‘IDFA Light’ 2026 – Deel 4: Dictatuur en ballingschap

‘IDFA Light’ 2026 – Deel 4:
Dictatuur en ballingschap

door Jochum de Graaf

Na beëindiging van de volksopstand tegen Loekasjenko vluchtten meer dan een half miljoen Belarussen het land uit. Na de inval in Oekraïne liep het aantal vluchtelingen dat Rusland verliet op tot ruim een miljoen. Sinds de vestiging van de Islamitische Republiek leven nu tussen de vier en zes miljoen Iraniërs in ballingschap. Genoeg aanleiding voor een aantal indrukwekkende documentaires op IDFA.

 

Letters From the Silenced Country

Letters From the Silenced Country
In Belarus staat de dictatuur nog recht overeind. De grote volksopstand en maandenlange protesten in 2020 tegen president Aleksandr Loekasjenko eindigden uiteindelijk in de vlucht van een groot deel van de oppositie naar het buitenland: Polen en vooral Litouwen. Anderen werden opgepakt, gemarteld, in schijnprocessen tot lange gevangenisstraffen veroordeeld. Anno 2026 zijn er nog steeds een paar duizend politieke gevangenen. Er dringt maar weinig nieuws over hen naar buiten. Belarus is weer de stille uithoek van Europa, dat het altijd was.

Op een inktzwart vlak zien we een pregnante animatie met een oog dat heen en weer gaat over het scherm. De contouren van een donkere bunker worden zichtbaar. Er wordt een soort brievenbus getekend, er klikt een licht aan en door de gleuf valt zachtjes een aantal brieven op de grond. Er volgen opnamen van buiten op straat, gebouwen waar protesteerders op het dak staan. Naast de vangrail staat oproerpolitie, als de camera inzoomt staat een van de agenten te filmen. Minsk is een stad met brede wegen, grote pleinen, veel Stalinarchitectuur. Op het plein voor het parlement staat Lenin nog stevig op zijn sokkel. Het gewone leven lijkt door te gaan, er lopen drommen mensen door de weidse straten. Tussen de herinneringen aan de Sovjettijd zijn er veel neonreclames van alle grote westerse en Chinese merken.

Een vrouw begint een brief aan Vitold voor te lezen. Vitold is Vitold Ashurak, prominent politiek- en milieuactivist die in mei 2021 onder verdachte omstandigheden overleed in een strafkolonie. In zijn brieven schrijft hij over het vreselijke gevangenenregime, de geestelijke en lichamelijke martelingen. De woorden worden ondersteund door indringende animaties die je het gevoel geven dat je de repressie zelf ondergaat. Het is kil en koud, je voelt de rillingen over je rug.

De animaties zijn gemaakt door Kasia Budzko, kunstenaar en student-activist die vanwege haar deelname aan de protesten zelf ook een paar jaar in een strafkolonie doorbracht. Na haar vrijlating november 2022 bleef ze tekenen en zich inzetten voor de vrijlating van politieke gevangenen.

Veel indruk maakt het verhaal van Andrei Ostapovich die als enige en toch met zeker gevaar voor eigen leven in beeld komt. Ostapovich was in Belarus rechercheur zware criminaliteit, hield van zijn vak waar hij naar eigen zeggen aardig goed in was. Uit afschuw van het extreme geweld dat zijn collega’s tegen de demonstranten gebruikten, vluchtte hij naar Polen. Hij werd bij verstek tot elf jaar gevangenschap veroordeeld en vertelt onderkoeld hoe het schijnproces tegen hem in zijn werk ging. Tegenwoordig is hij aangesloten bij Bypol, een organisatie van voormalige veiligheidsagenten die bewijsmateriaal voor de misdaden van het Loeksjenko-regime verzamelt.

Letters From a Silenced Country is een indrukwekkend document om het verzet tegen de laatste dictatuur van Europa levend te houden.

 

Rehearsals for a Revolution

Rehearsals for a Revolution
‘Dood aan de dictator’ is al jaren de strijdkreet van het verzet tegen de ayatollahs. Sinds de Iraanse Revolutie in 1979 tot de vestiging van de Islamitische Republiek kwam de bevolking al vijf keer in opstand. In een prachtig poëtische verteltrant vervlecht de Iraanse regisseur Pegah Ahangarani (sinds begin 2023 woont ze in Londen) haar eigen levensverhaal met vijf portretten, gerelateerd aan de grote opstanden.

Een portret is van haar vader, Jamshid, fel strijder voor de Revolutie. Bij de terugkeer van Khomeini op het vliegveld van Teheran stond hij juichend langs de kant, beweerde dat de Opperste Leider hem zelfs toe knipoogde. Jamshid werd held van de Iran-Irak oorlog, het gerucht ging dat Saddam Hoessein hem tot elke prijs gevangen wilde nemen. Hij viel totaal van zijn geloof toen zijn beste vriend Davood bij de studentenopstanden van 1999 gevangengenomen en geëxecuteerd werd en trok zich volledig terug uit het openbare leven.

Pegah vertelt ook het verhaal van Shermin, haar lerares literatuur op de middelbare school. Pegah adoreert Shermin, een vrijgevochten vrouw die zich van alle onderdrukkende conventies in islamitisch Iran niets aantrekt. Ze organiseert wilde feestjes bij haar thuis en de elfjarige Pegah maakt daar foto’s die ze in een soort fototentoonstelling in ruil voor geld aan medeleerlingen laat zien. Wanneer de schoolleiding erachter komt, kost het Shermin haar baan. Ze wordt gevangengezet en vlucht kort daarop het land uit. In een emotioneel telefoongesprek vanuit Keulen aanvaardt ze jaren later de excuses van Pegah. Het is de tijd van het grote vrouwenprotest ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ (2022-2023) na de dood van Jina Amini die opgepakt werd wegens het niet correct dragen van de hoofddoek.

