd is We Want the Funk! een degelijk maar nogal saai opgediend cultuurhistorisch overzicht van de ontwikkeling van deze belangrijke muziekstroming.

 

It’s Never Over, Jeff Buckley

It’s Never Over, Jeff Buckley
Zijn album ‘Grace’ uit 1977 behaalde platina. Zijn iconische uitvoering van Leonard Cohens  ‘Hallelujah’ kwam in 2008 opnieuw op nummer 1 in de Billboard Top 100.

Jeff Buckley had een kort en dramatisch leven, als zoon van de legendarische folksinger Tim Buckley wiens carrière als een slagschaduw over de zijne hing. Vader Tim liet zijn gezin al na zes maanden na de geboorte van Jeff in 1966 in de steek en zou negen jaar later op 28-jarige leeftijd aan een overdosis heroïne en alcohol overlijden. Jeff verdronk op 30-jarige leeftijd bij een ongeluk in de Wolf River, Memphis, Tennessee, naar verluidt toen hij het nummer ‘Whole Lotta Love’ van Led Zeppelin zong.

It’s Never Over, Jeff Buckley laat zijn worsteling met de roem, zijn kwetsbaarheid en zijn nalatenschap zien. Buckley wordt vooral geroemd om zijn geweldige stem, een enorm bereik van vier octaven, buitengewone controle over dynamiek en toon. Hij kon moeiteloos schakelen tussen een breekbare falsetstem en een sterke opera-achtige tenor. Hij wordt door artiesten als Thom Yorke van Radiohead en Matt Bellamy van Muse beschouwd als een van de meest invloedrijke zangers van hun generatie. Ook Chris Cornell, Rufus Wainwright, Amy Lee en Adele betuigen hun bewondering.

Jeff Buckley maakte met die geweldige stem een aantal prachtige liedjes, als ‘Lover, You Should’ve Come Over’, ‘Lilac Wine’, ‘Everybody Here Wants You’. En ‘Hallelujah’ dus, dat in zijn versie wereldwijd populair werd en het origineel overschaduwde. In een interview met Oor merkte hij op dat de tekst helemaal niets met God te maken had, maar over seks gaat.

De makke van de documentaire is dat hij gemaakt is met de mensen die ‘hem het meest dierbaar’ waren: voormalige bandleden, muzikanten als Ben Harper en Aimee Mann, zijn voormalige partners, waaronder Rebecca Moore en Joan Wasser (Joan as Police Woman), en niet te vergeten zijn moeder, Mary Guilbert. Er valt geen onvertogen woord over Jeff: hij was in alle opzichten geweldig, en zó tragisch dat hij al op zo’n jonge leeftijd aan zijn einde kwam.

De emotie en het drama van zijn leven worden daarmee nergens voelbaar, behalve in het laatste shot waarin zijn moeder zijn laatste voicemail afluistert waarin hij haar zijn onvoorwaardelijke liefde betuigt.

 

Broken English

Broken English
Broken English begint met een rondleiding door het ‘Ministerie van Niet Vergeten’, een donkere sombere ruimte met stalen meubels, uitschuifbare kasten waar kranten, boeken, lp’s zijn opgeslagen, draaischijftelefoons op de bureaus, cassettedecks en archiefdozen. Het heeft de sfeer van een sciencefictionfilm uit de jaren vijftig.

Het Ministerie heeft als doel het onderzoeken van waarheden en mythen, en de poreuze grens daartussen. De in een stijve plusfour gestoken Tilda Swinton, de geblondeerde haren strak achterover gekamd, heeft er de leiding. Ze spreekt ons streng toe en legt uit dat niet vergeten iets anders is dan herinneren. Object van onderzoek is Marianne Faithfull. ‘We moeten Mariannes rol als destabiliserende invloed eens goed onder de loep nemen”, zegt Swinton. Marianne wordt binnengereden in een rolstoel, zuurstofslangetje in de neus, zwaar ademend, en het interview met de archivaris van het archief, acteur George MacKay, gaat van start.

Dat niet bestaande nep-ministerie is een behoorlijk gekunstelde kunstgreep die doorheen de film verder wordt doorgevoerd met een groot bord met post-its, foto’s, pijlen, cirkels, strepen, data, namen zoals je ze op politiebureaus in detectiveseries ziet. Het werkt irritant en zet een sfeer neer die wat mij betreft weinig passend is voor Marianne Faithfull.

Marianne Faithfull is misschien wel het archetype van de ‘rockchick’, het meisje dat zich in de entourage van beroemde rockbands ophield. Ze werd ontdekt door manager Andrew Loog Oldham op een feestje van The Rolling Stones. Ze kreeg een relatie met Mick Jagger en had, in 1964, al op 17-jarige leeftijd een wereldhit met ‘As Tears Go By’. In 1969 schreef ze de tekst voor het roemruchte ‘Sister Morphine’, dat in haar uitvoering weinig deed, maar wel toen The Stones het op ‘Sticky Fingers’ uitbrachten.

Na de scheiding van Jagger vanwege een miskraam stopte ze een tijdje met muziek maken. Ze probeerde van haar verslaving af te komen en leefde zelfs enige tijd op straat. Eenmaal afgekickt was haar stem blijvend veranderd. Faithfull herontdekte zichzelf onder invloed van de new wave en punk met het gedurfde album waaraan de film zijn titel ontleent. ‘Broken English’ (1979) sloeg in als een bom en verschafte haar opnieuw wereldroem. Daarna volgden nog een stuk of tien albums waarin de stijl met die indringende gruizende stem werd voortgezet.

Ze begon daarnaast te acteren, speelde de op haar lijf geschreven rol van Ophelia in Hamlet. Ze speelde en zong de hoofdrol van Anna in The Seven Deadly Sins, de chanteuse opera van Kurt Weil en Berthold Brecht en groeide uit tot een van de belangrijkste hedendaagse vertolkers van hun werk. In 2018 verscheen haar laatste album ‘Negative Capability’ waarop ze onder anderen samenwerkte met Nick Cave en Warren Ellis. Ze kreeg covid, in 2020 lag een aantal weken in coma, maar overleefde. Eind januari 2025 overleed ze na een kort ziekbed.

