Categorie: RECENSIE

Amarga Navidad

Posted on

***
recensie Amarga Navidad
Almodóvar wil een schop onder zijn reet 

door Cor Oliemeulen

In 2004 verliest Elsa, een regisseur van reclamefilms, haar moeder en vlucht in haar werk. Tijd om te rouwen neemt ze niet. Wegens gezondheidsproblemen vertrekt ze met haar eveneens tobbende vriendin Patricia naar Lanzarote. In 2026 blijkt Elsa’s verhaal een scenario van Raúl, een filmmaker met een creatieve blokkade. Amarga Navidad draait uiteindelijk om de vraag in hoeverre een schrijver of filmmaker het leed van bestaande personen voor zijn eigen werk mag gebruiken.

Volgens Pedro Almodóvar vormt zijn ‘bittere kerstmis’ (de vertaling van de titel van zijn jongste film) een tweeluik met Dolor y gloria (2019), een al even persoonlijke film van de gelouterde Spaanse filmregisseur. De overeenkomst met Amarga Navidad zit hem in de ouder wordende filmmaker, de lichamelijke kwetsbaarheid en de herinneringen aan zijn moeder. Maar Almodóvar zegt dat hij zelf nooit lang kampte met een writersblock. Waar in Dolor y gloria de filmmaker zijn eigen pijn en verleden gebruikt, verschuift het accent in Amarga Navidad naar het leed van anderen. De vraag is of dit gegeven vernieuwende en interessante cinema oplevert, en wat het zegt over de bedoelingen van de filmmaker.

Amarga Navidad

Zelfonderzoek
Mooie, kleurrijke en kunstzinnige sets, vakmanschap en sfeervolle muziek zijn altijd ruimschoots en herkenbaar aanwezig in films van Pedro Almodóvar. Ook de centrale rol van vrouwen – met hun verdriet, vriendschappen en onderlinge solidariteit – zie je onmiskenbaar in zijn hele oeuvre (o.a. The Room Next Door). In Amarga Navidad brengt een hartverscheurend lied van Chavela Vargas die vrouwenwereld extra tot leven. Maar halverwege veranderen de vrouwelijke strubbelingen langzaam in een zelfonderzoek van zowel de regisseur in de film als de regisseur van de film. Vrouwelijk lijden verschuift naar mannelijke worsteling.

Almodóvars zelfonderzoek voelt vertrouwd. Opnieuw worstelt een ouder wordende filmmaker, Raúl (Leonardo Sbaraglia: Dolor y gloria), met zichzelf en zijn werk. Elsa (Bárbara Lennie: Los Tigres) fungeert als zijn alter ego en daarmee ook als dat van diens schepper. Het zelfportret krijgt zo wel meerdere gezichten, maar levert nog geen meeslepend verhaal op. Waar Almodóvar in eerdere films verraste met onverwachte onthullingen en wendingen, laat de spanningsboog hier lang op zich wachten.

Amarga Navidad

Confrontatie
Het sterkste moment van de film is de apotheose, waarin Raúls jarenlange assistente Mónica (Aitana Sánchez-Gijón: Madres Paralelas) de confrontatie met de regisseur opzoekt. In deze indringende en oprechte slotdialoog probeert zij hem duidelijk te maken dat Raúl niet zomaar kan beschikken over de levens van dierbare mensen in zijn omgeving. De filmmaker probeert zich open te stellen voor haar pijn en verdriet, maar Mónica wil niet dat het leed uit haar privéleven op straat belandt.

Hierdoor merk je dat Almodóvar zijn eigen werkwijze ter discussie stelt. Hij realiseert zich dat zijn wereld steeds meer om hemzelf draait, zoals hij ook aangeeft in interviews. Hij noemt zichzelf zelfs zijn eigen muze. Zijn leven is kleiner geworden en daardoor kijkt hij intensiever naar zijn directe omgeving. Met de heftige confrontatie tussen Mónica en Raúl toont de regisseur zijn eigen afstraffing, soms met zelfspot, soms bloedserieus. Maar die afstraffing is natuurlijk wel door hemzelf geregisseerd, want ‘Waar het pijn doet, sla ik mezelf niet’, zei hij tegen RTVE.

Uiteindelijk draait Amarga Navidad dus om de vrijheid die een filmmaker zichzelf toebedeelt. Hij kan luisteren naar andermans leed, zich schuldig voelen, zichzelf bekritiseren en vervolgens toch vrolijk doorgaan met schrijven. Zelfs kritiek van anderen is nieuwe inspiratie. De kijker blijft achter met een mix van bewondering, mededogen en irritatie.

 

4 november 2026

 

Lees ook: Boek over Spaanse cinema.

 

ALLE RECENSIES

Imagine 2026 – Deel 2: The Devils (1971)

Posted on

Imagine 2026 – Deel 2:
In ‘The Devils’ draagt de duivel een kardinaalsmuts 

door Cor Oliemeulen

De Franse koning als travestiet, nonnen in een orgie en een priester op de brandstapel. Ken Russell spaart God noch gebod in The Devils (1971). Op Imagine is zijn omstreden cultklassieker te zien in een nieuwe 4K-restauratie. “Nu corruptie en religieuze hersenspoeling hoogtij vieren, is de film relevanter dan ooit”, aldus het Amsterdamse festival.

Toen Ken Russell aan The Devils begon, had hij de Britse fatsoensrakkers al flink op de kast gejaagd. In Women in Love (1969) liet hij Oliver Reed en Alan Bates poedelnaakt worstelen. In zijn televisiefilm Dance of the Seven Veils (1970) trok hij componist Richard Strauss door een mangel van seks, geweld en nazisme. Er was protest in het parlement en de erven Strauss blokkeerden het gebruik van de muziek, waardoor die film decennialang onzichtbaar bleef. Tja, kunstenaars waren bij Russell nu eenmaal geen keurige bustes op een sokkel: ze hadden een lichaam, driften en soms bedenkelijke politieke sympathieën.

The Devils (1971)

Een opstandige priester
Als je The Devils kijkt, kun je moeilijk geloven dat Ken Russell destijds overtuigd katholiek was. De filmmaker zei later dat hij zich afzette tegen het geloof omdat het mensen manipuleerde en politieke tegenstanders uit de weg ruimde. Hij noemde The Devils een film over hersenspoeling en machthebbers die iedereen aan zich willen onderwerpen.

Het verhaal speelt zich af in het Frankrijk van de jaren 1630. Na bloedige godsdienstoorlogen moeten katholieken en protestanten samen verder leven. Protestanten mogen hun geloof nog wel belijden, maar ze moeten hun eigen militaire bescherming opgeven. De gemeenschap die Russell neerzet, heeft iets van het dorp van Asterix en Obelix, alleen moeten ze het hier zonder toverdrank stellen. Hun voornaamste verdediger is de charismatische katholieke priester Urbain Grandier (opnieuw Oliver Reed), die zich ook voor zijn protestantse medeburgers inzet. Hij verzet zich fel tegen de sloop van de muren van zijn vestingstad Loudun.

Terwijl koning Lodewijk XIII in een bizarre travestietenshow voor zijn hofhouding de godin Venus speelt, werkt kardinaal Richelieu aan een plan om Grandier te elimineren. Richelieu zal zijn kans grijpen in het plaatselijke nonnenklooster, waar Grandier de gemoederen flink bezighoudt. Wat zich daar afspeelt, bracht de censoren destijds tot wanhoop en kan ook nu – met de gecensureerde scènes toegevoegd – moeiteloos kijkers choqueren.

Het verval van de stad
De politieke en religieuze intriges krijgen extra kracht door de decors van de jonge productie-ontwerper Derek Jarman, die later zelf naam zou maken als regisseur, zoals met Caravaggio (1986). Voor The Devils brak hij met de traditie van het historische kostuumdrama en bouwde hij in de studio Loudun na. De gigantische muren bekleed met glanzende witte tegels bepalen de klinische, bijna futuristische setting, geïnspireerd door Metropolis (1927) van Fritz Lang.