Hoogtepunt is het vierde hoofdstuk: ‘Voor Amir en de rusteloze straten van 2009’. Pegah heeft een soort afspraak met vriend Amir, een van de leiders van de grote Groene Beweging toen miljoenen Iraniërs de straat op gingen uit protest tegen de herverkiezing van de conservatieve Ahmadjinedad. Het is een soort documentaire in de documentaire. Pegah filmt de tumultueuze gebeurtenissen van een afstand met haar iPhone, half verborgen in haar handtas. Ze loopt mee in een demonstratie tot opeens de oproerpolitie vanachter oprukt. Ze verliest haar camera, maar een toeschouwer raapt die op en filmt hoe Pegah en vele anderen worden opgepakt, en bezorgt haar later de camera met opnamen terug.

Het slothoofdstuk is opgedragen aan dochter Lily van twee, in Londen geboren. Pegah maakt de balans op, over ballingschap, verlies en hoop. Alle opstanden zijn tot nu toe bloedig neergeslagen, met duizenden doden en telkens toenemende repressie. Begin 2026 breken opstanden uit op een tot nu toe ongezien grote schaal. Komt er dan misschien toch een einde aan het islamitisch regime? Maar dan vallen Amerika en Israël aan. Ze voelt zich klem tussen de voortdurende strijd tegen de onderdrukking en een opgedrongen oorlog. Het is indringend en aangrijpend.

 

My Undesirable Friends Part II – Exile

My Undesirable Friends Part II – Exile
Het is met afstand de langste documentaire van IDFA: My Undesirable Friends Part II duurt vijf uur en vijfenvijftig minuten. Deel 1, vorig jaar op IDFA, duurt een half uur korter, zodat er nu om precies te zijn 11 uur en 19 minuten film beschikbaar is.

De Amerikaanse documentairemaker van Russische komaf, Julia Loktev, volgt in Part I zeven journalisten in de aanloop naar de inval in Oekraïne, februari 2022. Anna Nemzer, Sonya Grosman, Olga Churakova, Ksenia Mironova, Irina Dolinia, Alesya Marokhovkaya en Elena Kostyuchenko zijn allen werkzaam bij of op een of ander manier verbonden aan het Poetin-kritische tv-station Dozjd, ofwel TV Rain, dat op de dag van de invasie gedwongen wordt te sluiten. We krijgen een inkijkje zoals Loktev het uitdrukt in een ‘wereld die niet meer bestaat; niemand wist wat er zou gebeuren’.

Part II start twee dagen na Poetins ‘full-scale operatie’. Onze tot ongewenste vreemdeling verklaarde vriendinnen moeten halsoverkop vluchten en belanden in steden als Tbilisi, Riga, Praag, Istanboel en New York. Het is een hoop gedoe met tijdelijke appartementen, verlenging van visa en grote financiële onzekerheid. De nieuwsvoorziening gaat uiterst geïmproviseerd in de eerste maanden vanuit Riga door. TV Rain verslaat het bloedbad van Boetsja, volgt het beleg van Marioepol en is voor internationale media onmisbaar voor de strijd aan het front. Ze tellen dan nog de dagen dat de oorlog bezig is, wat steevast aan het begin van iedere nieuwsuitzending vermeld wordt. Pas een jaar later daalt het besef in dat de oorlog nog wel heel lang kan duren.

Moskou houdt ze nauwlettend in de gaten. Een aantal van hen wordt wegens verspreiden van nepnieuws bij verstek tot lange gevangenisstraffen veroordeeld, waardoor de mogelijkheid op spoedige terugkeer naar huis, familie en vrienden is uitgesloten. Ze hebben het idee constant gevolgd te worden en doen nieuwe contacten op die wel eens FSB-agenten zouden kunnen zijn. Een van hen merkt nog net op tijd dat er gif in haar thee zit.

Centraal thema in My Undesirable Friends Part II – Exile is de emotionele rollercoaster waar ze zich in bevinden. Aan de ene kant is er een groot schuldgevoel: ze hebben het monster Poetin onder hun ogen zien groeien en hem niet tegen kunnen houden, en bovendien lopen zij relatief veilig rond in Europa terwijl de bevolking van Oekraïne gebombardeerd wordt.

De relatie met Oekraïners is ingewikkeld. Hoewel ze zelf fel tegen de oorlog zijn, worden ze als Russen door Oekraïners met groot wantrouwen bekeken. Het is zoals Anna Nemzer, oud-hoofdredacteur van TV Rain en coproducent van de film, het uitdrukt: ‘Alsof je in 1941 tijdens de bezetting in Polen bent: de ene keer word je aangesproken als Duitser, de volgende keer ben je Jood.’

Er zijn nu twee delen van elk vijf delen klaar, ideaal voor uitzending door een van de streamingdiensten, maar daar is op dit moment nog niets over bekend. Julia Loktev heeft aangekondigd dat ze graag een derde deel zou willen maken, maar dat dan eerst de politieke situatie in Rusland moet veranderen. Pas na de val van Poetin kunnen de ongewenste vriendinnen veilig naar huis terugkeren.

Intussen wordt mede vanuit Amsterdam, waar TV Rain sinds januari 2023 officieel gevestigd is, de moedige mediastrijd tegen de Russische staatspropaganda onverminderd doorgezet..

 

20 november 2026

 

MEER FILMFESTIVAL