De film volgt die levensloop met veel gevoel voor detail, focust vooral op de herinnering aan de schandalen van seks, drugs en rock-’n-roll die haar maar bleven achtervolgen. Ze kwam nooit af van het imago van de ex-vriendin van Mick Jagger. Maar Broken English belicht ook hoe waardig ze zich daartegen weerde.

Er zitten prachtige ontroerende momenten in de film, die een monument opricht voor die geweldige persoonlijkheid en vooral ook die stem. Zie hoe Marianne met zoveel liefde vertelt over producer Hal Willner die haar haar hele leven heeft bijgestaan. En hoe ze straalt bij het fragment dat haar getoond wordt, waarin Willner zegt: ’Dit is de stem van een leven. Een moeilijk leven.’

Maar die gekunstelde vorm met dat studentikoos verzonnen Ministerie van Niet Vergeten bederft het kijkgenot nogal. Marianne Faithfull had veel beter verdiend.

 

23 november 2025

 

IDFA 2025 – Deel 1: Liever de traditie in ere herstellen
IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 5: Humor en ander leed in Palestina
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos


MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2025 – Deel 5: Humor en ander leed in Palestina

Posted on

IDFA 2025 – Deel 5:
Humor en ander leed in Palestina 

door Jochum de Graaf

Op het vorige IDFA waren maar liefst negen Palestijnse films te zien, waaronder de Oscar- en Publieksprijswinnende No Other Land. Het zijn er dit jaar een paar minder. Natuurlijk doen een aantal films verslag van de vreselijke ellende die zich in Gaza afspeelt. Maar er is ook een aantal met een wat luchtiger invalshoek.

 

With Hasan in Gaza

With Hasan in Gaza
Je zou het een roadmovie kunnen noemen, maar With Hasan in Gaza is meer een saaie reisfilm. En dan een reis naar het verleden, het Gaza van 2001, bijna vijfentwintig jaar geleden. Pas onlangs doken drie mini-DV-bandjes op van de Palestijnse filmmaker Kamal Aljafari, waarop hij de reis vastlegde die hij samen met ‘Hasan’ maakte van de noord- naar de zuidgrens van Gaza. Hasan (zijn achternaam blijft onbekend) zit achter het stuur, slechts half in beeld.

Pas in de aftiteling kom je wat meer te weten over hem. Hij heeft acht jaar in een Israëlische gevangenis gezeten, onder erbarmelijke omstandigheden. Met veertig mannen in een ruimte van 20 vierkante meter, een uurtje per dag luchten, geschopt en geslagen door de bewakers, beroerd voedsel. Nu is hij terug in de stad waar hij geboren en getogen is. Hij kent er iedere straat, rotonde, buurt, alle checkpoints.

Ze zijn op zoek naar een zekere Abderrahim Shamia, die bij Hasan in de cel zat. We rijden langs nu voor ons bekende plaatsen als Rafah, Khan Younis en vluchtelingenkampen als Al Nuseirat. Levendige straten, druk autoverkeer, markten redelijk bevoorraad – al wordt opgemerkt dat het toen, vlak na de eerste intifada, economisch vrij slecht ging met Gaza. Belangrijk is de zee, volop strandleven, maar met de vissers gaat het door de Israëlische boycot slecht. Veel spelende kinderen die allemaal op de foto willen: ‘film me, film me’.

De auto rijdt ook rustige zijwegen in, langs een paar verstilde dorpen, een lange autoweg, verwoeste huizen, vol met kogelgaten, ruïnes van door raketten getroffen gebouwen, wraakacties van het Israëlische leger vanwege de intifada. En op het laatst belanden we in een wijk dicht bij de Israëlische grens, aan de overkant zijn nederzettingen. We kijken minutenlang naar half verduisterde gebouwen, horen schotenwisselingen. Maar vriend Abderrahim krijgen we al die tijd niet te zien; iemand op het strand leek op hem, maar het was hem niet.

Het belangrijkste effect is eigenlijk dat Gaza er destijds nog betrekkelijk intact uitzag, terwijl je nu bij elke opname van gebouwen, huizen, mensen of dieren beseft dat daar inmiddels weinig tot niets van over is.

 

The Clown of Gaza

The Clown of Gaza
Ze zitten in een kring bij de tent, Alaa Meqdad stelt zijn familie voor: vrouw, twee kinderen, schoonzus. Alaa is een gehandicapte dwerg; wanneer hij door de straten loopt op zoek naar eten voor zijn gezin wordt hij om de zoveel meter aangesproken en begroet door volwassenen en vooral kinderen. Alaa is beter bekend als Aloosh de Clown, die als levensmotto heeft de mensen een beetje plezier te geven in donkere tijden. Ook nu in de barre Gaza-oorlog zet hij zijn missie voort. Het kost hem soms moeite positief te blijven: in zijn jeugd, voor de oorlog, werd hij veelvuldig gepest vanwege zijn handicap. ‘De kinderen sloegen me, gooiden stenen naar me en beledigden me’, zegt hij, maar vooral door de steun van zijn ouders zette hij die handicap om in zijn voordeel en besloot te gaan optreden, dat hem van lieverlee succes opleverde.

Terwijl we hem volgen over de markt op zoek naar verse tomaten voor het gezin en uitgebreid felgekleurde stoffen keurt die hij voor zijn clownspak kan gebruiken, vertelt hij schrijnende gebeurtenissen uit de oorlog. Regelmatig worden zijn woorden onderbroken door explosies of het gehuil van overvliegende straaljagers. Hij vertelt hoe hij op de vlucht vanuit het noorden van Gaza naast een man liep die zijn moeder in een rolstoel duwde. De man werd door een sluipschutter gedood. Het enige wat hij kon bedenken was: wie gaat die moeder duwen? Toen hij om zich heen keek, besefte hij dat niemand het risico durfde te nemen – want ze zouden waarschijnlijk door dezelfde sluipschutter worden neergeschoten. ‘Dus ik liep door’, zegt Aloosh, ‘Ik liep gewoon door.’

