‘IDFA Light’ 2026 – Deel 1: 
De opening

door Jochum de Graaf

Donderdag 12 november gaat de 39ste editie van IDFA van start met ruim 250 films in tien dagen nog steeds het grootste documentairefestival ter wereld. InDeBioscoop doet dit jaar minder uitgebreid verslag van IDFA dan gebruikelijk. De belangrijkste reden is een bezuinigingsoperatie waardoor IDB voor het eerst in dertien jaar geen persaccreditaties kreeg. Lees ons statement.

Daarom dit jaar geen uitgebreide voorbeschouwing in de vorm van onze hooggewaardeerde 33 Tips voor IDFA en geen Q&A. We doen ook aanmerkelijk minder reviews: onderwerpen als ‘Mensen aan het werk’, ‘Autobiografische Films’, ‘Natuur en milieu’ en de nieuwste Kossakovsky zullen dit jaar niet verschijnen.

Uit het overweldigende aanbod van ruim 250 films heb ik een bescheiden persoonlijke selectie gemaakt. Onderwerpen als queer en klimaat hebben niet mijn voorkeur. Israël/Palestina en Rusland/Oekraïne laat ik dit keer achterwege; over die conflicten is de afgelopen edities met tientallen films het meeste wel gezegd.

De grote hit c.q. hype You Can See Everything heeft op IDFA een beperkt aantal voorstellingen en zal ik bespreken wanneer die begin januari in de bioscoop te zien zal zijn. Voor ons IDFA-verslag van dit jaar zal ik enkele bijdragen schrijven: vooral over democratie, dictaturen, verkiezingen en muziek, maar ook over portretten van Musk en Halsema.

Eerst de openingsfilm. Vorig jaar bestond die uit drie kortere films die als voorbeeld voor het hele programma zouden staan. Nu is de traditie hersteld met een complete documentaire van normale lengte.

White Tiger Column
Nadat het er met de vrijlating van Aung San Suu Kyi en het houden van verkiezingen op leek dat Myanmar op weg ging naar democratie werd op 1 februari 2021 de militaire dictatuur hersteld met een coup onder leiding van generaal Min Aung Hlaing. Er volgden maandenlange burgerprotesten en opstanden die met bloedig geweld werden onderdrukt. Duizenden doden verder en vijf miljoen inwoners op de vlucht is Myanmar weer een vrijwel volstrekt van de buitenwereld afgesloten land waar weinig positief nieuws vandaan komt. Grote delen van het land zijn in handen van etnische milities en prodemocratische guerrillagroepen, veel jongeren met name uit de grote steden vluchtten naar de jungle en sloten zich aan bij de People’s Defence Force.

In 2023 ging een Canadese filmploeg, bestaande uit Robert Mentov, Dwight Jantzi en Bryan Dickie, anderhalve maand lang embedded bij de training van een jonge groep rekruten in een geheim kamp, op behoorlijke afstand van de frontlinie. Dat leidde tot het weinig enerverende White Tiger Column, een kalme observerende documentaire met veel vanaf afstand met statief geschoten beelden.

We zien ze aankomen op trucks daar diep in de jungle: Cookie, Thaht, Siet Joe, M4, Bo Thet Thwa, Hue Hue, Lightning, Ho Way, of hoe hun bijnamen mogen zijn. Ze krijgen hun kleding uitgereikt, staan in de rij voor de avondmaaltijd, de discipline wordt er stukje bij beetje ingeramd. ‘Waar strijden we voor?’, schreeuwt de commandant. ‘Voor de revolutie, voor het volk, voor democratie!’, scanderen de rekruten.

Het lijkt een beetje op een zomerkamp. De jongeren dragen T-shirts van Guns N’ Roses en K-popbands en sommigen hebben krijgshaftige tattoos. Ze praten met elkaar over gamen, kijken veel op hun mobiel. ’s Avonds om acht uur moeten de telefoons worden ingeleverd tot de volgende ochtend.

Het zijn eigenlijk heel gewone stadsjongeren, veel moderner dan je in zo’n jarenlang van de buitenwereld afgesloten land zou verwachten. ‘Wat mis je het meest van thuis?’, vragen een paar jongens aan elkaar. ‘De koelkast, de tv.’ Een paar meisjes vertellen elkaar hoe ze heimelijk het ouderlijk huis verlieten, hun moeders waren fel tegen. Een jongen vertelt dat hij een opstandige jeugd had, veel conflicten met zijn ouders, wist niet hoe gauw hij het ouderlijk huis wilde ontvluchten, maar nu na een paar dagen mist hij vooral zijn moeder enorm.

De fysieke training is zwaar, veel push ups, op appel staan, met boomstammen sjouwen, tijgeren onder laag prikkeldraad, veel rondjes hardlopen achter elkaar; als je valt of je enkel verzwikt moet je zelf maar zien hoe je weer opstaat en verder loopt. Ze leren hoe ze primitieve projectielen kunnen maken. In een grote wok worden vloeistoffen gemengd, vuurtje eronder, zo maak je levensgevaarlijke nitroglycerine.

Samen op kamp ontstaan nieuwe vriendschappen. Een jong stel wordt verliefd op elkaar en knijpt er tussenuit. Reden voor de instructeur voor een scherpe toespraak voor de anderen. ‘Wil je onderdeel van de revolutie zijn?’, vraagt hij hen indringend. ‘Of ben je op zoek naar de liefde?’

