**
recensie Land van Johan
Te ambitieus filmproject wil maar geen epos worden
door Jochum de Graaf
Een zekere megalomanie is Eddy Terstall niet vreemd. Het had een tv-serie van 11 afleveringen moeten worden, maar de financiering kwam niet rond en het project werd teruggebracht naar eerst een drieluik en toen een tweeluik van vijf uur. Land van Johan verschijnt nu in een eerste deel met een lengte van bijna twee uur. Afhankelijk van het succes komt er een tweede deel. Terstall vond inspiratie in La Meglio Gioventù, Marco Tullio Giordana’s familiekroniek over het Italië van de jaren zestig tot begin deze eeuw. Helaas haalt Land van Johan bij lange na niet dat niveau.
Land van Johan verbeeldt de maatschappelijk-culturele ontwikkeling van het Nederland van de optimistische jaren zestig met de Maagdenhuisbezetting in 1969 tot de harde jaren tachtig met de krakersrellen rond de kroning van Beatrix in 1980. En verbindt die met de hoogtijdagen van het Nederlandse voetbal, meer precies met de legendarische ‘mistwedstrijd’ Ajax-Liverpool (5-1) 7 december 1966, de doorbraak van Johan Cruijff en de verloren WK-finale Nederland-Argentinië (1-3) 25 juni 1978, het toernooi waarvoor Cruijff afgezegd had. Natuurlijk komt ook het Trauma van 1974, de van Duitsland verloren finale, het hoogtepunt voor Johan, aan de orde.
Vergeten bestsellerauteur
Land van Johan vertelt de geschiedenis van de in een katholiek Limburgs arbeidersgezin geboren Onno de Becker die zijn levensverhaal aan kleinzoon Johan, geboren in 2006, vertelt. Gelijktijdig met de film verschijnt het gelijknamige boek, geschreven door de zogenaamd vergeten bestsellerauteur Onno G. de Becker, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid een pseudoniem van Eddy Terstall zelf.
Hoe dan ook, aan het begin van de film is Onno (Reinout Scholten van Aschat) net in Amsterdam gaan studeren en gaat hij met zijn vader naar de mistwedstrijd in het Olympisch Stadion. Hij raakt bevriend met medestudent Gijs (Bram Suijker), afkomstig uit een orthodox protestants milieu op de Veluwe. Ze worden allebei verliefd op Sonja (Roberta Petzoldt), dochter van een Hollandse koloniaal en een Indo moeder.
Sonja is nogal vrijgevochten, met een losse seksuele moraal, om de haverklap krijgen we haar pronte borsten te zien. Onno wordt scenarioschrijver en schrijft een fel antikatholiek toneelstuk tegen de ‘pedofiele’ paus. Gijs krijgt iets met Onno’s zus Lianne (Annemaaike Bakker) die Dolle Mina is, sluit zich later aan bij de kraakbeweging, waarna hij een bestaan als professioneel klusser opbouwt. Onno zelf gaat bij de Bhagwan. Op de avond van de WK-finale in Buenos Aires bezwangert Gijs Lianne en ze besluiten hun zoon naar Johan Cruijff te noemen.
Opwindend tijdperk
De derde familiegeschiedenis is die van Abdelkarim (Ibrahim Hadi) uit het Rifgebergte die op 7 juli 1974 tijdens de verloren finale op een uitgestorven Museumplein arriveert. Hij belichaamt de geschiedenis van de gastarbeiders, zoals ze toen werden genoemd: de vernederende selectie om tot Nederland toegelaten te worden, het vuile en onderbetaalde werk dat ze moesten verrichten, het moeizame contact met de achtergebleven familie in Marokko, de discriminatoire bejegening van de vaste stamgasten in het buurtcafé, maar toch ook de makkelijke integratie in de open, tolerante Nederlandse samenleving van toen.
Op anderhalf uur komen de verhaallijnen bij elkaar wanneer Abdelkarim, oftewel ‘Ab’ genoemd, met inmiddels een Nederlandse vriendin een verdieping betrekt in het pand waar Gijs en Onno met aanhang al jaren wonen. Die setting van hoofdpersonen met zorgvuldig uitgezochte verschillende achtergronden biedt de mogelijkheid om de roemruchte jaren zestig en zeventig in beeld te brengen: het koloniale verleden, de ontzuiling, het hippietijdperk, de Vietnamprotesten, de seksuele revolutie, de opkomst van de multiculturele samenleving, de verharding van het politieke klimaat.
Het opwindende tijdperk wordt goed vormgegeven met archiefbeelden van onder meer Johan Cruijff die naadloos aansluiten op nieuw geschoten materiaal als de aankomst van Onno en zijn vader bij het Olympisch Stadion. Het schrijven van sterke dialogen zoals het politiek incorrecte taalgebruik tegen Ab in het Amsterdamse buurtcafé kun je ook wel aan Jordanees Terstall overlaten. En de soundtrack met de hoogtepunten van de Nederpop, van The Golden Earrings via Shocking Blue, Earth and Fire, Focus, Supersister, Cuby and the Blizzards , enzovoorts, tot Herman Brood & His Wild Romance draagt ook bij om het muzikale levensgevoel van die jaren te vangen zonder in goedkope nostalgie te vervallen.
Tenenkrommend en geforceerd
Anderzijds zien we ook een aantal tenenkrommende scènes als die van Onno die zich uit protest tegen de Vietnamoorlog aan de hekken van de Amerikaanse ambassade in Londen heeft vastgeketend en uit de hoogte door de toevallig voorbij lopende consul wordt toegesproken. En het toespraakje van Dolle Mina Lianne waarin ze op schrille toon roept dat een demonstratie het begin is van een doorgaande strijd terwijl een groepje duf uit de ogen kijkende ME’ers keurig wacht tot ze is uitgesproken, is ronduit lachwekkend.
De rol van het voetbal komt daarbij geforceerd over. Best leuk om de branie van Ajax en Oranje weer eens te zien, dat paste goed bij die enerverende jaren. Maar de invloed van Cruijff als cultuurfilosoof met uitspraken als “als je niet kan winnen, moet je zorgen dat je niet verliest” is altijd nogal overschat. Meest interessant is nog het verhaal van Abdelkarim, de sfeer van het Marokko van de jaren zeventig, dat ze ook daar lang haar hadden, broeken met wijde pijpen droegen en de islam die nog een beperkte rol speelde. Beter uitgewerkt zou het een mooi tegenwicht tegen de clichématige typecasting van Marokkanen in Nederlandse speelfilms kunnen zijn.
Studentenrellen, beha-verbrandingen, kerkverlating, vrije seks, lsd, Johan Cruijff, Radar Love, Bhagwan, de abortusstrijd, het naaktstrand, Maagdenhuisbezetting, autoloze zondag, soldaten met lang haar, groetplicht, de iconische PSP-poster met naakte vrouw in weiland, de Vondelparkslapers, de toespraak van Joop den Uyl tijdens de oliecrisis, hoogte- en dieptepunten van de WK-toernooien, krakersrellen, de indrukwekkende woorden van Beatrix over de normen en waarden van Nederland bij haar inauguratie, het komt allemaal aan de orde. Maar er wordt zoveel aangestipt dat de personages ongeïnspireerd en vlak overkomen en de vele gebeurtenissen weinig meer dan voorvallen zijn of tot anekdotes verworden.
Land van Oranje voegt weinig toe aan al bekende inzichten. Een epos als La Meglio Gioventù of Heimat wil het maar niet worden. Ik vrees dan ook voor Eddy dat het bij deze ene aflevering zal blijven.
28 januari 2026