De slechtste dagen, zegt hij, komen vaak vlak na zijn succesvolste optredens. ‘Het moeilijkste is om te spelen met een kind en je hoort dat het de volgende dag gestorven is. Soms maken ouders, als herinnering, het overlijden bekend door een foto te delen van de laatste keer dat hun kind blij was. En soms staan ​​ze op die foto’s naast hun favoriete clown.’

Groot is de vreugde wanneer ze horen dat er een bestand is. Ze besluiten terug te gaan naar huis, naar Gaza-stad, althans om te kijken wat er nog van over is.

Indrukwekkend de beelden van de drommen vluchtelingen die kilometers en kilometers over het strand lopen. Het is een chaotische tocht, waarbij alles wat nog rijdt en beweegt – ezels, paard en wagen, mensen en dieren, sterk vermagerd – wordt ingezet.

De familie Meqdad raakt elkaar een paar keer kwijt, maar ze komen zwaar vermoeid in het kapotgeschoten huis. Er is nog maar een verdieping over, van het huis van de buren is helemaal niets meer over en de buurman is omgekomen. Maar tussen de puinhopen ligt nog wel een pak van Pikachu en, hé geweldig, daar ligt ook nog SpongeBob. Bijzondere symboliek: Aloosh in zijn felgekleurde pak staand op een grofgrijze betonpuinhoop.

Het enige wat Aloosh kan doen, is doorgaan en er zijn voor de kinderen die overblijven. Want zelfs in de donkerste momenten moet iemand hen leren hoe ze moeten blijven lachen.

 

Palestine Comedy Club

Palestine Comedy Club
Met z’n zessen zijn ze: Alaa, Khalil, Raed, Hanna, Ebaa en Diana. Ze komen uit verschillende steden en gebieden in de regio. De Palestine Comedy Club werd in 2018 door stand-up comedian Alaa Shehada opgericht. Het idee was een comedycircuit op te zetten, zoals bij ons Toomler. Tot dan was er geen sprake van een comedytraditie in Palestina. Alaa Shehada had zijn opleiding genoten in het fameuze Freedom Theatre van Jenin. De Palestine Comedy Club wordt ondersteund door de Britse comedy-expert Sam Beale.

Die verschillende achtergrond en herkomst vormt de basis voor de voorstelling ‘Balad’ waarmee ze op tournee door Palestina en Israël gaan. Jenin, de thuisbasis van de intifada, is in de woorden van Alaa een ‘city of wasps’. Raed komt uit Hebron, een conservatief bolwerk waar iets als theater nauwelijks normaal is. Khalil is van Ramallah, de stad van de Palestijnse Autoriteit, ook al niet bekend als progressief cultureel bolwerk. Diana komt uit Nabloes, vanuit haar balkon kijkt ze uit op de zee, zegt ze, de zee van koelkasten, tv’s, computers, telefoons, tablets, laptops, auto’s, machines, kasten, meubels, alles wat roerend goed kan worden genoemd. Ebaa komt van de bezette Golanhoogten en voelt veel verwantschap met Syrië. Hanna woont in Haifa, maakt deel uit van de Arabische minderheid en geniet de bescherming van een Israëlisch paspoort.

De grappen in Balad hebben betrekking op die diversiteit. Wanneer ze op tournee gaan naar alle plekken van herkomst, maar ook tijdens optredens in Jeruzalem en Tel Aviv, ervaren ze alle aspecten van het Palestijns-Israëlisch conflict: de vele checkpoints, de muren waarachter de vele Israëlische nederzettingen schuilgaan, de verschillende regelingen en identiteitsbewijzen, biometrisch paspoorten, en vooral de willekeur waaraan ze door de Israëlische bezettingsmacht worden onderworpen. Als Alaa vlak voor het optreden in Haifa een probleem met zijn nieren heeft, kan hij niet eenvoudig naar een ziekenhuis gaan, hij krijgt een injectie van een bevriende Palestijnse verpleegster.

Gaza speelt op de achtergrond. Ze hadden graag ook een speler uit de enclave bij de club gehad, maar het is onder de Israëlische bezetting onmogelijk naar andere delen van Palestina te reizen.

De Club wordt uitgenodigd in Londen. De eerste voorstelling is op 7 oktober 2023. Onderweg in de taxi horen ze over de verschrikkelijke aanval van Hamas. Er volgen dagen waarop ze nauwelijks slapen en constant in contact staan met familie en vrienden: ‘hoe is het’, ‘leven jullie nog’. Voor iedereen is het een strijd om te overleven. De groep valt uit elkaar, hoewel ze nauw contact houden. Ebaa wijkt uit naar Berlijn. Hanna en zijn vrienden in Haifa  protesteren tegen Netanyahu en worden gearresteerd. Bij Diana in Nabloes stort de tweedehandsmarkt compleet in, ze zit wezenloos op haar balkon.

In Alaa’s  geboorteplaats Jenin, doet het Israëlische leger bijna dagelijks een inval in het vluchtelingenkamp, er rijden bulldozers die de wegen omwoelen. Hij gaat via een tussenstop in Amsterdam – we zien hem aan een manifestatie op het Mercatorplein meedoen – naar Londen waar hij zijn comedycarrière voortzet.

Het is pijn omzetten in grappen, humor om toch de hoop te wekken op een betere toekomst voor Palestijnen.

 

Coexistence, My Ass!

Coexistence, My Ass!
‘Coexistence, My Ass, let’s start with my ass!’, zegt Noam Shuster-Eliassi. ‘Ik ben zo’n woke, links, politiek correct type’. Haar voorstelling begint sterk, harde goede grappen.

Noam groeit op in de in Israël gelegen ‘Oase van Vrede’ als kind van een Iraans-Joodse moeder en een Roemeens-Joodse vader. Ze spreekt vloeiend Hebreeuws, Arabisch, Engels en Farsi. De Oase is een van de spaarzame plekken waar Joden en Palestijnen samen leven en iets van de wereld proberen te maken. Een toonbeeld van vrede in de woestijn van het Palestijns-Israëlisch conflict dat ook internationaal aandacht trekt. Hillary Clinton en Jane Fonda komen langs. Noam schudt als jong meisje de hand van de dalai lama. Het is dan ook niet zo gek dat ze voor de Verenigde Naties gaat werken. Maar de internationale diplomatieke wereld is toch wat saai, en als ze op Harvard wordt aangenomen om een Israëlisch-Palestijns vredesproject te ontwikkelen, schrijft ze haar comedyshow, Coexistence My Ass!.