Terwijl de pest rondwaart, verandert de stad langzaam in een gitzwarte wereld van machtswellust en godsdienstwaanzin. Voor de uitdrijvingsscènes liet Russell zich inspireren door Aldous Huxley’s boek The Devils of Loudun, waarin Jeanne’s exorcisme wordt vergeleken met ‘een verkrachting in een openbaar toilet’. De witte tegels van Jarman laten zich langzaam besmeuren met bloed en vuil.

De kostuums van Shirley Russell (de toenmalige echtgenote van de regisseur) passen goed bij het theatrale karakter van de film. Het Franse hof hult zich in extravagante, soms lachwekkende barokke outfits en benadrukt daarmee de eigen leegte en decadentie. Lekker met z’n allen schieten op rennende mensen in een vogelpak! De kleding in het klooster is strikt en sober, totdat hier de razernij toeslaat – aangezwengeld door de van Grandier bezeten moeder-overste Jeanne.

The Devils (1971)

De bezeten nonnen
Vanuit een kloosterraam ziet Jeanne hoe de begrafenisprocessie voor de overleden gouverneur van Loudun langzaam dichterbij komt. Kwijlend en kronkelend heeft ze slechts oog voor de woest aantrekkelijke Urbain Grandier. Met Jeanne’s verwrongen lijf en scheefgetrokken hoofd maakt Vanessa Redgrave van Jeanne een potsierlijke, beklagenswaardige verschijning die geen raad weet met haar verlangen.

Zij ziet de priester als een Jezusfiguur die over water loopt, een doornenkrans draagt en een bloedende wond in zijn zij heeft. Een heilig boontje is hij zeker niet, want hij beantwoordt de seksuele belangstelling van vrouwen in Loudun met alle plezier. Oliver Reed geeft Grandier de kracht en viriliteit die veel van zijn rollen kenmerken: ook als priester trekt hij direct de aandacht en straalt hij een vanzelfsprekend gezag uit.

Jeanne fungeert als katalysator van de spraakmakende orgie in de kerk. Bij de seksueel onderdrukte nonnen slaan alle stoppen door. In de 4K-restauratie van The Devils zie je hoe religieuze hysterie ontaardt in losbandigheid, in scènes die decennialang uit de bioscoopversie waren geschrapt. Dat begint met nonnen die letterlijk hun habijt van zich afwerpen en zich in hallucinante beelden overgeven aan seksuele verlangens en suggestieve handelingen – met als hoogtepunt de scène waarin naakte nonnen zich bevredigen op een groot kruisbeeld van Jezus. Zelfs Fellini, die twee jaar eerder in Satyricon toch aardig had uitgepakt met de uitspattingen in het oude Rome, zou er rode oortjes van hebben gekregen.

Richelieu’s handlangers grijpen de ontketende razernij aan om Grandier als duivelsaanbidder te vervolgen en te martelen. De duivel hoeft in Loudun dus zelf niet zijn handen uit de mouwen te steken. Jaloezie, wraak en machtswellust doen het werk. De kardinaal wast zijn handen in onschuld.

Kijk wanneer deze film draait.

 

28 oktober 2026

 

Imagine 2026 – Deel 1: Krabben, hacken, rugpijn en zwanger van aliens
Imagine 2026 – Deel 3: Levende lijken en geesten die bang zijn voor andere geesten
Imagine 2026 – Deel 4: Pesten op een Zweeds eiland en rare kunstenaarshuizen

 

MEER FILMFESTIVAL

Coward

Posted on

****
recensie Coward
Liefde vergt meer moed dan oorlog 

door Jochum de Graaf

In Girl verkende Lukas Dhondt het thema identiteit, in Close ging het over intimiteit, in zijn nieuwste film Coward gaat het over lafheid. Ook nu weer een prachtige film die je op een andere manier naar de werkelijkheid laat kijken.

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) is nog steeds het ijkpunt voor de gruwelijkheden en de zinloosheid van oorlog. 65 miljoen soldaten werden gemobiliseerd voor een jarenlange loopgravenoorlog, ten koste van meer dan tien miljoenen verliezen. Er zijn onnoemelijk veel films, boeken, tentoonstellingen, rondleidingen en herdenkingen waarin de gruwelen aan de orde komen.

Coward (foto: The Reunion)

Leven achter de linies
Coward, de nieuwe speelfilm van de Belgische regisseur Lukas Dhondt (Girl, Close) is een atypische oorlogsfilm. Echte krijgshandelingen krijgen we niet te zien, er wordt geen schot gelost. We zijn aan de Belgische kant van het front. In de verte zien we donkere wolken, we horen daverend kanongebulder, maar de film speelt zich geheel af achter de schermen, beter gezegd achter de linies.

In de openingsscène komt een groep soldaten in een legertruck aangereden. Ze zingen een vrolijk marslied: ‘steek al je zorgen in je plunjezak en lach, lach, lach’ – Vlaamse vertaling van het in WO I bij alle fronten populaire Pack Up Your Troubles. De camera zoomt in op de jonge dienstplichtige Pierre (Emmanuel Macchia). Hij is ingedeeld bij een compagnie die obussen, zware artilleriegranaten, naar kanonnen moet brengen, gewonden van het slagveld moet halen en doden moet begraven. Er volgen initiatierituelen: hoe gedraag je je aan tafel, hoe stel je je op tegenover een meerdere? En er worden allerlei strapatsen met elkaar uit gehaald.

Soldaat Jacobs heeft net nu hij aan het front is gekomen gehoord dat hij vader is geworden en wil natuurlijk niets liever dan zijn pasgeboren zoontje gaan bewonderen. Dan komt er een brancard de barak binnengedragen. Onder een laken ligt een verklede soldaat met hoofddoek, enorm dikke buik, kreunend, zo te zien hoogzwanger. ‘Pers!Pers!Pers!’, brult het regiment, en van onder het laken komt tot ieders grote vreugde een artilleriehuls met een koordje er aan tevoorschijn. Onder luid gejuich mag Jacobs deze navelstreng doorsnijden. Soldatenhumor.

Geheime verhouding tussen twee soldaten
De bevallende vrouw wordt gespeeld door Francis (Valentin Campagne), de artistieke voorman van een theatergroep die voor ontspanning en vermaak in oorlogstijd moet zorgen. Het is een groepje ongeregeld, buitenbeentjes die gewond, lichamelijk of geestelijk niet meer aan de gevechtshandelingen kunnen deelnemen.

Pierre heeft gebiologeerd staan kijken, Francis merkt hem al snel op en er ontstaat een geheime verhouding tussen de twee die steeds meer tijd met elkaar willen doorbrengen. Het is een scherp contrast tussen introverte boerenzoon Pierre die nog diep in de kast zit en de uitbundige extraverte Francis, kleermakerszoon, die met zijn seksuele identiteit kan spelen in het theater.

Coward (foto: Kris Dewitte)

Pierre kan aan de slag als toneelknecht bij de theatergroep. In een vervallen schuur wordt op een provisorisch aan elkaar getimmerd podium een revue in elkaar gezet. Veel zang en dans, uitgevoerd door als vrouwen verklede mannen. Het zijn voorstellingen die net wat anders uitpakken dan je zou verwachten. In een hospitaal paraderen ze fris en vrolijk tussen de zwaargewonden die er zo zwaar aan toe zijn dat het spel totaal aan ze voorbij gaat. Een patiënt spuwt bloed, de acteurs weten niet wat ze moeten doen. Ze moeten optreden voor een groep hooggeplaatste officieren; een intieme setting waarin die zich vergrijpen aan de ‘vrouwtjes’, die al dat onbeschofte gedrag over zich heen moeten laten gaan.

Laf?
Francis en Pierre bespreken met elkaar wat ze zullen doen: openlijk uitkomen voor hun geaardheid, samen vluchten naar een neutraal land als Spanje of Zwitserland, deserteren, of zijn ze daar eigenlijk te laf voor? In de heersende militaire cultuur is desertie natuurlijk de ultieme vorm van lafheid. Het woord coward valt nergens in de film. Dhondt speelt subtiel met dit thema en maakt ruimte voor een andere invulling. De vele soldaten die met oogkleppen op ten strijde trekken en de vanzelfsprekendheid van de oorlog niet ter discussie durven te stellen, zou je ook laf kunnen noemen.

