****
recensie Coward
Liefde vergt meer moed dan oorlog
door Jochum de Graaf
In Girl verkende Lukas Dhondt het thema identiteit, in Close ging het over intimiteit, in zijn nieuwste film Coward gaat het over lafheid. Ook nu weer een prachtige film die je op een andere manier naar de werkelijkheid laat kijken.
De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) is nog steeds het ijkpunt voor de gruwelijkheden en de zinloosheid van oorlog. 65 miljoen soldaten werden gemobiliseerd voor een jarenlange loopgravenoorlog, ten koste van meer dan tien miljoenen verliezen. Er zijn onnoemelijk veel films, boeken, tentoonstellingen, rondleidingen en herdenkingen waarin de gruwelen aan de orde komen.
Leven achter de linies
Coward, de nieuwe speelfilm van de Belgische regisseur Lukas Dhondt (Girl, Close) is een atypische oorlogsfilm. Echte krijgshandelingen krijgen we niet te zien, er wordt geen schot gelost. We zijn aan de Belgische kant van het front. In de verte zien we donkere wolken, we horen daverend kanongebulder, maar de film speelt zich geheel af achter de schermen, beter gezegd achter de linies.
In de openingsscène komt een groep soldaten in een legertruck aangereden. Ze zingen een vrolijk marslied: ‘steek al je zorgen in je plunjezak en lach, lach, lach’ – Vlaamse vertaling van het in WO I bij alle fronten populaire Pack Up Your Troubles. De camera zoomt in op de jonge dienstplichtige Pierre (Emmanuel Macchia). Hij is ingedeeld bij een compagnie die obussen, zware artilleriegranaten, naar kanonnen moet brengen, gewonden van het slagveld moet halen en doden moet begraven. Er volgen initiatierituelen: hoe gedraag je je aan tafel, hoe stel je je op tegenover een meerdere? En er worden allerlei strapatsen met elkaar uit gehaald.
Soldaat Jacobs heeft net nu hij aan het front is gekomen gehoord dat hij vader is geworden en wil natuurlijk niets liever dan zijn pasgeboren zoontje gaan bewonderen. Dan komt er een brancard de barak binnengedragen. Onder een laken ligt een verklede soldaat met hoofddoek, enorm dikke buik, kreunend, zo te zien hoogzwanger. ‘Pers!Pers!Pers!’, brult het regiment, en van onder het laken komt tot ieders grote vreugde een artilleriehuls met een koordje er aan tevoorschijn. Onder luid gejuich mag Jacobs deze navelstreng doorsnijden. Soldatenhumor.
Geheime verhouding tussen twee soldaten
De bevallende vrouw wordt gespeeld door Francis (Valentin Campagne), de artistieke voorman van een theatergroep die voor ontspanning en vermaak in oorlogstijd moet zorgen. Het is een groepje ongeregeld, buitenbeentjes die gewond, lichamelijk of geestelijk niet meer aan de gevechtshandelingen kunnen deelnemen.
Pierre heeft gebiologeerd staan kijken, Francis merkt hem al snel op en er ontstaat een geheime verhouding tussen de twee die steeds meer tijd met elkaar willen doorbrengen. Het is een scherp contrast tussen introverte boerenzoon Pierre die nog diep in de kast zit en de uitbundige extraverte Francis, kleermakerszoon, die met zijn seksuele identiteit kan spelen in het theater.
Pierre kan aan de slag als toneelknecht bij de theatergroep. In een vervallen schuur wordt op een provisorisch aan elkaar getimmerd podium een revue in elkaar gezet. Veel zang en dans, uitgevoerd door als vrouwen verklede mannen. Het zijn voorstellingen die net wat anders uitpakken dan je zou verwachten. In een hospitaal paraderen ze fris en vrolijk tussen de zwaargewonden die er zo zwaar aan toe zijn dat het spel totaal aan ze voorbij gaat. Een patiënt spuwt bloed, de acteurs weten niet wat ze moeten doen. Ze moeten optreden voor een groep hooggeplaatste officieren; een intieme setting waarin die zich vergrijpen aan de ‘vrouwtjes’, die al dat onbeschofte gedrag over zich heen moeten laten gaan.
Laf?
Francis en Pierre bespreken met elkaar wat ze zullen doen: openlijk uitkomen voor hun geaardheid, samen vluchten naar een neutraal land als Spanje of Zwitserland, deserteren, of zijn ze daar eigenlijk te laf voor? In de heersende militaire cultuur is desertie natuurlijk de ultieme vorm van lafheid. Het woord coward valt nergens in de film. Dhondt speelt subtiel met dit thema en maakt ruimte voor een andere invulling. De vele soldaten die met oogkleppen op ten strijde trekken en de vanzelfsprekendheid van de oorlog niet ter discussie durven te stellen, zou je ook laf kunnen noemen.
De scènes aan het front zijn onverbloemd realistisch en indrukwekkend gefilmd. Er is de scène waarin enkele soldaten onder hevig kanonvuur de modder van het niemandsland worden ingestuurd waar ze de lijken van hun makkers bijeenrapen en in karren afvoeren. Pierre steekt in een heftig realistische scène een bajonet door zijn hand, zodat hij lid kan worden van de groep van afgekeurden. Scènes die laten zien hoe snel je in oorlogsomstandigheden je menselijkheid kunt verliezen en wanhopig kunt worden. En als je dan besluit dat je daar niet langer meer aan mee wilt doen, ben je dan laf?
Emmanuel Macchia en Valentin Campagne (als Pierre en Francis) zijn door Lukas Dhondt zelf ontdekte natuurtalenten, die in Cannes ex-aequo de prijs voor beste mannelijke hoofdrol kregen. Geen van beide heeft een acteursopleiding – Macchia had zelfs nog nooit geacteerd. Al is het einde wat voorspelbaar: Coward is na Girl (2018) en Close (2022) opnieuw een diep menselijke film waarin het intieme leven van de personages centraal staat.
21 oktober 2026