Uitgangspunt vanuit haar opvoeding meegegeven is dat Palestijnen en Israëli als gelijken moeten leven. In de voorstelling vertelt ze het verhaal dat ze met een diverse groep Palestijnen en Israëli’s tijdens covid in 2020 in een hotel in Jeruzalem een week in quarantaine zat: ‘we konden het radicaal met elkaar vinden!’ Ze treedt op in de VS, Europa, Israël, maar ook op het Palestine Comedy Festival – in het hol van de leeuw, zoals ze het noemt, en maakt de onsterfelijke grap: ‘ik blijf hier maar zeven minuten, geen 70 jaar’.

Ze wordt in de loop der jaren meer en meer politiek, ze spiegelt zich aan Zjelensky, laat in de show een fragment uit de serie ‘Servant of the People’ zien – je kunt dus zomaar als komiek president worden. Bij de verkiezingen eind december 2022 benoemt ze dat het de dag is waarop bepaald wordt wie de Palestijnen zal controleren. De kreet ‘From the rivers to the sea’ krijgt een goede twist: ‘Freedom and democracy!’

Buiten Israël voelt Noam zich een stuk veiliger als in haar moederland, waar het politieke klimaat zich ernstig verhardt, zeker wanneer Netanyahu na de verkiezingen met een aantal kolonistenpartijen de meest rechts-extreme regering vormt.

Ook in Coexistence, My Ass! is 7 oktober 2023 onontkoombaar: de ‘Oasis van Vrede’ wordt ook geraakt , Palestijnen worden belaagd en een goede Israëlische vriend wordt gegijzeld. Noam doet mee met de grote demonstraties voor de redding van de gijzelaars en wordt actief in de beweging tegen Netanyahu, de corrupteling, die door de rechts-extreme partijen in gijzeling wordt gehouden. Ze wordt op social media voor alles wat vies, vuil en vuig is uitgemaakt. Tijdens een grote rally in West-Jeruzalem maakt een woedende man haar uit voor ‘vijand van de staat’. Noam reageert met ingehouden woede, maar ook tamelijk nuchter dat er kennelijk een verschil is tussen democratie voor Israël en vrijheid voor de Palestijnen.

Het is misschien naïef, maar iemand als Noam geeft je het gevoel dat humor en komedie een van de weinige wegen biedt die tot vrede kan leiden.

Kijk wanneer deze film draait.

 

21 november 2025

 

IDFA 2025 – Deel 1: Liever de traditie in ere herstellen
IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos


MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne

Posted on

IDFA 2025 – Deel 2:
Rusland/Oekraïne 

door Jochum de Graaf

Uit Rusland wordt sinds de inval in Oekraïne maar weinig op cinematografisch gebied vernomen. Dat heeft enerzijds met de culturele boycot te maken, aan de andere kant kunnen Kremlin-kritische films alleen onder zeer moeilijke omstandigheden gemaakt worden. Op het IDFA een uitgebreide lange documentaire hoe de wereld er in de aanloop naar de invasie uitzag en een middellange docu over het oplaaiende protest na de dood van Navalny. 

In Oekraïne wordt ondertussen een nog steeds groeiend aantal documentaires geproduceerd die de verschrikkingen van de oorlog in al zijn facetten laat zien. Meest in het oog springend is 2000 Meters to Andriivka, de opvolger van het Oscarwinnende 20 Days in Mariupol (2023). Regisseur Mstyslav Tsjernov is in de race om opnieuw de Publieksprijs op het IDFA te winnen.

 

Rusland

 

My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow

My Undesirable Friends: Part I – Last Air in Moscow
In de beginbeelden rijden we door een kosmopolitische stad: neonreclames, druk autoverkeer. We horen de stem van Julia Loktev, Amerikaans documentairemaker van Russische komaf. ‘De wereld die jullie straks gaan zien, bestaat niet meer’, zegt ze. ‘Niemand van ons wist wat er ging gebeuren.’

Loktev is begin oktober 2021 naar Moskou gekomen om een film te maken over twee jonge journalistes, Sonya Groysman en Olga Churakova, die een podcast maken: ‘Hallo, je bent een buitenlandse agent.’ Ze delen daarin hun persoonlijke ervaringen en het leven in Rusland nu ze op een lijst van “buitenlandse agenten” zijn geplaatst. Al hun persoonlijke uitgaven moeten ze bij de overheid registreren en bij alles wat ze uitzenden of publiceren, moet een disclaimer staan dat die berichten afkomstig zijn van een buitenlands agent, op straffe van een boete of gevangenisstraf.

Loktev raakt via haar vriendin Anna (Anya) Nemzer, journaliste bij de dan nog onafhankelijke nieuwszender Dozhd ofwel TV Rain in Moskou, bevriend met een aantal andere ook bij TV Rain werkzame journalistes. Over Dozhd – de lifestyle zender die zich ontwikkelde tot een van de beste en meest kritische anti-Poetin nieuwskanalen – zijn al eerder documentaires gemaakt. F@ck This Job (2021) vertelt het verhaal van de charismatische hoofdredacteur Natalya Sindeyeva die de persoonlijke ontwikkeling van mode-journaliste tot Kremlincriticaster doormaakt. In Of Caravan and the Dogs is TV Rain een van de onafhankelijke media wier strijd tegen de dictatuur gevolgd wordt en die uiteindelijk het werken in Rusland onmogelijk gemaakt wordt.