De scènes aan het front zijn onverbloemd realistisch en indrukwekkend gefilmd. Er is de scène waarin enkele soldaten onder hevig kanonvuur de modder van het niemandsland worden ingestuurd waar ze de lijken van hun makkers bijeenrapen en in karren afvoeren. Pierre steekt in een heftig realistische scène een bajonet door zijn hand, zodat hij lid kan worden van de groep van afgekeurden. Scènes die laten zien hoe snel je in oorlogsomstandigheden je menselijkheid kunt verliezen en wanhopig kunt worden. En als je dan besluit dat je daar niet langer meer aan mee wilt doen, ben je dan laf?

Emmanuel Macchia en Valentin Campagne (als Pierre en Francis) zijn door Lukas Dhondt zelf ontdekte natuurtalenten, die in Cannes ex-aequo de prijs voor beste mannelijke hoofdrol kregen. Geen van beide heeft een acteursopleiding – Macchia had zelfs nog nooit geacteerd. Al is het einde wat voorspelbaar: Coward is na Girl (2018) en Close (2022) opnieuw een diep menselijke film waarin het intieme leven van de personages centraal staat.

 

21 oktober 2026

 

ALLE RECENSIES

Erupcja

Posted on

**
recensie Erupcja
Verstikken in veiligheid 

door Zoë van Leeuwen

Op het toppunt van ‘Brat-summer’ in 2024 vloog Brits popicoon Charli xcx naar Polen om de hoofdrol te spelen in de lowbudget-indiefilm van Amerikaanse filmmaker Pete Ohs. Een gewaagde keuze op het hoogtepunt van je carrière. Erupcja stort zich in een warme zomer in Warschau en de angst om vast te roesten in de verwachtingen van een ander.

Bethany (Charli xcx) en haar vriend Rob (Will Madden) gaan op reis naar de hoofdstad van Polen. Hij was van plan haar mee te nemen naar Parijs, maar Bethany stond erop dat Warschau veel romantischer is. Hoewel het vakantie is, is er geen sprake van ontspanning. Rob heeft een nauwkeurig plan voor de week, met musea en chique restaurants, terwijl Bethany zich steeds meer van haar vriend lijkt te willen terugtrekken.

Erupcja

Gebrek aan diepgang
Pete Ohs maakte Erupcja, met een mager budget van maar tweehonderdduizend dollar, als een liefdesbrief voor Warschau. De camera, hoewel filmisch niet erg spannend, toont ongefilterde beelden van het dagelijkse leven in de stad: met graffiti bekladde muren, gebouwen uit het Sovjettijdperk en een moderne tram. De film werd in enkele weken opgenomen, waarbij het grootste deel van het script nog tijdens de opnames werd geschreven. Dit had tot gevolg dat grote delen van de dialogen geïmproviseerd zijn.

Deze keuze is duidelijk terug te zien. De dialogen komen vaak niet goed over en missen diepgang. De personages laten niet zien hoe ze zich voelen. In plaats daarvan wordt de film voorzien van een anonieme mannenstem, die via een voice-over ons het grootste deel van de innerlijke belevingen en gedachtes van de personages vertelt.

Relatie die vulkanen doet uitbarsten
Zo vertelt deze stem ons dat Rob van plan is om aan het einde van de week op één knie te gaan. Iets wat Bethany al had zien aankomen. Om Robs romantische avances te ontwijken, gaat ze op bezoek bij Nel (Lena Góra), een oude jeugdvriendin die bij een plaatselijke bloemenwinkel werkt. Nel en Bethany zijn ervan overtuigd dat hun band magisch is. Iedere keer als ze elkaar ontmoeten, barst er een vulkaan uit. Eerst was het de Eyjafjallajökull in IJsland en nu, zo’n vijftien jaar later, barst de Etna op Sicilië, wanneer het Britse stel in Warschau arriveert.

Wanneer de twee vrouwen weer in elkaars vaarwater terechtkomen, ontstaat er een aantrekkingskracht die ergens tussen een vriendschap en romance bungelt. De hereniging is een vluchtweg en het duo haalt al snel het slechtste in elkaar naar boven. Nel voedt Bethanys roekeloosheid, terwijl Bethany op haar beurt Nels zelfsaboterende gedrag versterkt. De twee slenteren dagenlang door de stad, feesten en drinken, zonder zich iets aan te trekken van verplichtingen of de mensen in hun leven. Rob is de ‘perfecte’ vriend, maar juist daarom heeft Bethany het gevoel dat ze ondergaat in zijn saaiheid. Als Nel naar hem vraagt, is het antwoord simpel: “With him the earth doesn’t shake. Vulcano’s don’t erupt.”

Erupcja

Sisser
Het is overduidelijk dat de sterrenstatus van Charli xcx, of Charlotte Emma Aitchison, zoals ze echt heet, de factor is die ervoor zorgt dat deze film ook buiten Poolse filmliefhebbers onder de aandacht komt. Toch valt haar acteerwerk tegen. Bethany’s haar, accent en haar no-nonsense feestbeest-uitstraling onderscheiden haar nauwelijks van Charli’s imago op het podium en het lijkt er al snel op dat ze simpelweg een andere versie van zichzelf speelt.

Dat Erupcja ondanks de matige dialogen niet helemaal inzakt, is te danken aan Lena Góra. Als Nel is zij zonder twijfel de sterkste factor in de film. Ze weet de afstandelijkheid en de uitdrukkingsloze houding van het personage perfect neer te zetten, maar straalt een natuurlijke charme uit waardoor het snel duidelijk is waarom Bethany zo gemakkelijk in haar wereld wordt meegezogen.

Voor een film die letterlijk ‘uitbarsting’ heet, mist het verhaal enig explosiviteit. Na dagenlang Rob te hebben ontweken, beseft Bethany dat het ‘perfecte’ leven misschien toch niet iets voor haar is. En wanneer Nel ontdekt dat er elk jaar zo’n vijftig vulkanen uitbarsten en haar vriendschap met Bethany helemaal niet zo magisch is, eindigt de film met een sisser. Wat overblijft, is een film met een boodschap die nooit helemaal overkomt, waarin Ohs meer liefde voor de stad toont dan voor zijn personages.

 

20 oktober 2026

 

ALLE RECENSIES

L’Inconnue

Posted on

****
recensie L’Inconnue
Jezelf blijven in het lichaam van een ander 

door Małgorzata Zielińska

L’Inconnue biedt een originele kijk op het thema van lichaamswisselingen, waarin personages gedwongen worden in een ander lichaam te leven. Met sterk acteerwerk en een mysterieus verhaal presenteert de film deze uitzonderlijke ervaring op een geloofwaardige manier.

Arthur Harari baseerde zijn film op de graphic novel De zaak David Zimmerman, die hij samen met zijn broer Lucas schreef. Een derde broer, Tom Harari, was betrokken als cameraman.

L'Inconnue

Léa Seydoux (Eva/David) en Niels Schneider (David/Malia) zetten overtuigende personages neer die plotseling worden geconfronteerd met een onverklaarbare en ingrijpende situatie. Ze moeten daar vrijwel alleen hun weg in vinden, met niemand anders dan elkaar als bevestiging dat hun ervaringen echt zijn. Vrij snel vermoedt de kijker dat er geen verklaring zal worden gegeven voor wat er gebeurd is en waarom.

Beide acteurs tonen zich hier van een andere kant: Seydoux, die slechts drie maanden na haar bevalling draaide, en Schneider, die gewicht verloor en zijn kapsel veranderde. Hoewel het basisverhaal tot het fantasygenre gerekend kan worden, zorgt de keuze voor een sobere, ingetogen stijl ervoor dat de kijker het verhaal gelooft en de personages ziet als echte, herkenbare mensen.