Om het moreel hoog te houden worden de martelpraktijken van het regime aan hen voorgehouden. Urenlange ondervragingen, isoleercellen, foltering van ledematen, ondersteboven ophanging, waterboarding. Een van de jongens vertelt dat zijn familie geld moest betalen om zijn broer vrij te krijgen. Na een paar dagen wordt het lijk thuisbezorgd, het hart is eruit gesneden. Zijn motivatie is hoog: ‘Ik wil nu alleen maar vechten’.

In zes weken zijn ze van burger tot soldaat getransformeerd. Cookie, Thaht, Siet Joe, M4, Bo Thet Thwa, Hue Hue, Lightning en Ho Way, kunnen naar het front.

The Year of the Ghost
Vijf jaar geleden tijdens de corona-editie was Four Journeys van Louis HotHotHot de openingsfilm van IDFA. In vier reizen keerde hij daarin terug naar China, verfilmde zijn familiegeschiedenis en ging vooral in op de consequenties van de eenkindpolitiek. Als illegaal kind was hijzelf aan alle opwinding en aanvallen op zijn familie ontkomen door naar Nederland te verhuizen.

In The Year of the Ghost is het 2022 en gaat de filmmaker opnieuw naar China, nu omdat zijn vader op sterven ligt. Maar het is corona en hij moet gelijk na aankomst 28 dagen in quarantaine in een desolaat hotel. Vader overlijdt op dag 8, hij kan niet op bezoek en kan ook niet de begrafenis bijwonen.

Opnieuw speelt de eenkindpolitiek een grote rol. Louis is het derde kind, zijn oudste broertje is op tweejarige leeftijd overleden. Hij heeft een oudere zus en na zijn geboorte verhuisden zijn ouders naar het platteland om buiten het zicht van de autoriteiten te blijven.

Na de quarantaine bezoekt hij regelmatig het graf van zijn vader en filmt de moeizame zoektocht van zijn moeder en zuster naar een nieuw leven. Hun namen worden niet genoemd, omdat hun familiegeschiedenis en gezinsleven nog steeds gevoelig liggen. Moeder is vanuit Beijing naar haar mans geboortedorp verhuisd. Er wonen veel weduwen en ook veel jonge kinderen wier ouders naar de grote stad zijn vertrokken om te werken. Moeder gelooft dat de geest van vader nog rondgaat en verzorging nodig heeft, ze wil graag in de buurt van zijn graf zijn.

Zus is eenzaam in Beijing achtergebleven. Ze is ‘matchmaker’, werkt vanuit huis voor een datingplatform. Dat is voor haar een ingewikkelde situatie, ze helpt vreemden aan een relatie, terwijl ze zelf op haar veertigste nog steeds niet aan de man gekomen is. En dat is in de Chinese cultuur een groot verlies in aanzien. En dan besluit ze van de een op de andere dag met een man te trouwen die ze nog nooit in levenden lijve zag, maar alleen online ontmoet heeft.

Louis voelt zich in een onmogelijke positie. Zijn vader was de herder van het gezin. Nu die weggevallen is, voelt hij zich een dolend schaap. Wie zorgt er nu voor zijn moeder? Moet hij zijn zelfstandige leven in Europa opgeven en naar huis terugkeren om voor de achtergebleven familie te zorgen?

Fraai in beeld gebracht en poëtisch verteld wordt de verbintenis tussen zijn vader en moeder uitgediept. Zijn moeder kwam uit een familie van grootgrondbezitters, rijke boeren, die in Maoïstisch China als contrarevolutionairen werden beschouwd. Hun bezittingen werden onteigend, tijdens de Culturele Revolutie (1966-1978) werden ze publiekelijk vernederd. Zijn vader was afkomstig uit een arm gezin, een ‘zuiver’ revolutionaire komaf uit een van de zogenaamde Vijf Rode Categorieën die juist werden voorgetrokken. Hij kon aan de universiteit gaan studeren en kreeg uitzicht op het lidmaatschap van de Communistische Partij. Toen Louis in 1986 als illegaal tweede kind werd geboren, kreeg zijn vader echter een boete van drie jaarsalarissen en kwam er een abrupt einde aan zijn veelbelovende politieke carrière.

Louis vertelt met mooi vormgegeven beelden en fraaie animaties over bijzondere kenmerken van de Chinese patriarchale samenleving. Dat het in sommige kringen heel gewoon was om je vrouw te slaan. Dat vrouwen meerdere kinderen wilden hebben zodat er – wanneer ze oud waren en hun partner overleden – genoeg waren die voor haar konden zorgen. Hij vertelt over zijn grootmoeder, die werd gedwongen tot de eeuwenoude traditie van het afbinden van de voeten van jonge vrouwen in de vorm van een halvemaan, als schoonheidsideaal maar vooral ook symbool van onderworpenheid aan de man. Hij stelt vast dat ook in het huidige China weduwen de enige vrouwen zijn die op iets van vrijheid kunnen rekenen.

The Year of the Ghost is opnieuw een indringend verteld en prachtig in beeld gebrachte documentaire over het familieleven en de veranderende positie van de vrouw in China.

 

12 november 2026

 

MEER FILMFESTIVAL