IDFA 2025 – Deel 1: Openingsfilms
Liever de traditie in ere herstellen
door Jochum de Graaf
IDFA opent traditioneel met een documentaire over een actueel onderwerp. Dit jaar maakt het festival een ‘veilige’ keuze: drie korte documentaires. Met wisselend succes.
De openingsfilm is meestal ook goed voor een gelijktijdige vertoning via NPO2 Doc en/of snelle uitbreng in de bioscoop. Twee jaar geleden was A Picture to Remember – waarin Olga Tsjernyk wat chaotisch reflecteerde op haar jeugd in Donetsk voor de Russische invasie – een logische keuze. De editie 2024 begon met About a Hero, een ook al niet in alle opzichten geslaagd experiment, waarvoor de Poolse regisseur Piotr Winiewicz AI een scenario liet schrijven op basis van het compleet verzamelde oeuvre van Werner Herzog.
Tegelijkertijd kent IDFA een traditie van protest tegen selectiefilms. Met name in 2023 was er – kort na 7 oktober – een dagenlange controverse over de actie van een aantal pro-Palestijnse activisten op de openingsavond en de onhandige reactie van festivaldirecteur Orwa Nyrabia daarop. Uit protest tegen de halfslachtige houding boycotte de Palestijnse filmgemeenschap het festival en trok een aantal regisseurs uit andere landen uit solidariteit hun film terug. Ook bij de editie van IDFA 2024 zinderde de discussie over de principes en uitgangspunten van IDFA nog behoorlijk na.
In dat licht is het niet onverwacht dat de deze zomer aangetreden nieuwe festivaldirecteur Isabel Arrate Fernandez aankondigde om op de alleen voor genodigden toegankelijke openingsavond ‘een drieluik van korte documentaires die samen een protest vormen tegen onrechtvaardige machtsverhoudingen en geweld in het Midden-Oosten’ te vertonen.
Vooralsnog bleef het redelijk stil. Alleen de Oekraïense regisseur van Joodse komaf, Alexander Rodnyansky, trok zijn film Notes of a True Criminal terug uit protest tegen het besluit om alle (mede) door de Israëlische staat gefinancierde films te weren van het festival.
Het is zeer onwaarschijnlijk dat de gekozen films voor groot tumult zullen zorgen.
As I Lay Dying
De Iraanse regisseurs Mohammadreza Farzad en Pegah Ahangarani blikken in As I Lay Dying terug op de Groene Beweging in 2009, de massale protestbeweging tegen de grootschalige verkiezingsfraude van de ultraconservatieve president Mahmoud Ahmedinejad. We zien een groep jongeren die de verkiezingsuitslagen volgen, zich enorm opwinden en besluiten dat ze nu in actie moeten komen.
‘Dood aan de dictator’ klinkt het in de straten van Teheran. Rennende en vallende demonstranten, de oproerpolitie die keihard optreedt, wolken traangas, bloederige taferelen, af en aan rijdende ambulances. Het zijn schokkerige, chaotische en vage beelden, handheld met mobieltjes gefilmd. De camera rent mee met de alle kanten op rennende groep vrienden, het beeld wordt stopgezet en de personen onherkenbaar geblurd.
Een voice-over vertelt wat er na het neergeslagen protest met hen is gebeurd. Amir werd opgepakt en een jaar later geëxecuteerd, Hamiid handelt tegenwoordig in dollars op de zwarte markt, het mooiste meisje van de klas, Firoozah, verdween spoorloos in de menigte, Marziyeh zit achter de kassa van een themapark, en Hassan verdronk op de vlucht in een ijskoude grensrivier. De personages zijn gebaseerd op de novelle Classmates van Hossein Abkenar.