Een noodlottige ontmoeting
De film volgt David Zimmerman, een teruggetrokken fotograaf tegen de veertig, die de wereld observeert vanachter zijn camera terwijl hij een lang project afrondt dat door zijn overleden vader is begonnen: stedelijke landschappen fotograferen – “om te laten zien wat er verdwenen is”.

Het verhaal begint wanneer David op een uitbundig gemaskerd bal Eva ontmoet, een vrouw die hij eerder tijdens een van zijn opdrachten in het geheim had gefotografeerd. Na een kort seksueel contact wordt David wakker in Eva’s lichaam. Rond dezelfde tijd merkt de jonge vrouw Malia dat ze gevangen zit in Davids lichaam, na een kort seksueel contact met een man die op David leek.

De kracht van L’Inconnue zit in de sobere manier waarop zowel de ervaringen van de personages als de ongewone band tussen David en Malia wordt uitgewerkt. Een van de centrale motieven is het lijden dat voortkomt uit het gevoel opgesloten te zitten in een lichaam dat niet als het eigen lichaam wordt ervaren. Dat roept sterke parallellen op met aspecten van genderdysforie.

De triomf van de geest over de materie
Hoewel Harari niet de bedoeling had een verhaal over transgender ervaringen te vertellen, zijn de scènes waarin David en Malia elkaar herkennen juist daarom zo ontroerend. Terwijl vrienden en familie hen blijven beoordelen op hun uiterlijk, slagen David en Malia erin elkaar te zien zoals ze werkelijk zijn.

Wat deze scènes bovendien zo overtuigend maakt, is dat de acteurs het ogenschijnlijk onmogelijke geloofwaardig weten te maken. Als kijker zie je Léa Seydoux niet langer als Eva, maar als David in Eva’s lichaam. Hetzelfde geldt voor Niels Schneider: gaandeweg zie je niet langer David, maar Malia in Davids lichaam.

Het is wel jammer dat Harari niet verder onderzoekt hoe de naasten van de personages zouden reageren als David en Malia over hun ervaringen zouden proberen te praten, en of het echt onmogelijk is om voorbij de grenzen van het lichaam te reiken. Harari lijkt te suggereren dat er geen uitweg bestaat: ons lichaam bepaalt hoe de buitenwereld ons ziet en vormt daarmee ook onze identiteit. Dat idee komt onder meer naar voren in de droomachtige scène waarin Malia contact zoekt met haar vader maar wordt afgewezen, en in de verhaallijn rond Sofie Caro, een vrouw die David ontmoet wanneer hij probeert te begrijpen wat hem en Malia is overkomen. Er is echter ook een hoopvollere interpretatie denkbaar: echte communicatie is meer dan wat ons lichaam kan uitdrukken en verbinding blijft denkbaar voorbij onze fysieke beperkingen.

L'Inconnue

Geduld en aandacht is gewenst
Met een speelduur van bijna twee uur en twintig minuten vraagt de film geduld en aandacht van de kijker. Het inkorten van de verhaallijn over Sofie Caro had de film ten goede kunnen komen. Die verhaallijn laat vermoedelijk zien wat er gebeurt als de personages hun ware identiteit wél uitspreken: dan worden ze als psychisch ziek bestempeld.

Er is zeer weinig dialoog in de film. Het lijkt erop dat zodra we ons lichaam, ons gezicht en onze stem verliezen, er geen manier is om over te brengen wie we werkelijk zijn. Dit gevoel van opgesloten zijn wordt versterkt door de repetitieve, ritmische, onrustige pianomuziek van Andrea Poggio, die door de hele film heen terugkeert, alsof ze de uitzichtloze situatie waarin de personages zich bevinden wil onderstrepen.

Beide personages beleven de situatie verschillend. Voor Malia, een vrolijke, energieke en sociaal betrokken jonge vrouw, voelt de transformatie als een diefstal van haar toekomst. David, teruggetrokken, emotioneel gesloten en afgesneden van anderen, lijkt het nieuwe leven dat hem is opgelegd te kunnen aanvaarden.

Fascinerend
Alleen al Léa Seydoux maakt de film de moeite waard. Ze is fascinerend om naar te kijken: op een uiterst ingetogen manier brengt ze Davids hevige innerlijke emoties over, terwijl ze de kijker tegelijkertijd zijn onrust en onuitsprekelijke pijn laat zien. Niels Schneider is overtuigender als David dan als Malia, misschien omdat hij twee zeer verschillende personages moest vertolken, waardoor de overgang voor de kijker moeilijker te volgen is.

Beide personages zijn geloofwaardig, maar in de meeste gevallen zorgt de afstandelijke filmstijl ervoor dat de kijker emotioneel op afstand blijft om hun worstelingen van veraf te observeren. Waar de film eindigt met ruimte voor interpretatie, kiest de graphic novel voor een meer directe en misschien verontrustende einde. Alleen al daarom is het de moeite waard om ook de graphic novel te lezen.

 

15 oktober 2026

 

ALLE RECENSIES

The Beloved

Posted on

****
recensie The Beloved
Wie durft de grote kunstenaar tegen te spreken?

door Cor Oliemeulen

Stel je voor! Je bent een film aan het voorbereiden en leest ineens de synopsis van een andere film met hetzelfde uitgangspunt: een afwezige vader keert na jaren terug en vraagt zijn dochter om de hoofdrol in zijn nieuwe film te spelen. Het overkwam de Spaanse regisseur Rodrigo Sorogoyen toen hij ontdekte dat zijn Noorse collega Joachim Trier óók aan zo’n vader-dochterdrama werkte: Sentimental Value. Wat nu?

Na dagen van twijfel en overleg besloten Sorogoyen en zijn co-scenarist Isabel Peña toch door te gaan met hun eigen film, de opvolger van hun meesterwerk Las Bestias (2022). Dat was soms pijnlijk toen er ineens beelden van Triers film opdoken. “Het waren allemaal kleine steekjes in ons hart, maar we probeerden sterk te blijven en onze film te maken”, zegt Sorogoyen in een interview. Toen hij later Sentimental Value in Cannes zag, was The Beloved al opgenomen. Beide films bleken, ondanks hun identieke uitgangspunt, gelukkig een heel andere kant op te gaan.

The Beloved (foto: Manolo Pavon)

Wat Sentimental Value – dat nota bene de Oscar voor beste buitenlandse film won – en The Beloved ook gemeen hebben, is het sublieme acteerwerk. De Noorse film is gezegend met Stellan Skarsgård en Renate Reinsve, de Spaanse film met Javier Bardem en Victoria Luengo. Maar in toon lopen de films sterk uiteen: Trier kiest voor toenadering en verzoening, Sorogoyen voor een veel grimmigere uitwerking van de relatie tussen vader en dochter.

Ongemakkelijk rendez-vous
De achttien minuten durende openingsscène is een van de sterkste punten van The Beloved. Een man (Bardem) verwelkomt een jonge vrouw (Luengo) aan een restauranttafel. Het duurt een tijdje voordat we weten dat de man, Esteban Martínez, filmregisseur is en dat de vrouw zijn dochter Emilia is. Hij heeft in Amerika carrière gemaakt en is na dertien jaar weer terug. Zij is actrice, maar haar loopbaan wil niet vlotten en ze verdient haar geld als serveerster. In wisselende close-ups ontstaat een gesprek waarin beleefdheid en verwijten elkaar afwisselen. Dat leidt tot de reden van hun rendez-vous: ‘Ik wil dat jij de hoofdrol in mijn nieuwe film speelt.’

De scène voelt realistisch en levendig. Bardem en Luengo hadden elkaar maandenlang niet gezien en repeteerden afzonderlijk. Op de eerste draaidag speelden ze de ontmoeting in een restaurant, met verborgen camera’s en andere gasten. Ze mochten ook improviseren. Ingrediënten genoeg voor een ongemakkelijke sfeer.

