****
recensie Fatherland
Thuiskomen in niemandsland
door Zoë van Leeuwen
Tussen de verwoeste gebouwen en het stof van een naoorlogs Duitsland zoekt schrijver Thomas Mann naar het thuisland dat hij ooit verliet. In Fatherland zoomt regisseur Paweł Pawlikowski in op het leven van de literaire grootheid, maar de biopic draait uiteindelijk meer om de vraag wat het betekent om thuis te komen.
In de zomer van 1949 keert de beroemde schrijver en Nobelprijswinnaar Thomas Mann (Hanns Zischler) na zestien jaar terug op Duitse bodem. In het West-Duitse Frankfurt houdt Mann een persconferentie na het ontvangen van de prestigieuze culturele prijs ter ere van Johann Wolfgang von Goethe. Tot grote schrik van de journalisten maakt hij bekend dat hij een tweede Goetheprijs in Weimar zal ontvangen. Wat volgt is een roadtrip naar Oost-Duitsland, dwars door het naoorlogse puin.

Paweł Pawlikowski weigert om van Fatherland een langdradige geschiedenisles te maken. Net als in zijn vorige films Ida (2013) en Cold War (2018) richt hij zich op de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, alleen doet hij dit ditmaal als een biografie. Hoewel hij werd gevraagd voor een volledige biografie, besloot Pawlikowski zich specifiek te richten op Manns terugkeer naar Duitsland. Mann reed oorspronkelijk met zijn vrouw door Duitsland. Maar Pawlikowski besloot zijn reisgezelschap te veranderen in een “interessantere dynamiek” door zijn dochter Erika (Sandra Hüller) – actrice, journalist en autocoureur – achter het stuur te zetten.
Mann als pronkstuk
Niet helemaal waarheidsgetrouw aan de geschiedenis is het juist dit vader-dochterduo dat de kracht achter de film vormt. Voor Thomas is Duitsland nog steeds de culturele hotspot die het ooit was. Maar waar hij zestien jaar lang in het veilige Amerika verbleef, hebben de achterblijvers de oorlog van dichtbij meegemaakt. Thomas is niet naïef, maar weigert te accepteren dat zijn vroegere thuis een verdeeld land is geworden waar hij wordt ingezet als paradepaardje om het imago op te poetsen. En Erika is zijn koppigheid meer dan beu.
Hanns Zischler speelt Mann op overtuigende wijze als een ingetogen stoïcijnse en norse man die langzaam van zijn voetstuk valt. Sandra Hüller als Erika vormt zijn volledige tegenpool. Waar Thomas zich verschuilt achter zijn uitgebreide toespraken, die hij tot diep in de nacht instudeert en voordraagt voor een menigte emotieloze toeschouwers, ziet Erika de nieuwe wereld voor wat het is. Ze schreeuwt in woede naar fascisten, onderschept brieven die haar vader een verrader noemen en wanneer haar ex-man en nazi-verdediger Gustaf Gründgens opschept op een congres, vertelt ze hem na een klap in zijn gezicht: “Er zijn genoeg dingen die je kunt doen zonder je ziel te verkopen.” Het is dan ook vooral Hüllers fantastisch scherpe acteerprestatie die nog lang blijft hangen.
Wat het duo nog verder uit elkaar drijft, is Erika’s broer Klaus (August Diehl), met wie ze een hechte band heeft. Thomas ziet hem daarentegen als niets meer dan een teleurstelling. Wanneer het duo tijdens hun reis schrokkend nieuws ontvangt, wordt Erika zwaar getroffen door verdriet, terwijl hun vader er geen blik op lijkt te werpen.

Kleurloze leegte
Fatherland is, net als de twee voorgaande films van Pawlikowski, opgenomen in haarscherpe zwart-witbeelden. In een benauwd 4:3-beeldformaat richt cameraman Łukasz Żal de lens vooral op het duo. Slechts af en toe zien we de vervallen gebouwen en straten bezaaid met stenen. Pawlikowski vertrouwt erop dat de kijker inmiddels bekend is met de beelden van het naoorlogse Duitsland, en op deze manier laat hij opnieuw zien waar de nadruk ligt. Hoewel zwart-witoorlogsfilms soms afgezaagd kunnen zijn, is dat hier totaal niet het geval. Het versterkt juist het gevoel van leegte en houdt het recente oorlogsverleden van de personages voelbaar.
Wanneer het duo in het oostelijke Weimar wordt onthaald met militairen en ingestudeerde volksliederen, begint het doek ook voor Thomas te vallen. Vader en dochter staan verder van elkaar af dan ooit en Erika is zelf te veel bezig met de begrafenis van haar broer om nog enige aandacht te hebben voor de speeches van haar vader. Weg van de buitenwereld vinden ze uiteindelijk een moment van troost bij elkaar. In die stilte blijkt Pawlikowski’s ware talent. Met een compacte 82 minuten laat hij al het onnodige weg en is Fatherland een doordringend portret dat laat zien dat thuiskomen onmogelijk is wanneer de plek die je kende niet meer bestaat.
18 november 2026