In My Undesirable Friends volgen we zeven journalisten: de al genoemde Anna Nemzer, Sonya en Olga; Ksenia (Ksyusha) Mironova, wiens verloofde Ivan al meer dan een jaar in voorarrest zit vanwege vermeend landverraad; Irina (Ira) Dolinina en haar beste vriendin, Alesya Marokhovskaya, die door haar conservatieve familie niet geaccepteerd wordt; en Elena (Lena) Kostyuchenko, een buitengewoon moedige onderzoeksjournalist die erin slaagt Oekraïne binnen te glippen nadat de invasie is begonnen.

Ze hebben allemaal hun eigen verhaal over de turbulente ontwikkelingen die hun levens voorgoed op de kop zouden zetten. Met 324 minuten (niet eens de langste docu dit jaar op IDFA) is het een lange zit, maar hoewel je met het verhaal en de aanloop naar de invasie in Oekraïne in grote lijnen bekend bent, blijft het ongemeen boeiend.

Aan de ene kant gaat hun leven in Moskou gewoon door: naar de bioscoop, huisdieren uitlaten, etentjes bij elkaar waar ze exquise gerechten maken, dure cognacs die ze cadeau doen, spelletjes, weetjes over Harry Potter uitwisselen, en het bericht komt door dat voor het eerst Michelinsterren worden uitgedeeld in Moskou.

Maar de toenemende repressie, ook in coronatijd, is het gesprek van de dag. Ze maken reportages over de herdenking van de moord op oppositieleider Nemtsov, demonstraties tegen Poetin, de betogingen waar Navalny toe oproept, het geweld waarmee de politie betogingen uiteen slaat, waarbij zelfs journalisten die duidelijk persvesten dragen worden afgevoerd.

Meer en meer dringt zich de vraag op of ze onder de dreiging van de oorlog niet het land zullen verlaten. Ze halen herinneringen op aan de beginjaren van Poetin en het interim presidentschap van Medvedev. Sonya laat Loktev een reeks tijdschriften uit 2011 en 2012 zien die ze in haar appartement heeft verstopt, met covers over homoseksualiteit, over de dissident Aleksej Navalny, over vrijheid en het opkomen voor je overtuigingen.

We zien Vladimir Poetin in zijn jaarlijkse grote interview met burgers volhouden dat hij sterk voorstander van persvrijheid en de mogelijkheid om te demonstreren is. Onder zijn regime worden alleen mensen gevangen gezet ‘binnen de wettelijke kaders’. Maar wat die kaders precies inhouden en dat die in de loop der tijd steeds verder worden aangescherpt blijft ongenoemd.

In haar tv-programma interviewt Anya mensen die in de verdrukking komen, gecriminaliseerd worden, uit de lhbti-gemeenschap, mensen met een beperking, daklozen, immigranten en mensen met een psychische aandoening. Ze vertelt Loktev over een universiteit die door de regering tot doelwit is gekozen omdat die het laatste centrum van het ‘vrije denken’ zou zijn. ‘Just another morning in Russia’, concludeert ze. ‘Rusland begint steeds meer te lijken op Mordor, het land van het kwaad uit de boeken van J.R.R. Tolkien.’

My Undesirable Friends is dus een lange zit, maar door de thrillerachtige opbouw blijft de spanningsboog goed op lengte. De samentrekking van troepen aan de Oekraïense grens is uiterst zorgelijk, maar de bekendmaking van de ‘speciale militaire operatie’ komt toch nog onverwacht. Ze weten de eerste dag nog een reportage vanuit Oekraïne uit te zenden en een regeringswoordvoerder die volhoudt dat de Oekraïners de Russen als bevrijders binnenhalen wordt geconfronteerd met volkomen tegenovergestelde beelden.

Maar wanneer strenge straffen op onwelgevallig woordgebruik en het aan het woord laten van zogenaamde neonazi’s en terroristen in het vooruitzicht worden gesteld, is vrij snel duidelijk dat ook over TV Rain het doek zal vallen.

Op de redactie hebben ze intensieve en emotionele discussies wat ze zullen doen, het wordt hen vrij gelaten om te blijven of het land te verlaten. ‘Ook in nazi-Duitsland wachtten mensen af’, zegt Anna Nemzer. ‘In de hoop dat alles toch nog goed zou komen.’

Als het licht uitgaat en politieagenten met veel geschreeuw de redactieruimte binnentreden, wordt pijnlijk duidelijk dat er geen alternatief is. Alle vriendinnen besluiten de biezen te pakken, ook Ksyusha die het vreselijk te kwaad heeft om haar vriend Ivan achter te moeten laten. Anna concludeert: ‘Ik heb geen land meer. ’

In korte tijd vluchten meer dan een miljoen, merendeels jonge vooral in de culturele sector werkende, Russen het land. TV Rain opereert tegenwoordig als YouTube-kanaal vanuit Amsterdam. Julia Loktev werkt intussen aan een vervolg. My Undesirable Friends – Part 2 Exile zal gaan over de uitdagingen van het leven van onze ‘ongewenste’ Moskouse vriendinnen in ballingschap. Een film om naar uit te zien.

Kijk wanneer deze film draait.

 

When I Get Jailed

When I Get Jailed
De dood van Alexej Navalny, 16 februari 2024, veroorzaakte een schokgolf door heel Rusland. Overal in het land zijn er spontane demonstraties, rijen mensen trotseren de vrieskou om hun held de laatste eer te bewijzen. In Moskou trekken ze op naar het monument Memorial voor de slachtoffers van de Stalinterreur dat in 2017 nota bene door Poetin is onthuld.

Er is een massale inzet van de politie. Naast de onafzienbare rij rouwende burgers staat een even onafzienbare rij politiebussen. Er ontstaat een enorme bloemenzee, maar de autoriteiten beschouwen dat als illegaal en overijverige ambtenaren verzamelen ze in afvalzakken die zonder pardon in de vuilniswagen gegooid worden.

Op de dag van de uitvaart worden de demonstranten op grote afstand van het kerkhof gehouden, sommigen worden uit de menigte gehaald en geboeid afgevoerd. Wanneer de herdenking zich verbreedt tot een protest tegen de oorlog in Oekraïne wordt hardhandig ingegrepen en volgen arrestaties. Mannen, maar ook vrouwen die getrapt en geslagen worden, soms nog even diep in de sneeuw gedrukt.

When I Get Jailed zoomt in op Alyona, een jonge vrouw van in de twintig, blond met een bos krullen, een opvallende roze jas. Ze laat zich niet intimideren en wordt opgepakt en moet haar rechtszaak afwachten. Haar moeder is niet zo gelukkig met haar verzet en raadt haar aan zich terughoudend op te stellen. Maar Alyona laat zich de mond niet snoeren. Tijdens het verhoor vraagt ze luidkeels: ‘Wat heb ik misdaan?’

Ze protesteert tegen haar door de staat aangewezen advocaat, die het eerder tegen dan voor haar opneemt. Een ellenlange aanklacht, waar zo’n beetje alle artikelen op grond waarvan ze veroordeeld zou kunnen worden, wordt voorgelezen. Ze krijgt te horen dat er een fikse administratieve straf zal worden opgelegd. Het uiteindelijke vonnis kon niet gefilmd worden, maar in de aftiteling wordt vermeld dat ze alvast op de dag van haar arrestatie per direct uit haar baan ontslagen is. 

When I Get Jailed van Anastasiia Vedenskaia onderstreept vooral het al langer vastgestelde feit: Rusland is een politiestaat.

Kijk wanneer deze film draait.

 

Oekraïne 

 

2000 Metres to Andriivka

2000 Metres to Andriivka
Andriivka is een dorp in het noordoosten van Oekraïne niet ver van de stad Bachmoet die bij het begin van de invasie in Oekraïne in 2022 na een hevige slag in Russische handen is gevallen. Mei een jaar later besluit Oekraïne tot een tegenoffensief. De verovering van Andriivka is een van de doelen, gehoopt wordt daarmee een belangrijke Russische bevoorradingslijn af te snijden.

Mstsyslav Chernov – met 20 Days in Mariupol winnaar van de Oscar voor de beste documentaire en van de Publieksprijs IDFA 2023 – krijgt toestemming als embedded fotojournalist mee te gaan met de Oekraïense Derde Aanvalsbrigade. De twee kilometer voert door wat de militairen een bos noemen, maar wat meer wegheeft van een woest maanlandschap met dode staketsels die uit de grond steken. Een corridor van kreupelhout die zo op het oog weinig bescherming tegen de vijand biedt, maar er liggen geen Russische mijnen zoals op het vlakke uitgestrekte landbouwterrein aan weerszijden. Toch een terrein waar om iedere centimeter gevochten wordt. Het is zoals een van de soldaten opmerkt ‘alsof je landt op een planeet waar iedereen je probeert te vermoorden. Maar het is middenin Europa’.

De strijd vordert heel langzaam, maar ook heel zeker. De militairen die elkaar waarschuwen voor naderend gevaar, commando’s om te schieten, de roep naar elkaar: ‘ben je er nog’, de melding van gewonden, armen en benen die er maar een beetje bij hangen, de provisorische verbanden die aangelegd worden, de doden die vallen, ontploffende mijnen, het vuur van een Russische sluipschutter in een kano. Verderop in het bos, als ze bijna in Andriivka zijn, de vele lijken van Russen waar ze overheen moeten stappen. Meest indrukwekkend zijn de interviews met de soldaten over wat ze allemaal meemaken; ze hebben schuilnamen als Horooz en Baldy, sommigen vinden dat ze de beste baan van de wereld hebben, anderen krijgen de geur van de dood maar niet uit hun gedachten. En dan de sobere voice-over die meldt dat soldaat Fedya vijf maanden later bij een droneaanval op driehonderd kilometer afstand om zal komen.

2000 Meters to Andriivka is van een ander kaliber dan Mariupol. Chernov zit dicht op de huid van de manschappen. Hij wil laten zien wat zij zien. Hij loopt gewapend met een camera met ze mee door de loopgraven, maar maakt ook gebruik van de helmcamera’s van de soldaten en materiaal vanuit drones geschoten. Op sommige momenten is het een droneoorlog, een videogame waarin het slagveld in kaart wordt gebracht. Maar de harde, langzame strijd op de grond doet toch het meest denken aan de loopgravenoorlog van WO I, inclusief de zinloosheid ervan.

De Oekraïners doen er drie maanden over om Andriivka te bereiken, ze vragen zich bij tijd en wijle af of het wel zin heeft om door te gaan. Maar de strijd wordt voortgezet om de Oekraïense vlag in het vrijwel met de grond gelijk gemaakte dorp te laten wapperen en te laten zien dat de Oekraïense moraal ongebroken is. En als die vlag dan met enige moeite op een half verwoeste muur geplant is, wat dan, tja wat dan?

De meeste oorlogsfilms hebben een begin, midden en einde, maar hier krijg je het onomkeerbare gevoel dat het nog eindeloos door zou kunnen gaan. Maar de strijd opgeven is net zo zinloos. In de aftiteling wordt gemeld dat Andriivka weer in Russische handen is. Rusland bezet al tijden twintig procent van het Oekraïens grondgebied. 2000 Meters to Andriivka geeft zwaar te denken.

Kijk wanneer deze film draait.

 

Silent Flood

Silent Flood
Waar films als Time to the Target en Timestamp de gevolgen van de oorlog op het alledaagse leven van bepaalde bevolkingsgroepen en bepaalde steden laten zien, lijkt Silent Flood een interessante invalshoek te bieden, namelijk een pacifistische geloofsgemeenschap die op eigen wijze steun aan de Oekraïense strijd geeft. In den beginne is er mist, wanneer die optrekt zien we een pont, mensen stappen op, varen naar de overkant. Het is het rivierengebied van de Dnjester in West-Oekraïne.

Oudere stemmen vertellen over de geschiedenis van het gebied, het gevecht in de Tweede Wereldoorlog tussen de Russen en de Duitsers om de brug. Er was een hoogwatervloed in 1941. We gaan verder de oever op, beelden van mannen en vooral vrouwen die werken op het land, kinderen in een speeltuin. De geschiedenis gaat terug naar rond 1850 toen een groep Mennonieten hier neerstreek en het land ging bewerken. In later jaren trokken ze vanwege honger en armoede weer verder, sommigen naar Amerika, er kwamen weer andere groepen voor terug. Ze leven geïsoleerd van de rest van de wereld, huwelijken vinden vrijwel alleen binnen de eigen groep plaats. Grote gezinnen, vrouwen doen alle huishoudelijke taken, komen niet buiten de enclave; mannen mogen daarentegen wel weg van huis, zelfs in het buitenland werken.