Esteban blijkt beroemd, getuige een restaurantbezoeker die tussendoor om een handtekening vraagt – buiten beeld, want de focus blijft al die tijd op de vader. Hij vertelt dat hij een historisch drama over de voormalige Spaanse kolonie West-Sahara wil maken en dat hij is begaan met het lot van de oorspronkelijke bevolking, de Sahrawi’s. Kolonisten versus bewoners: een metafoor van de overheersende vader en de zich verzettende dochter. Want, zo merken we, Esteban mag dan wel worden bewonderd als begenadigd filmmaker, zijn reputatie als mens is dubieus, gezien zijn alcoholmisbruik en destructieve buien.

Film-in-een-film
Dé vraag van The Beloved is waarom Esteban de onervaren Emilia vraagt voor de hoofdrol van zijn film. Is het om hun band te herstellen? Om haar carrière te bespoedigen? Wil hij alsnog de vader zijn die hij vroeger niet was? Ja, Esteban is charmant, maar heeft ook iets dwingends. Zijn valkuil is om de gemiste jaren in te halen zonder eerst goed naar zijn dochter te luisteren. Toch stemt Emilia in om de rol te aanvaarden, want ze is nieuwsgierig, heeft nog ambitie en zal nog graag een appeltje schillen met haar vader.

The Beloved (foto: Manolo Pavon)

Op de filmset kijken de andere acteurs naar Emilia als de dochter van de baas, een positie die voordeel, maar ook achterdocht oplevert. De werkelijkheden van vader en dochter dringen elkaar binnen. Emilia speelt een personage, maar reageert ook als dochter. Esteban geeft aanwijzingen, maar spreekt dan ineens weer als vader. Elke opmerking kan een regieaanwijzing zijn, maar even goed een demonstratie van ouderlijk gezag.

En zo wordt The Beloved een film-in-een-film waarbij de kijker ook een interessant en leerzaam kijkje achter de schermen krijgt. Esteban is de grote artiest, de baas, het genie, de succesvolle regisseur die eisen stelt. Tussen alle dramatische ontwikkelingen is de opname van een maaltijdscène een verademing. Eén acteur eet volgens Esteban niet geloofwaardig genoeg met een lepel, dus moet die scène steeds opnieuw.

Keer op keer stormt Esteban uit zijn tent met de monitor en raakt steeds geïrriteerder. Zijn toenemende irritatie maakt het voor het gezelschap steeds moeilijker om niet in lachen uit te barsten. Denk aan de soldaten in Life of Brian (1979), die zich vergeefs proberen te beheersen als Pilatus de naam Biggus Dickus uitspreekt. Met andere woorden: hoe nadrukkelijker het gezag ernst verlangt, hoe onweerstaanbaarder het lachen wordt.

Naast de tirades van haar vader maken zijn momenten van plotselinge genegenheid de situatie voor Emilia verwarrend. Victoria Luengo (Suro, 2022) maakt Emilia’s verlangen naar warmte en bescherming geloofwaardig, zonder haar wrok en weerbaarheid te verliezen. Juist in Estebans verschillende gedaanten zie je het overweldigende acteertalent van Javier Bardem: van de onvervalste psychopaat in No Country for Old Men (2007) tot de gladde charmeur in Vicky Cristina Barcelona (2008). Met zijn kwetsbaarheid én zijn oerkracht weet hij zichzelf steeds weer in het middelpunt te plaatsen. Als acteur, regisseur én vader.

 

13 oktober 2026

 

Lees ook: Boek over Spaanse cinema

 

ALLE RECENSIES

Naza

Posted on

****
recensie Naza
IJzingwekkende confrontatie met de werkelijkheid 

door Jochum de Graaf

De roem is de film al vooruitgesneld. Op het filmfestival van Venetië won Naza de Speciale Juryprijs en kreeg de documentaire een staande ovatie van 25 minuten. In Israël zijn de reacties heftig en afwijzend, makers Yuval Abraham en Rachel Szor worden ernstig bedreigd. De meest besproken film van 2026 is vanaf eind november wereldwijd gratis online te zien.

Het is nachtdonker, ergens op een dak tegen de achtergrond van grootsteeds Tel Aviv maakt een onherkenbaar gemaakte man met strakke pennenstreken een schets op een blocnote. ‘Tap-tap-tap, dit is het gebouw dat ik moest bombarderen. Het aantal Naza op die verdieping was vier’. ‘Wat is Naza?’, vraagt de interviewer. ‘Nevenschade. Het te verwachten aantal burgerdoden bij een aanval’, is het antwoord.

Naza

Aanvaardbare foutmarge van 15%
In Naza, de meest besproken documentaire van het jaar, van Yuval Abraham en Rachel Szor, regisseurs die ook bij het Oscarwinnende No Other Land waren betrokken (respectievelijk als regisseur en schrijver), komen 24 anonieme Israëlische militairen en medewerkers van de inlichtingendiensten aan het woord. Klokkenluiders, geanonimiseerd in beeld vanwege het grote gevaar dat ze bij bekendmaking lopen, die uit de school klappen over het systeem waar ze onderdeel van uitmaken en de methodes die ze gebruiken bij de oorlog in Gaza.

‘Gaza’ is een door surveillance en AI gestuurde oorlog. Het programma Lavender analyseert enorme hoeveelheden telecomgegevens, social media, locatiegegevens en dronebeelden om te bepalen welke mobiele telefoon toebehoort aan een Palestijn die waarschijnlijk deel uitmaakt van Hamas of de Islamitische Jihad. Dat zijn zo’n 37.000 potentiële doelwitten met een voor de Israëlische regering en leger aanvaardbare foutmarge van 15%.

‘Where’s Daddy’ is een AI-systeem dat detecteert wanneer zo’n Lavender-doelwit thuis is. Een van de klokkenluiders vertelt dat hij een foto van een verondersteld Hamas-lid kreeg, een selfie van een vader met zijn tienerdochters op het balkon in de zon. Via een afgeluisterde telefoon hoorde hij een 12-jarige dochter opmerken: ‘Papa is thuis’. En ja, zo geeft hij in antwoord op de vraag van Yuval Abraham aan, hij gooide de bom, waardoor iedereen in het appartement omkwam. Maar papa was niet thuis; hij had zijn telefoon vergeten. Het beeld van de dochter op dat balkon bleef tijden op zijn netvlies. ‘Jammer dan’, was de reactie van zijn superieuren. De Naza is bij lagergeplaatste Hamasleden een stuk of wat, bij commandanten kan dat aantal oplopen tot 500.

‘Er zijn geen onschuldige mensen in Gaza’
Naza toont het systeem van de oorlog, de systematische vernietiging van een heel volk. Het laat ook zien hoe het systeem werkt voor de mensen die daar onderdeel van uit maken. Hoe komen ze tot hun daden? We horen de geijkte argumenten: ‘Ik ben maar een klein radertje in het geheel’, ‘als ik het niet doe, is het wel iemand anders die het doet.’

De gruwelijke Hamasaanval van 7 oktober 2023 met 1.200 Israëlische doden en ruim 250 gegijzelden zorgde voor een algehele diepe haat tegen Palestijnen. ‘Er zijn geen onschuldige mensen in Gaza’ luidde het. Iedere Palestijn is terrorist, doelwit om vermoord te worden. ‘Wat we ook doen. Ze verdienen het.’

Maar hoe komt het dat ze zo lange tijd blind waren voor de gruwelijkheden die ze vervolgens aanrichten, het nietsontziende geweld, de genocide. Hannah Ahrendt toonde met haar theorie van de banaliteit van het kwaad aan hoe een kwaadaardig systeem gewone mensen normaliseert. De meeste klokkenluiders maken deel uit van de liberale Israëlische elite, ze voelen zich een klein radertje in het systeem waar ze weinig verantwoordelijkheid voor ervaren. Ze concentreren zich meer op hun professionele carrière, hun militaire eenheid, de inlichtingendienst en staan in hoog aanzien in de Israëlische samenleving.

Naza

Jonathan Glazer, de regisseur van The Zone of Interest, de film over de banaliteit van het leven van kampcommandant Höss en zijn familie in de schaduw van het absolute kwaad van Auschwitz, trad op als uitvoerend producent. Vanaf de daken waar de klokkenluiders worden geïnterviewd zien we het moderne bruisende Tel Aviv. De camera pent langs anonieme flatgebouwen, het hier en daar nog drukke verkeer, zoomt in op fraaie appartementen, de tv staat aan, er ligt een vrouw op de bank te slapen, een man loopt bij het gordijn weg, laat op de avond is de gym nog open. Welvarende, voor ons bekend voorkomende, heel normale levens. En we horen de meest vreselijke dingen over wat zich 60 kilometer verder afspeelt. Een ijzingwekkend sterk contrast dat keihard aankomt.

Heftige en woedende reacties
De verwoesting, de ellende, de oorlogsmisdaden, het armageddon in Gaza is in vele films en documentaires gedocumenteerd. Uiterst belangrijk dat het nu van de Israëlische kant van binnenuit belicht wordt.

We zien de auto’s stil staan op 24 april 2025 vanwege 80 jaar bevrijding en herdenking van de holocaust, Netanyahu die op tv een toespraak houdt, dat het nooit meer mag gebeuren…. Een van de klokkenluiders zegt dat ie in Polen is geweest: ‘Ik heb daar gezien wat de Duitsers ons hebben aangedaan en nu doen wij precies hetzelfde.’

In Israël roept de documentaire vooralsnog heftige en woedende reacties op. De feiten worden bestreden, anonieme getuigen zijn per definitie onbetrouwbaar, het zou allemaal fake news zijn. Yuval Abraham en Rachel Szor worden verketterd, er gaan stemmen op om hen het staatsburgerschap te ontnemen, zij en hun familie worden ernstig bedreigd en ze leven ondergedoken.

Alle opwinding en commotie krijgt echter een tegendraads effect, Naza wordt alleen maar bekender en belangrijker. Zeker nu over een paar maanden de gratis stream van The Guardian overal ter wereld te zien zal zijn. Juist ook in landen als Israël, Amerika en Duitsland wordt het een confrontatie met de werkelijkheid waarvoor ze zo lang de ogen wilden sluiten.

 

30 september 2026

 

ALLE RECENSIES

Bed and Sofa (1927)

Posted on

De Herfst van de Stomme Film
Deze september blikken we in De Herfst van de Stomme Film terug op klassiekers uit de maanden voordat The Jazz Singer in oktober 1927 de geluidsfilm inluidde. Een laatste oogst van tien films voordat Hollywood begon te praten. Hieronder de tiende en laatste film.

 

Bed and Sofa (Sovjet-Unie, maart 1927)
Koekoeksvogels

door Ralph Evers

In Bed and Sofa uit 1927 komt een verrassend modern verhaal naar voren. Zeker wanneer je bedenkt in welk sociopolitiek klimaat dit zich afspeelt. Overspel, abortus en zelfbeschikking van de vrouwelijke protagonist als oplossing voor woningnood.

Nikolai (Kolia) en Liudmila (Ljoeda), gespeeld door Nikolai Batalov en Liudmila Semjonova, zijn een getrouwd stel in het bruisende Moskou van de jaren 20. Ze zijn gelukkig en een mooie toekomst lonkt voor de energieke Kolia. We zien een Moskou badend in goddelijk zonlicht, een ritmische reiniging van zowel de stad als Kolia, ordentelijk verkeer en majestueuze gebouwen en monumenten. De hoofdstad als moreel middelpunt.

Ondertussen volgen we ook Vladimir (Volodia) Fogel, een vroege vriend van Kolia, met wie hij in het Rode Leger heeft gediend. Volodia komt van het platteland en hoopt zijn geluk te beproeven in het wereldse Moskou. We zien hem met jeugdig branie in de trein een lange reis maken. Opzwepende muziek als voorbode van de dynamiek die komen gaat. Ook hoe een enkel spoor geleidelijk samengaat in twee sporen en daarna in meerdere, zich kruisende, sporen. Een geestige vooraankondiging voor wat er komen gaat.

Bed and Sofa (1927)

‘Gedroomd’ bestaan in Moskou
Volodia kan al snel als drukker aan het werk, maar qua woonruimte vangt hij vooral bot. Het rimpelloze gedroomde bestaan in Moskou valt tegen. Volodia zoekt zijn heil bij zijn vroegere vriend en hij krijgt de sofa tot zijn ‘koninkrijk’, zoals Kolia de sofa presenteert. De aanvankelijk timide Volodia ziet er al gauw tegenop bij hen in te wonen, wanneer Kolia een aantal dagen weg moet voor een zakenreis. Kolia wuift de twijfels weg. Hij is immers virieler (getuige zijn spierballen) dan Volodia, dus niets om je druk om te maken. Toch doen de voorboden van het onheil zich verder aan. Ljoeda’s gezicht staat op zwaar weer en windvlagen, vervagende focus en een rommelig huis verraden hommeles.

Snel nadat Kolia terug is van zijn zakenreis komt de affaire tussen Volodia en Ljoeda aan het licht. Niet voor er eerst een uiterst grappige situatie plaatsvindt, waarbij de vrienden elkaar op de mond zoenen. Nadat de mannen van plek veranderd zijn, Kolia nu sofa en Volodia bed, keert de rust gaandeweg terug. Er wordt gedamd en thee gedronken, maar aan Ljoeda komen ze minder toe. Totdat blijkt dat ze zwanger is en de heren er niet uitkomen wie nu de vader is. Dat is onbestaanbaar! Abortus Ljoeda!

De hectiek van de abortuskliniek en de vertederende onschuld van een pasgeboren kind, dat ze ziet vanuit het raam van de abortuskliniek, doen haar een nieuwe wending ingeven en ze verlaat het huishouden van Jan Steen. De mannen blijven verbouwereerd achter. We zijn ‘schurken’, verzucht Volodia. “Zullen we thee zetten?”, “is er nog jam?” Het leven in het drukke Moskou gaat gewoon door, maar Ljoeda heeft een keus gemaakt.

Historische achtergronden
De film weet een aantal keer indruk te wekken met verbluffende beelden en montage. De hectiek van het werkende leven in Moskou wordt getoond in een opgeknipt beeld, waarbij verschillende facetten van de stad als rolluiken aan ons voorbijtrekken en de shots uit de lucht, bij een eerste vliegavontuur, doen moderner aan dan de leeftijd van de film.

Echter op sociopolitiek vlak is de film interessanter. Hoewel de roaring twenties in de Sovjet-Unie van Jozef Stalin en de Bolsjewieken niet te vergelijken valt met die in de Verenigde Staten, lijkt er wel degelijk een zoektocht naar een nieuwe identiteit te zijn. Een zoektocht voor deze film en zijn thematiek voert terug naar Toergenjevs Vaders en Zonen en het prikkelende ‘antwoord’ op dat boek van Tsjernysjevski, Wat te doen, een roman die de tongen losmaakte in de late 19e eeuw.

Toergenjevs boek kondigt de nieuwe generatie, de nihilisten, aan en werkt uit hoe tradities veranderen. Dit alles vanuit een mannelijk perspectief. De controverse van Wat te doen zit ‘m in de zelfstandigheid van de vrouwelijke protagonist. Zij kiest voor een gemeenschappelijk dragen van de huishoudelijke lasten en zelfs een open huwelijk. Ongehoord!

Met dit boek en zijn controverse in het achterhoofd zullen regisseur Abram Room en scenarist Viktor Sjklovski de hier genoemde film maken. Sjklovski was zelf bevriend met Vladimir Majakovski, een avant-gardistisch dichter, die zijn tijd veel te ver vooruit was. Majakovski had op zijn beurt weer een relatie met Osip en Lili Brik. Ziedaar nog een inspiratiebron voor deze film.

Bed and Sofa (1927)

Homoseksualiteit
Naast het ogenschijnlijke thema van de ménage à trois, lijkt er ook geflirt te worden met homoseksualiteit. Ik zeg ogenschijnlijk, want van een werkelijke open relatie komt het niet tussen de drie spelers in de film en de trouw aan Tsjernysjevski’s boek is een sterker motief dan de ménage à trois.

