‘IDFA Light’ 2026 – Deel 3:
Democratie en verkiezingen
door Jochum de Graaf
Democratie en rechtsstaat staan wereldwijd onder druk. Met de opkomst van extreemrechts, het optreden van de regering-Trump en de kwetsbaarheid van jonge democratieën staan tot voor kort vanzelfsprekende verworvenheden op de tocht. IDFA toont een aantal belangwekkende documentaires over dit thema.

14th
Het 14e Amendement van de Amerikaanse Grondwet telt 423 woorden en bestaat uit vijf secties: 1) staatsburgerschap en gelijke bescherming; 2) zetelverdeling en stemrecht; 3) uitsluiting van ambten na opstand; 4) geldigheid van staatsschulden; 5) handhavingsbevoegdheid van het Congres.
Niet direct een onderwerp waar je een geweldige documentaire over zou verwachten. Maar de Amerikaanse regisseur en producer Ava DuVernay slaagt daar, na haar veelgeprezen 13th van tien jaar geleden, opnieuw in.
Het dertiende en veertiende amendement werden opgesteld in juni 1866, een jaar na afloop van de Amerikaanse Burgeroorlog. Het was de tijd van de zogenaamde Reconstruction, na de overwinning van de noordelijke staten, de Unie, op de zuidelijke staten, de Confederatie. Met het 13e amendement werd de slavernij afgeschaft, maar omdat de zuidelijke staten wilden vasthouden aan eigen wetten waarin de rechten van de voormalige slaven werden ingeperkt was aanvullende wetgeving nodig. In het 14e amendement werd het staatsburgerschap geregeld, met als centraal begrip het zogenaamde birthright: in de VS krijgt iedereen die op Amerikaans grondgebied wordt geboren automatisch de Amerikaanse nationaliteit.
Ava DuVernay bouwt haar verhaal tot een thematisch historisch betoog waarin de hedendaagse politieke crises in de VS wordt teruggevoerd op de Amerikaanse Burgeroorlog. Ze laat zien hoe vier miljoen voorheen tot slaaf gemaakte Amerikanen hun eigen instituties, scholen, verenigingen en belangenorganisaties oprichten, hoe ze massaal van hun stemrecht gebruik gingen maken. Ook de tegenreactie – na de Reconstruction vanaf 1877 tijdens het zogenaamde Jim Crow-tijdperk dat tot midden van de vorige eeuw duurde – wordt uitvoerig belicht. De rassensegregatie, de ontzegging van het stemrecht voor zwarten in de zuidelijke staten, de oprichting van de Ku Klux Klan, de vele duizenden lynchpartijen, de meer dan tweeduizend monumenten ter verheerlijking van de slavernij.
Pas na 1950, met de opkomst van de Burgerrechtenbeweging onder leiding van Martin Luther King – die een einde maakte aan de segregatie en zorgde voor solide burgerrechtenwetgeving – kreeg het 14e amendement de kracht zoals die oorspronkelijk bedoeld was. Dat duurde tot het aantreden van Donald Trump. Vooral in zijn tweede termijn zette hij de aanval in op het geboorterecht (birthright), naast de grootschalige invallen van immigratiedienst ICE, het terugdraaien van het landelijke recht op abortus en de aanvallen op het diversiteitsbeleid. Bovendien stond de gratieverlening aan de Capitoolbestormers van 6 januari 2021 haaks op de bepaling dat openbare ambten niet door opstandelingen vervuld mogen worden.
Het is allemaal zware kost, maar het tempo en vormgeving zorgen ervoor dat je je geen moment verveelt. Het is een aardige vondst om de letterlijke tekst van de eed op de grondwet die bij de inauguratie zin voor zin door alle naoorlogse presidenten van Roosevelt tot en met Trump te laten uitspreken. Diezelfde Trump die in een paar keer herhaald interview antwoordt op de vraag wat hij precies weet van de tekst van de Grondwet: ‘I have very briljant lawyers’.
Er komen pakweg vijftig historici, juristen, politici en comedians aan te pas en toch wordt het geen talking heads documentaire, doordat ze allemaal in hun eigen habitat, op een galerij, bij de trap, in de bibliotheek, universiteitsgebouw, in een collegezaal, op een podium aan het woord komen. Sterkste indruk maakt burgerrechtenadvocaat Sherrilyn Ifill die heel gedreven en overtuigend aantoont dat het 14e amendement het fundament is waarop de Amerikaanse maar ook onze multiraciale en multireligieuze democratie rust.
Het archiefmateriaal en de goed verduidelijkende animaties zijn uitstekend. En er is een geweldige soundtrack met muziek van onder andere Fleetwood Mac, Kendrick Lamar en James Brown. Subtiel detail is de geschiedenis van de Confederatievlag, het symbool van racistische zuiden. Rocksterren als Tom Petty en ZZ Top gebruikten het als een stoer decor. De vlag was ook afgebeeld op het dak van de General Lee, de oranje Dodge Charger uit 1969 waarin de helden uit The Dukes of Hazzard rondreden.
Democratie is niet vanzelfsprekend en vergt onderhoud. 14th is een hoogstaand filmisch college over de Amerikaanse grondwet en eindigt met een oproep aan ons als kijkers: grondwettelijke rechten houden alleen stand als burgers er actief voor opkomen.