Intersecting Memories
Intersecting Memories is de meest indringende van de drie openingsdocu’s. De Palestijnse Shayma’ Awawdeh was zes jaar bij het begin van de Tweede Intifada (2000-2005), de opstand tegen de Israëlische bezetting van de Westbank. Twintig jaar na dato vindt ze een doos met oude video’s, die haar herinneringen aanwakkeren. Ze weet nog dat ze jarig was, ze had haar mooiste bloesje aan, leuke strik in het haar en door een kier ziet ze in de keuken de verjaardagstaart, terwijl Israëlische soldaten door het huis banjeren. Op haar eerste schooldag moet ze haar papieren laten zien aan jonge melkmuilen van soldaten. We zien de beelden van stenen gooiende jongetjes, die hardhandig worden opgepakt, roadblocks met veel prikkeldraad, explosies bij gebouwen, lijken onder het puin en aangrijpende rouwceremonies, zoals tegenwoordig zo bekend van Gaza.
Langzaam maar zeker wordt Bab a-Zawiyah, het centrum van Hebron, ingenomen door Israël. Er vestigen zich honderden kolonisten die beschermd moeten worden door het Israëlische leger. Constant is de vraag wat ze er tegen kunnen doen: hardhandig verzet plegen dat even hardhandig wordt aangepakt, of lijdzaam toekijken wat evenmin tot resultaat leidt?
Awawdeh draagt de film op aan haar moeder die zegt dat ze een slecht geheugen heeft maar eigenlijk niet meer zo veel aan die nare tijd herinnerd wil worden. Aan het slot verschijnen de ijskoude cijfers, de extra hoeveelheid bezet gebied, de duizenden verwoeste huizen, de eveneens duizenden nieuwe checkpoints plus de minstens zo grote aantallen Palestijnse gevangenen, doden en gewonden. Intersecting Memories is een sterke prequel op de tientallen Palestijnse films waarin we zien dat het allemaal ontelbare malen erger geworden is.
happiness
In happiness, de minste van de drie, maakt de in Amsterdam wonende Turkse regisseur Firat Yücel ons deelgenoot van zijn grote slaapprobleem vanwege alle ellende in de wereld tegenwoordig. Zestien uur per dag scrollt hij over zijn telefoon, en in dagboekfragmenten van november ’24 tot mei ’25 vertrouwt hij ons zijn gedachten toe. Het zijn over het scherm buitelende berichten over Palestina, Congo, Soedan, Libanon. Hij appt daar uitgebreid over met vrienden elders in de wereld die ook last van slapeloosheid hebben en bediscussieert de werking van slaap en stemming verbeterende middelen, zoals Griffonia 5-HTP.
Hij is erg betrokken bij de Palestijnse zaak en laat beelden zien van de bezetting van de hal van het CS Amsterdam en de fiks uit de hand lopende protesten op de UvA waar hij vooral het in zijn ogen buitensporig geweld van de ME aan de kaak stelt. Yücel draait een beetje dol in zijn activisme vanuit zijn bed. Hij poneert de onbewezen stelling dat Anne Frank gehuild zou hebben als ze deze genocide gezien zou hebben. Als hij vanuit zijn raam politie te paard op straat filmt, maakt hij de curieuze opmerking dat de wapenschilden van de agenten zijn gemaakt van materiaal uit de voormalige Nederlandse kolonies. Maar het meest ergerlijke naast de warrige verhaallijn zijn de razendsnel uit het scherm vliegende beelden; je krijgt geen seconde rust om te kijken, laat staan te lezen wat er nu eigenlijk staat.
Wat mij betreft mag de traditie van goede openingsfilm weer in ere hersteld worden. Ik had liever 2000 Metres from Adiivka gezien, opvolger van de Oscar-winnende 20 Days in Mariupol, of een film als Coexisting My Ass, met een bijzondere kijk op het Israël-Palestina conflict. Maar een keus uit de onvolprezen rubriek 33 Tips voor IDFA zou ook op zijn plaats geweest zijn.
As I Lay Dying en Intersecting Memory maken deel uit van het programma Shorts: Flashbacks to the Present. happiness is onderdeel van Shorts: All Eyes On….
13 november 2025
IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 5: Humor en ander leed in Palestina
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos