De Herfst van de Stomme Film
Deze september blikken we in De Herfst van de Stomme Film terug op klassiekers uit de maanden voordat The Jazz Singer in oktober 1927 de geluidsfilm inluidde. Een laatste oogst van tien films voordat Hollywood begon te praten. Hieronder de tiende en laatste film.
Bed and Sofa (Sovjet-Unie, maart 1927)
Koekoeksvogels
door Ralph Evers
In Bed and Sofa uit 1927 komt een verrassend modern verhaal naar voren. Zeker wanneer je bedenkt in welk sociopolitiek klimaat dit zich afspeelt. Overspel, abortus en zelfbeschikking van de vrouwelijke protagonist als oplossing voor woningnood.
Nikolai (Kolia) en Liudmila (Ljoeda), gespeeld door Nikolai Batalov en Liudmila Semjonova, zijn een getrouwd stel in het bruisende Moskou van de jaren 20. Ze zijn gelukkig en een mooie toekomst lonkt voor de energieke Kolia. We zien een Moskou badend in goddelijk zonlicht, een ritmische reiniging van zowel de stad als Kolia, ordentelijk verkeer en majestueuze gebouwen en monumenten. De hoofdstad als moreel middelpunt.
Ondertussen volgen we ook Vladimir (Volodia) Fogel, een vroege vriend van Kolia, met wie hij in het Rode Leger heeft gediend. Volodia komt van het platteland en hoopt zijn geluk te beproeven in het wereldse Moskou. We zien hem met jeugdig branie in de trein een lange reis maken. Opzwepende muziek als voorbode van de dynamiek die komen gaat. Ook hoe een enkel spoor geleidelijk samengaat in twee sporen en daarna in meerdere, zich kruisende, sporen. Een geestige vooraankondiging voor wat er komen gaat.
‘Gedroomd’ bestaan in Moskou
Volodia kan al snel als drukker aan het werk, maar qua woonruimte vangt hij vooral bot. Het rimpelloze gedroomde bestaan in Moskou valt tegen. Volodia zoekt zijn heil bij zijn vroegere vriend en hij krijgt de sofa tot zijn ‘koninkrijk’, zoals Kolia de sofa presenteert. De aanvankelijk timide Volodia ziet er al gauw tegenop bij hen in te wonen, wanneer Kolia een aantal dagen weg moet voor een zakenreis. Kolia wuift de twijfels weg. Hij is immers virieler (getuige zijn spierballen) dan Volodia, dus niets om je druk om te maken. Toch doen de voorboden van het onheil zich verder aan. Ljoeda’s gezicht staat op zwaar weer en windvlagen, vervagende focus en een rommelig huis verraden hommeles.
Snel nadat Kolia terug is van zijn zakenreis komt de affaire tussen Volodia en Ljoeda aan het licht. Niet voor er eerst een uiterst grappige situatie plaatsvindt, waarbij de vrienden elkaar op de mond zoenen. Nadat de mannen van plek veranderd zijn, Kolia nu sofa en Volodia bed, keert de rust gaandeweg terug. Er wordt gedamd en thee gedronken, maar aan Ljoeda komen ze minder toe. Totdat blijkt dat ze zwanger is en de heren er niet uitkomen wie nu de vader is. Dat is onbestaanbaar! Abortus Ljoeda!
De hectiek van de abortuskliniek en de vertederende onschuld van een pasgeboren kind, dat ze ziet vanuit het raam van de abortuskliniek, doen haar een nieuwe wending ingeven en ze verlaat het huishouden van Jan Steen. De mannen blijven verbouwereerd achter. We zijn ‘schurken’, verzucht Volodia. “Zullen we thee zetten?”, “is er nog jam?” Het leven in het drukke Moskou gaat gewoon door, maar Ljoeda heeft een keus gemaakt.
Historische achtergronden
De film weet een aantal keer indruk te wekken met verbluffende beelden en montage. De hectiek van het werkende leven in Moskou wordt getoond in een opgeknipt beeld, waarbij verschillende facetten van de stad als rolluiken aan ons voorbijtrekken en de shots uit de lucht, bij een eerste vliegavontuur, doen moderner aan dan de leeftijd van de film.
Echter op sociopolitiek vlak is de film interessanter. Hoewel de roaring twenties in de Sovjet-Unie van Jozef Stalin en de Bolsjewieken niet te vergelijken valt met die in de Verenigde Staten, lijkt er wel degelijk een zoektocht naar een nieuwe identiteit te zijn. Een zoektocht voor deze film en zijn thematiek voert terug naar Toergenjevs Vaders en Zonen en het prikkelende ‘antwoord’ op dat boek van Tsjernysjevski, Wat te doen, een roman die de tongen losmaakte in de late 19e eeuw.
Toergenjevs boek kondigt de nieuwe generatie, de nihilisten, aan en werkt uit hoe tradities veranderen. Dit alles vanuit een mannelijk perspectief. De controverse van Wat te doen zit ‘m in de zelfstandigheid van de vrouwelijke protagonist. Zij kiest voor een gemeenschappelijk dragen van de huishoudelijke lasten en zelfs een open huwelijk. Ongehoord!
Met dit boek en zijn controverse in het achterhoofd zullen regisseur Abram Room en scenarist Viktor Sjklovski de hier genoemde film maken. Sjklovski was zelf bevriend met Vladimir Majakovski, een avant-gardistisch dichter, die zijn tijd veel te ver vooruit was. Majakovski had op zijn beurt weer een relatie met Osip en Lili Brik. Ziedaar nog een inspiratiebron voor deze film.
Homoseksualiteit
Naast het ogenschijnlijke thema van de ménage à trois, lijkt er ook geflirt te worden met homoseksualiteit. Ik zeg ogenschijnlijk, want van een werkelijke open relatie komt het niet tussen de drie spelers in de film en de trouw aan Tsjernysjevski’s boek is een sterker motief dan de ménage à trois.
De film eindigt namelijk met Ljoeda die haar vrijheid zoekt uit het benauwde van Moskou, terwijl de heren maar blijven dammen en twijfelen hoe verder te gaan, dus maar weer thee gaan drinken. Onderwijl hebben ze om beurten bed en sofa afgewisseld. De paar zoenen in de film, het zijn er vier, zijn het meest gepassioneerd wanneer de heren elkaar zoenen. Tegelijkertijd is dit alles zo frivool en met een knipoog in beeld gebracht dat het hooguit als een hint gezien kan worden.
Homoseksualiteit werd in 1922 uit de criminele sfeer gehaald en door de burgeroorlog en revolutie, eerder in de 20e eeuw, waren er zoveel verlaten en dakloze kinderen dat abortus in 1920 gelegaliseerd werd (als eerste land in Europa). Echtscheiding was slechts een formaliteit. Dit alles verandert in de vroege jaren 30. In 1934 wordt seks tussen mannen gekoppeld aan de opkomst van fascisme en opnieuw verboden. Ook nopen lage geboortecijfers en hoge sterfte Stalin ertoe abortus in 1936 te verbieden. Morele waarden van hoe een Rus zich dient te gedragen en het land te dienen, werden voor een langdurige tijd herschreven en hardhandig nagestreefd.
Onafhankelijk
Dat die affaire met Volodia plaatsvindt is niet zo vreemd gezien de contrasten tussen Kolia en Ljoeda. Waar hij op de steigers van het uit te breiden Bolshoj-theater kan werken, in het badende licht van die metropool, verdoet Ljoeda haar tijd in hun rommelige een-kamer-appartement, met koud water de was doen en de eeuwige dagelijkse ditjes en datjes, zonder echt mee te komen in het kosmopolitische dat de grote stad biedt.
Tel daarbij op de plagerijen van Kolia en de fijnbesnaarde Volodia wordt al snel een aantrekkelijk alternatief. Volodia is ook degene die haar naar buiten neemt, naar grote hoogten (letterlijk de lucht in), naar de bioscoop. In plaats van een driehoeksverhouding, staat de ontluikende onafhankelijkheid van Ljoeda centraal. Juist in dit laatste gegeven zit de controverse van de film.
Hoe verder?
Hoe is het de film vergaan? In zijn tijd tamelijk succesvol. Ook in Duitsland en Frankrijk kreeg de film de nodige aandacht. In Engeland werd een aangepaste versie vertoond die niet aansloeg en in de Verenigde Staten kreeg de film destijds geen commerciële distributie.
De twee mannelijke acteurs, Nikolai Batalov en Vladimir Fogel, zouden spoedig aan hun eind komen. Nikolai sterft op 37-jarige leeftijd aan tuberculose en Vladimir, getergd door psychologische kwellingen, zal drie jaar na deze film op 27-jarige leeftijd een einde aan zijn leven maken.
Deze film is gratis te zien op YouTube.
29 september 2026