De film eindigt namelijk met Ljoeda die haar vrijheid zoekt uit het benauwde van Moskou, terwijl de heren maar blijven dammen en twijfelen hoe verder te gaan, dus maar weer thee gaan drinken. Onderwijl hebben ze om beurten bed en sofa afgewisseld. De paar zoenen in de film, het zijn er vier, zijn het meest gepassioneerd wanneer de heren elkaar zoenen. Tegelijkertijd is dit alles zo frivool en met een knipoog in beeld gebracht dat het hooguit als een hint gezien kan worden.

Homoseksualiteit werd in 1922 uit de criminele sfeer gehaald en door de burgeroorlog en revolutie, eerder in de 20e eeuw, waren er zoveel verlaten en dakloze kinderen dat abortus in 1920 gelegaliseerd werd (als eerste land in Europa). Echtscheiding was slechts een formaliteit. Dit alles verandert in de vroege jaren 30. In 1934 wordt seks tussen mannen gekoppeld aan de opkomst van fascisme en opnieuw verboden. Ook nopen lage geboortecijfers en hoge sterfte Stalin ertoe abortus in 1936 te verbieden. Morele waarden van hoe een Rus zich dient te gedragen en het land te dienen, werden voor een langdurige tijd herschreven en hardhandig nagestreefd.

Onafhankelijk
Dat die affaire met Volodia plaatsvindt is niet zo vreemd gezien de contrasten tussen Kolia en Ljoeda. Waar hij op de steigers van het uit te breiden Bolshoj-theater kan werken, in het badende licht van die metropool, verdoet Ljoeda haar tijd in hun rommelige een-kamer-appartement, met koud water de was doen en de eeuwige dagelijkse ditjes en datjes, zonder echt mee te komen in het kosmopolitische dat de grote stad biedt.

Tel daarbij op de plagerijen van Kolia en de fijnbesnaarde Volodia wordt al snel een aantrekkelijk alternatief. Volodia is ook degene die haar naar buiten neemt, naar grote hoogten (letterlijk de lucht in), naar de bioscoop. In plaats van een driehoeksverhouding, staat de ontluikende onafhankelijkheid van Ljoeda centraal. Juist in dit laatste gegeven zit de controverse van de film.

Hoe verder?
Hoe is het de film vergaan? In zijn tijd tamelijk succesvol. Ook in Duitsland en Frankrijk kreeg de film de nodige aandacht. In Engeland werd een aangepaste versie vertoond die niet aansloeg en in de Verenigde Staten kreeg de film destijds geen commerciële distributie.

De twee mannelijke acteurs, Nikolai Batalov en Vladimir Fogel, zouden spoedig aan hun eind komen. Nikolai sterft op 37-jarige leeftijd aan tuberculose en Vladimir, getergd door psychologische kwellingen, zal drie jaar na deze film op 27-jarige leeftijd een einde aan zijn leven maken.

Deze film is gratis te zien op YouTube.

 

29 september 2026

 

THEMAMAAND ‘De Herfst van de Stomme Film’

Six et demi, onze (1927)

Posted on

De Herfst van de Stomme Film
Deze september blikken we in De Herfst van de Stomme Film terug op klassiekers uit de maanden voordat The Jazz Singer in oktober 1927 de geluidsfilm inluidde. Een laatste oogst van tien films voordat Hollywood begon te praten. Hieronder de negende film.

 

Six et demi, onze (Frankrijk, juni 1927)
Het gezicht toont de ziel

door Cor Oliemeulen

Jean wordt verliefd op zangeres Mary en vertrekt met haar naar Zuid-Frankrijk. Het geluk is van korte duur. Tijdens een avondje uit danst Mary met Harry en niet lang daarna is ze spoorloos verdwenen. Er volgt een melodrama waarin fotografie centraal staat: als stijlmiddel én als bewijsmateriaal. De raadselachtige titel Six et demi, onze verwijst naar het formaat van de foto’s die Jean van Mary maakte.

Het verhaal lijkt voor de Franse filmpionier Jean Epstein van ondergeschikt belang. Met close-ups, overvloeiers, dubbele beelden, spiegels, licht, montage, verrassende kaders en een beweeglijke camera onderzoekt hij vooral wat film in 1927 allemaal kon zijn.

Six et demi, onze (1927)

Film bracht een eigen taal
Film was inmiddels populair amusement, maar had nog lang niet het aanzien van literatuur, schilderkunst en theater. Een nieuwe generatie filmmakers probeerde te bewijzen dat cinema niet afhankelijk hoefde te zijn van die oudere kunstvormen. Film moest een eigen taal krijgen. Zo zocht Sergej Eisenstein die in de Sovjet-Unie vooral in de montage. In Pantserkruiser Potemkin (1925) zorgen snel opeenvolgende beelden samen voor spanning en emotie.

F.W. Murnau maakte in Duitsland camerabewegingen om de beleving van zijn personages zichtbaar te maken, wat je nergens zo duidelijk ziet als in Der letzte Mann (1924). In Faust (1926) combineerde hij camerabewegingen met spectaculaire trucages en een expressief spel van licht en schaduw, om met Sunrise (1927) zijn eerste Amerikaanse film te maken waarin hij al die technieken samenbracht.

In Frankrijk gooide Abel Gance in Napoléon (1927) ook bijna iedere denkbare techniek in de strijd. Denk aan snelle montage, meerdere beeldlagen en bewegende camera’s, die hij zelfs op de rug van een galopperend paard bevestigde of aan kabels door de lucht liet vliegen – alles om je middenin de Franse Revolutie te wanen. Voor de spectaculaire finale liet Gance zelfs drie beelden naast elkaar projecteren (Polyvision).

Zowel Epstein als Gance waren Franse impressionisten. Ze registreerden niet alleen gebeurtenissen, maar probeerden ook gevoelens, herinneringen en ervaringen van hun personages zichtbaar te maken.

Psychologische acrobatiek in ‘laboratoriumfilm’
In Six et demi, onze maken we kennis met twee broers uit een welgesteld milieu. Jérôme is een gerenommeerde arts. Zijn jongere broer Jean heeft ook geneeskunde gestudeerd, maar koos een ander pad. Jean is alleen achtergebleven in de grote woning. De enorme, hoge kamers tonen niet alleen de rijkdom, maar maken ook de eenzaamheid voelbaar. Hoe fijn is het dat Jean de beroemde zangeres Mary ontmoet. Hij wordt verliefd en neemt haar mee naar Zuid-Frankrijk, waar ze een comfortabel leven leiden. Maar op een dag is Mary plotseling vertrokken en ontdekt Jean dat ze met danser Harry is meegegaan.

Epstein legt weinig uit, gebruikt opvallend weinig tussentitels en verwacht dus veel van de kijker. Het wel en wee over relaties, locaties en gebeurtenissen moet je vaak uit de beelden afleiden. Het tonen van een afscheidsbrief geeft meer houvast.

Ook het publiek in 1927 had moeite met Epsteins aanpak. Filmmaker en criticus Jean Dréville omschreef Six et demi, onze als “psychologische acrobatiek” en “een soort laboratoriumfilm”. Voor dat laatste valt wat te zeggen: Epstein gebruikt het melodrama als laboratorium om te onderzoeken wat een camera met mensen, voorwerpen, licht en beweging kan doen.

Close-ups van zwaar opgemaakte gezichten
Het gezicht is een van zijn favoriete proefobjecten. Epstein gebruikt veel close-ups, soms zo dichtbij dat een hoofd bijna het hele beeld vult. Vooral de mannen hebben zwaar aangezette ogen en oogleden. Scherp afgetekende gelaatstrekken versterken hun emoties. Tegen een lichte achtergrond komt zo’n hoofd los van de ruimte en blijven alleen de donkere ogen, wenkbrauwen en mond over. Op die manier kijken we in de ziel van het personage en wordt bijvoorbeeld verdriet pijnlijk zichtbaar. De filmtheorie noemde dit photogénie.