Ze zijn voor een groot deel zelfvoorzienend. Er is geen elektriciteit, geen gas, ze roken niet, drinken geen alcohol; auto’s, machines zijn er niet, zaaien en verbouwen is handwerk, alleen bij de oogst worden combines ingehuurd. Ze geloven alleen in het Nieuwe Testament, ze verlaten zich alleen op de wil van God, erkennen het gezag van de staat niet en weigeren in het leger te dienen. Als de oorlog toch dichterbij komt, maken ze afspraken met het Oekraïense leger. Ze bakken op grote schaal broden en varenyky, een soort dumplings, die naar het front worden gestuurd.  Zo worden ze gevrijwaard voor oorlogshandelingen.

Maar Silent Flood is een beetje saai en traag, het is erg afstandelijk gefilmd, er komen geen volwassenen, vertegenwoordigers van de gemeenschap aan het woord. Geen gesprek ook over de houdbaarheid van het pacifisme. Het komt niet veel verder dan een antropologisch portret van een weinig betekenisvolle geloofsgemeenschap.

Kijk wanneer deze film draait.

 

Militantropos

Militantropos
Militantropos zou je kunnen omschrijven als de geestesgesteldheid, de gemoedstoestand die een mens kan aannemen in tijden van oorlog. De film is een caleidoscopisch beeld van het Oekraïne van nu, een land in oorlog.

Begin en einde spelen zich af op een treinstation. We zien de eerste trein met evacués kort na de Russische inval vertrekken. We reizen het hele land door, we zien burgemeester Vitali Klitsjko van Kyiv die een verzameling groep slachtoffers van een bombardement toespreekt en aankondigt hen ruimhartig te zullen helpen. In dorpen en steden worden beschadigde gebouwen en installaties gerepareerd. Een kluwen fotografen probeert het clichébeeld van een strompelend oud vrouwtje met tas vast te leggen. Op een grote dodenakker worden graven gedolven. Aangrijpende begrafenisrituelen na een aanslag waarbij veel doden te betreuren waren.

Er staan jongetjes langs de kant van de weg die met een vlag wapperen naar langstrekkende legervoertuigen. De geweldige scène wanneer een legervoertuig stopt, een militair uitstapt en een van hen een badge opplakt. De boer die keurig een stuk land omploegt en achteloos een raket naast het land legt. De tentoonstelling van buitgemaakt Russisch oorlogsmaterieel in Kyiv, die drommen toeschouwers trekt. De evacuatie van oudjes uit een dorp die eigenlijk niet willen vertrekken. Imkers die in de avondzon bijenroosters schoonmaken terwijl op de achtergrond explosies te horen zijn.

De gewonden in het ziekenhuis in isolatiemateriaal gewikkeld, sommigen duidelijk in shock. De soldaten die in de loopgraven naar de WK-wedstrijd Frankrijk-Marokko kijken. De eerste instructie van nieuwe rekruten, een groot aantal nog in burgerkleding – goed opletten, als je het machinepistool gaat richten: altijd je elleboog op je knie. De bunker waarin op grote schermen de bewegingen van de vijand worden gevolgd, en als in een videogame de commando’s.

Het leven dat gewoon doorgaat met het Kerstconcert in de metro van een vrouwenkoor met die prachtige kopstemmen. Maar ook de wuivende graanvelden waar Oekraïne zo bekend van is. En uiteindelijk komen we weer op het station waar soldaten en burgers elkaar verwelkomen of juist afscheid van elkaar nemen. 

Militantropos is een mooie impressionistische film waarbij je goed kunt wegdromen en zeker over na kunt peinzen.

Kijk wanneer deze film draait.

 

18 november 2025

 

 

IDFA 2025 – Deel 1: Liever de traditie in ere herstellen
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 5: Humor en ander leed in Palestina
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos

 

MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2025 – Deel 1: Liever de traditie in ere herstellen

Posted on

IDFA 2025 – Deel 1: Openingsfilms
Liever de traditie in ere herstellen 

door Jochum de Graaf

IDFA opent traditioneel met een documentaire over een actueel onderwerp. Dit jaar maakt het festival een ‘veilige’ keuze: drie korte documentaires. Met wisselend succes.

De openingsfilm is meestal ook goed voor een gelijktijdige vertoning via NPO2 Doc en/of snelle uitbreng in de bioscoop. Twee jaar geleden was A Picture to Remember – waarin Olga Tsjernyk wat chaotisch reflecteerde op haar jeugd in Donetsk voor de Russische invasie – een logische keuze. De editie 2024 begon met About a Hero, een ook al niet in alle opzichten geslaagd experiment, waarvoor de Poolse regisseur Piotr Winiewicz AI een scenario liet schrijven op basis van het compleet verzamelde oeuvre van Werner Herzog.

Tegelijkertijd kent IDFA een traditie van protest tegen selectiefilms. Met name in 2023 was er – kort na 7 oktober – een dagenlange controverse over de actie van een aantal pro-Palestijnse activisten op de openingsavond en de onhandige reactie van festivaldirecteur Orwa Nyrabia daarop. Uit protest tegen de halfslachtige houding boycotte de Palestijnse filmgemeenschap het festival en trok een aantal regisseurs uit andere landen uit solidariteit hun film terug. Ook bij de editie van IDFA 2024 zinderde de discussie over de principes en uitgangspunten van IDFA nog behoorlijk na.

In dat licht is het niet onverwacht dat de deze zomer aangetreden nieuwe festivaldirecteur Isabel Arrate Fernandez aankondigde om op de alleen voor genodigden toegankelijke openingsavond ‘een drieluik van korte documentaires die samen een protest vormen tegen onrechtvaardige machtsverhoudingen en geweld in het Midden-Oosten’ te vertonen.