An Incomplete Day in the History of Georgia 10.06.9
In vergelijking met 14th is An Incomplete Day in the History of Georgia 10.06.93 niet alleen qua titellengte een enorm contrast. Vooraf is er de waarschuwing dat flikkerende beelden voor schade aan de ogen kunnen zorgen. De film is een montage van onscherpe videobeelden die constant over het scherm rollen en het zicht op de handeling ernstig belemmeren. En het helpt ook niet mee dat het Georgisch een voor de meesten van ons onbegrijpelijke taal is en de ondertiteling soms hapert.
Is 14th een coherent en geweldig vormgegeven verhaal, de samenvatting van de parlementszitting in Tbilisi heeft weliswaar een begin en een eind maar tussendoor is het volstrekte chaos. In Georgië moet, eigenlijk nog steeds, de democratie worden uitgevonden. En dat is fascinerend om te zien. Aan de orde is de vraag of Georgië een eigen munt moet gaan invoeren, de koeponi, als vervanging van de roebel. Daar zitten nogal wat haken en ogen aan: de invloed van Rusland op de economie is zeer groot, er wordt honger geleden, de brandstofprijzen rijzen de pan uit, er is veel politieke onrust, Rusland is Abchazië binnengevallen. Roebel en koeponi zijn beide zeer zwakke munten, de wisselkoersen fluctueren nogal, er is sprake van hyperinflatie.
Het debat verloopt uiterst chaotisch, voorzitter Vakhtang Goguadze lijkt onverstoorbaar maar heeft nogal wat moeite het debat te leiden. Er zijn maar liefst 24 partijen en verkiezingsblokken in het parlement, voor ons gewone partijen als een Groene en een Democratische Partij, maar verder een conglomeraat van partijen rond een politicus of een speciale gebeurtenis plus dan weer partijen die een Blok, Unie of Verenigde Partij willen worden genoemd.
Een deel van de zetels is onbezet vanwege de oorlog in Abchazië en andere onrustige gebieden. Hoe kun je daarmee in hemelsnaam tot besluitvorming komen? Veel tijd gaat heen met de discussie over de procedure, hoe ze tot een stemming moeten komen. Ze gaan stemmen of ze vandaag zullen gaan stemmen. De stemming moet over wanneer er genoeg afgevaardigden aanwezig zijn. Vervolgens moet het nog een keer over tot er een duidelijke meerderheid is. Natuurlijk is er een debat over inhoudelijke kwesties: moet de koppeling met de roebel behouden blijven of moet die echt een Georgische munt zijn? En wat betekent invoering voor de handelspositie van Georgië?
Zo gaat het uren door. Af en toe loopt het hoog op, beschuldigingen over en weer, forse stemverheffingen, scheldpartijen. Staatshoofd Sjevardnadze, de minister van Buitenlandse Zaken onder Gorbatsjov, zit er wat bedaagd bij en probeert de gemoederen wat te kalmeren. Na ruim twaalf uur vergaderen wordt er dan toch het besluit tot invoering van de koeponi genomen. De voorzitter denkt dat er gelijk ook over een aantal andere voorstellen gestemd kan gaan worden. Maar de afgevaardigden hebben de jas al aan en lopen de zaal uit.

Small Expectations
In november 2024 werd in Roemenië de eerste ronde van de presidentsverkiezingen ongeldig verklaard. Reden was dat de tot dan toe onbekende ultranationalistische anti-Europa-kandidaat Călin Georgescu tot verrassing en verbijstering van velen de eerste ronde had gewonnen.
Roemeense inlichtingendiensten stelden vast dat hij dat resultaat behaald had met een illegale online campagne. Daarbij werden dubieuze TikTok-filmpjes ingezet die andere kandidaten zwartmaakten, complottheorieën over de Roma-gemeenschap verspreidden, en het collaboratiebewind uit de Tweede Wereldoorlog – en in het bijzonder sterke man generaal Antonescu – verheerlijkten. Georgescu beweerde dat hij zijn campagne met 0 leu had gevoerd, maar al gauw bleek dat hij uit allerlei duistere bronnen gefinancierd werd. Er was ook sprake van buitenlandse inmenging, lees Rusland. De schrik was ook in Europa enorm. Het Constitutionele Hof verklaarde de verkiezingen ongeldig en er werd een nieuwe datum vastgesteld.
Filmmaker Alexandru Solomon besluit het proces op de voet te volgen. In eerste instantie richt hij de camera op Elena Lasconi, die als tweede in de eerste ronde eindigde en kans maakte de eerste vrouwelijke president van Roemenië te worden. Als Georgescu wordt uitgesloten van deelname vanwege lopende strafrechtelijke onderzoeken, neemt George Simion zijn rol als rechtse uitdager over.
Maar de aandacht gaat vooral uit naar de partijloze pro-Europese Nicușor Dan, de populaire burgemeester van Boekarest, die kort na zijn herverkiezing in 2024 bezwoer dat hij totaal niet geïnteresseerd was in het presidentschap. Onder zware druk van de liberale partijen stelt hij zich toch kandidaat.
Bij zijn onderzoek betrekt Solomon een aantal aanhangers van de kandidaten en ook een Roma-vrouw met wie hij de ontwikkelingen bespreekt. Ze gaan met Dan, de progressieve kandidaat uit de grote stad, op campagne in de conservatieve provincie. Ze zien hoe Lasconi, die zelf nogal optimistisch blijft, door allerlei machinaties vanuit haar eigen partij niet meer gesteund wordt.
Er gebeuren nog wel meer zaken die op gespannen voet met een eerlijke verkiezingsstrijd staan. Maar uiteindelijk wint Nicușor Dan met een kleine meerderheid. De opluchting in regeringskringen en ook in de Europese hoofdsteden is groot. Maar wat voor lessen er nu worden getrokken, blijft erg onduidelijk. Hoe kun je een enorme flater als met Georgescu voorkomen? Roemenië blijft een broze democratie.
19 november 2026