Six et demi, onze (1927)

Opvallend is ook Epsteins gebruik van spiegels. Die leveren niet alleen bijzondere composities en mooie contrasten tussen licht en donker op. Een spiegel kan iemand naar zichzelf laten kijken: van buiten én van binnen. Zoals Ingmar Bergman dat later ook zo geweldig zou doen.

Soms lijkt een personage gevangen in het kader, op andere momenten wordt juist de leegte rondom iemand belangrijk. Michelangelo Antonioni zou dat laatste verfijnen om eenzaamheid te benadrukken.

Het beeld blijft bestaan
Eén voorwerp in Six et demi, onze krijgt een bijzondere betekenis: de fotocamera. Jean en Mary bezoeken een fotografiezaak en kopen een camera. Vervolgens gaat Jean haar fotograferen. Fotografie heeft iets paradoxaals: een foto bevriest een moment en bewaart iemand zoals die op dat moment was. Herinneringen kunnen vervagen, maar het beeld blijft bestaan. In deze film smelten vorm en verhaal samen in de ontknoping.

Uiteindelijk heeft Jean Epstein nauwelijks filmtitels nagelaten die bij het grote publiek dezelfde status kregen als Potemkin, Napoléon, Metropolis of Sunrise. Epstein dankt zijn betekenis vooral aan zijn experimenten en filmische ideeën. Dat is waarom Six et demi, onze bijna honderd jaar later nog steeds fascineert. Niet omdat het liefdesdrama je uit je sokken blaast, maar omdat Epstein van een eenvoudig drama een speeltuin maakte.

Deze film is gratis te zien op YouTube.

 

26 september 2026

 

THEMAMAAND ‘De Herfst van de Stomme Film’

The Unknown (1927)

Posted on

De Herfst van de Stomme Film
Deze september blikken we in De Herfst van de Stomme Film terug op klassiekers uit de maanden voordat The Jazz Singer in oktober 1927 de geluidsfilm inluidde. Een laatste oogst van tien films voordat Hollywood begon te praten. Hieronder de achtste film.

 

The Unknown (Verenigde Staten, juni 1927)
Hoe ver ga je voor de liefde?

door Zoë van Leeuwen

Nog voordat zijn bekendste geluidsfilm, Dracula (1931), in de bioscopen verscheen, was de Amerikaanse regisseur Tod Browning al de onbetwiste meester van het macabere. Dat blijkt ook uit zijn bijna verloren meesterwerk The Unknown, waarin hij thema’s als obsessie verweeft met zijn liefde voor het circus en de buitenbeentjes van de samenleving.

Lon Chaney speelt de rol van Alonzo ‘de armloze’, een messenwerper in het circus die zijn voeten gebruikt om zijn verschillende kunstjes uit te voeren. Hij is verliefd op de dochter van de circusbaas, Nanon (Joan Crawford), die een fobie heeft voor mannenhanden. Het klinkt als een eenvoudig verhaal, totdat we erachter komen dat Alonzo helemaal niet armloos is, maar zijn armen gewoon strak tegen zijn lichaam bindt omdat hij, vanwege zijn dubbele duim, wordt verdacht van meerdere misdaden.

The Unknown (1927)

Liefde voor ‘freaks’
Voordat Browning een pionier werd op het gebied van vroege Hollywood-horror, begon hij zijn carrière in het circus. Hij trad daar op als clown, slangenmens en had een act als ‘The Living Hypnotic Corpse’. Dit heeft zijn latere filmstijl sterk beïnvloed, met films als The Unknown en later zijn meer beroemde werk Freaks (1932), waarin echte circusartiesten te zien waren.

Hij was gefascineerd door lichamelijke misvormingen en de duistere menselijke geest, en verweefde vaak thema’s als horror en het macabere met diepe menselijke emoties. Deze fascinatie leverde hem de bijnaam ‘de Edgar Allan Poe van de filmwereld’ op. Zijn fixatie met de duistere kant van de samenleving was zo groot dat hij zelfs zijn eigen naam veranderde naar ‘Tod’, wat het Duitse woord voor dood is.

Dat The Unknown überhaupt nog te zien is, is een wonder. Net als vele andere films uit het tijdperk, werd de film van Browning tientallen jaren als verloren beschouwd. Totdat er in 1970 in de filmarchieven van Frankrijk een lading aan filmrollen werd gevonden. Op enkele beelden na is de film sinds een restauratie uit 2022, waarbij ongeveer tien minuten aan teruggevonden materiaal werd toegevoegd, vrijwel compleet.

Obsessie vermomd als liefde
Alonzo is niet de enige man die smacht naar Nanons liefde. De charismatische krachtpatser Malabar vertelt aan iedereen die het maar horen wil dat hij op een dag met Nanon zal trouwen, tot groot ongenoegen van Alonzo. Terwijl Nanon de man zonder armen als een veilige haven beschouwt, groeit Alonzo’s obsessie voor haar, en roept hij uit: “Niemand krijgt haar, niemand behalve ik.”

Wanneer je The Unknown met een hedendaagse blik bekijkt, kun je er niet omheen dat de film is doordrenkt met vrouwonvriendelijkheid. Nanons angst voor mannenhanden, dat heel waarschijnlijk komt door het misbruik van haar vader, wordt door beide mannen totaal niet serieus genomen. Alonzo manipuleert haar door te doen alsof hij geen armen heeft en zelfs de ‘nobele’ Malabar, overtuigd dat hij ‘een van de goede’ is, grijpt keer op keer naar Nanons lichaam. Joan Crawfords personage wordt enkel gebruikt als een object voor de mannen om te winnen.

Hoewel Browning geen moderne feminist was, creëerde hij wel degelijk bewust een verhaal over mannelijk privilege en de obsessie van mannelijk verlangen. Toch kunnen we niet negeren dat de film is gemaakt in 1927, een tijd die niet bepaald bekend staat om vrouwenemancipatie. Want hoewel hij met een kritisch oog kijkt naar de man, was hij niet in staat om zijn vrouwelijke hoofdrolspeler meer te maken dan een object om zijn boodschap over te brengen. Het is wel de moeite waard om op te merken dat Browning in eerdere projecten, zoals Outside the Law (1920) of Drifting (1923), vrouwen wel degelijk afschildert als stoere, onafhankelijke personages.

The Unknown (1927)

‘The man of a thousand faces’
Alonzos obsessie met Nanon groeit alsmaar door. Wanneer de twee dichter bij elkaar komen, wordt de messenwerper er door zijn vriend Cojo aan herinnerd dat als ze te dicht bij hem komt, ze zijn armen zal voelen. Omdat hij haar niet uit zijn greep wil laten ontsnappen, blijft er maar één wanhopige oplossing over: Alonzo besluit zijn armen chirurgisch te laten amputeren.

De tragiek die Alonzo met zich meedraagt is de danken aan de acteerkunsten van de legendarische Lon Chaney. Browning en Chaney werkten maar liefst tien keer samen en het gerucht gaat dat Chaney de wereldberoemde vampier zou spelen in Brownings Dracula (1931) voordat hij in 1930 stierf. ‘The Man of a Thousand Faces’ stond bekend om zijn fysieke toewijding en liet voor The Unknown dan ook zijn armen dagenlang strak vastbinden om de illusie van zijn handicap geloofwaardig te maken.

De scène waarin Alonzo terugkeert van de chirurg en ontdekt dat Nanon ondertussen van haar angst is genezen en is verloofd met Malabar, is het toppunt van fysieke cinema. De schok, het hysterische gelach en het immense verdriet dat volgt zonder dat Chaney maar een woord hoeft te zeggen, zal iedere kijker raken en wekt, ondanks Alonzos manipulatieve aard, medelijden op.

Hoewel de wereld van het genre de afgelopen honderd jaar behoorlijk is veranderd, weet The Unknown zich nog steeds staande te houden in de wereld van horror. Niet met jumpscares of bloed, maar door de grenzen tussen monster en slachtoffer te vervagen en ons de wrede ironie te tonen van het verlangen naar een ideaal dat je nooit kunt bereiken.

Deze film is gratis te zien op YouTube.

 

23 september 2026

 

THEMAMAAND ‘De Herfst van de Stomme Film’