Vooralsnog bleef het redelijk stil. Alleen de Oekraïense regisseur van Joodse komaf, Alexander Rodnyansky, trok zijn film Notes of a True Criminal terug uit protest tegen het besluit om alle (mede) door de Israëlische staat gefinancierde films te weren van het festival.

Het is zeer onwaarschijnlijk dat de gekozen films voor groot tumult zullen zorgen.

 

As I Lay Dying

As I Lay Dying
De Iraanse regisseurs Mohammadreza Farzad en Pegah Ahangarani blikken in As I Lay Dying terug op de Groene Beweging in 2009, de massale protestbeweging tegen de grootschalige verkiezingsfraude van de ultraconservatieve president Mahmoud Ahmedinejad. We zien een groep jongeren die de verkiezingsuitslagen volgen, zich enorm opwinden en besluiten dat ze nu in actie moeten komen.

‘Dood aan de dictator’ klinkt het in de straten van Teheran. Rennende en vallende demonstranten, de oproerpolitie die keihard optreedt, wolken traangas, bloederige taferelen, af en aan rijdende ambulances. Het zijn schokkerige, chaotische en vage beelden, handheld met mobieltjes gefilmd. De camera rent mee met de alle kanten op rennende groep vrienden, het beeld wordt stopgezet en de personen onherkenbaar geblurd.

Een voice-over vertelt wat er na het neergeslagen protest met hen is gebeurd. Amir werd opgepakt en een jaar later geëxecuteerd, Hamiid handelt tegenwoordig in dollars op de zwarte markt, het mooiste meisje van de klas, Firoozah, verdween spoorloos in de menigte, Marziyeh zit achter de kassa van een themapark, en Hassan verdronk op de vlucht in een ijskoude grensrivier. De personages zijn gebaseerd op de novelle Classmates van Hossein Abkenar.

 

Intersecting Memories

Intersecting Memories
Intersecting Memories is de meest indringende van de drie openingsdocu’s. De Palestijnse Shayma’ Awawdeh was zes jaar bij het begin van de Tweede Intifada (2000-2005), de opstand tegen de Israëlische bezetting van de Westbank. Twintig jaar na dato vindt ze een doos met oude video’s, die haar herinneringen aanwakkeren. Ze weet nog dat ze jarig was, ze had haar mooiste bloesje aan, leuke strik in het haar en door een kier ziet ze in de keuken de verjaardagstaart, terwijl Israëlische soldaten door het huis banjeren. Op haar eerste schooldag moet ze haar papieren laten zien aan jonge melkmuilen van soldaten. We zien de beelden van stenen gooiende jongetjes, die hardhandig worden opgepakt, roadblocks met veel prikkeldraad, explosies bij gebouwen, lijken onder het puin en aangrijpende rouwceremonies, zoals tegenwoordig zo bekend van Gaza.

Langzaam maar zeker wordt Bab a-Zawiyah, het centrum van Hebron, ingenomen door Israël. Er vestigen zich honderden kolonisten die beschermd moeten worden door het Israëlische leger. Constant is de vraag wat ze er tegen kunnen doen: hardhandig verzet plegen dat even hardhandig wordt aangepakt, of lijdzaam toekijken wat evenmin tot resultaat leidt?

Awawdeh draagt de film op aan haar moeder die zegt dat ze een slecht geheugen heeft maar eigenlijk niet meer zo veel aan die nare tijd herinnerd wil worden. Aan het slot verschijnen de ijskoude cijfers, de extra hoeveelheid bezet gebied, de duizenden verwoeste huizen, de eveneens duizenden nieuwe checkpoints plus de minstens zo grote aantallen Palestijnse gevangenen, doden en gewonden. Intersecting Memories is een sterke prequel op de tientallen Palestijnse films waarin we zien dat het allemaal ontelbare malen erger geworden is.

 

happiness

happiness
In happiness, de minste van de drie, maakt de in Amsterdam wonende Turkse regisseur Firat Yücel ons deelgenoot van zijn grote slaapprobleem vanwege alle ellende in de wereld tegenwoordig. Zestien uur per dag scrollt hij over zijn telefoon, en in dagboekfragmenten van november ’24 tot mei ’25 vertrouwt hij ons zijn gedachten toe. Het zijn over het scherm buitelende berichten over Palestina, Congo, Soedan, Libanon. Hij appt daar uitgebreid over met vrienden elders in de wereld die ook last van slapeloosheid hebben en bediscussieert de werking van slaap en stemming verbeterende middelen, zoals Griffonia 5-HTP.

Hij is erg betrokken bij de Palestijnse zaak en laat beelden zien van de bezetting van de hal van het CS Amsterdam en de fiks uit de hand lopende protesten op de UvA waar hij vooral het in zijn ogen buitensporig geweld van de ME aan de kaak stelt. Yücel draait een beetje dol in zijn activisme vanuit zijn bed. Hij poneert de onbewezen stelling dat Anne Frank gehuild zou hebben als ze deze genocide gezien zou hebben. Als hij vanuit zijn raam politie te paard op straat filmt, maakt hij de curieuze opmerking dat de wapenschilden van de agenten zijn gemaakt van materiaal uit de voormalige Nederlandse kolonies. Maar het meest ergerlijke naast de warrige verhaallijn zijn de razendsnel uit het scherm vliegende beelden; je krijgt geen seconde rust om te kijken, laat staan te lezen wat er nu eigenlijk staat.

Wat mij betreft mag de traditie van goede openingsfilm weer in ere hersteld worden. Ik had liever 2000 Metres from Adiivka gezien, opvolger van de Oscar-winnende 20 Days in Mariupol, of een film als Coexisting My Ass, met een bijzondere kijk op het Israël-Palestina conflict. Maar een keus uit de onvolprezen rubriek 33 Tips voor IDFA zou ook op zijn plaats geweest zijn. 

As I Lay Dying en Intersecting Memory maken deel uit van het programma Shorts: Flashbacks to the Present. happiness is onderdeel van Shorts: All Eyes On….

 

13 november 2025

 

IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 5: Humor en ander leed in Palestina
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos

 


MEER FILMFESTIVAL