‘IDFA Light’ 2026 – Deel 2:
Muziekdocumentaires
door Jochum de Graaf
IDFA had altijd een reputatie van spraakmakende muziekdocumentaires, zoals over David Johansen, David Bowie, Sinéad O’Connor en Leonard Cohen. De editie 2025 had het veelbesproken Broken English over Marianne Faithfull en een jaar eerder was er het geweldige One to One: John & Yoko. Maar de echt grote muziekdocu’s verschijnen al een aantal jaren rechtstreeks in de bioscoop, zoals Elvis Presley in Concert en concertregistraties van de Stray Kids, Billie Eillish en Oasis. De traditie van IDFA is tanende: in het grote aanbod van ruim 250 docu’s zijn er slechts drie die je met enige moeite muziekdocumentaire kunt noemen. En die zullen niet spraakmakend worden.

Sixteen Moments of My Life
Op papier is Sixteen Moments of My Life de ideale muziekdocumentaire. Hoofdpersoon Ingrid Caven was de favoriete actrice van Rainer Werner Fassbinder en begin jaren zeventig zelfs een paar jaar met hem getrouwd. Eind jaren zeventig verhuisde ze naar Parijs, waar ze uitgroeide tot gevierd chansonnière en de muze werd van Yves Saint Laurent. Ze bezong het Parijse nachtleven, de bohème, de vergankelijkheid van het leven, melancholie. Werd vergeleken met Edith Piaf en Marlène Dietrich. Februari vorig jaar verscheen het autobiografische album Heidschi Bumbeidschi, 16 moments de ma vie.
Het idee voor de film was van haar goede vriend en inspirator, de eigenzinnige Catalaanse regisseur Albert Serra (o.a. Pacifiction, La Mort de Louis XIV). Molforts – de eveneens Catalaanse experimentele elektronische band, verantwoordelijk voor de soundtracks van Serra’s films – verzorgde de muziek. Serra kwam met het plan voor een integrale liveregistratie in Théâtre Des Bouffes du Nord in Parijs, februari 2025.
De enscenering is een podium in nachtclubsfeer, diffuus rood licht, donkere achtergrond, een enkele rookwolk. Molfords zetten een paar stevige duistere klanken in. La Caven komt op, in zwarte zijden mantel, hooggesloten zwart tuniek er onder, zwaar opgemaakt, licht vlekkerig mondje. De tweede helft van het concert heeft ze een zonnebril op. De camera verlaat het podium niet, zwenkt alleen tussen de muzikanten en zangeres, het publiek reageert na ieder nummer met een bescheiden applaus.
Als Caven haar mond opendoet, verwacht je een gruizige doorleefde stem, iets in de geest van Lotte Lenya, Marianne Faithfull hopelijk. Haar performance is intens, ze is de meeste tijd in trance, gezicht strak in de plooi, er kan geen lachje af. Ze zingt wisselend in Frans en Duits. De zestien momenten bestrijken haar levensverhaal: de jeugd in het naoorlogse Saarbrücken, de theateropleiding in München, de onstuimige relatie met Fassbinder, de wereld van haute couture en chansons in Parijs en de weemoedige terugblik nu ze 86 is.
De kritieken op het album waren wisselend, variërend van fascinerend, compromisloze muziek tot traag, zwaar aangezette bezwerende stijl, ontoegankelijk. Maar het probleem is vooral dat Caven op haar 86ste niet meer zo goed bij stem is. In een enkel rustig nummer, zoals Le piano dans les ruines, komt haar gedreven voordracht goed tot uiting. Maar ze heeft tegenwoordig veel moeite de hoge tonen te raken en overschreeuwt zich dan met ijselijke uithalen. Dat gaat na een tijdje behoorlijk irriteren en dan wordt het toch een opgave om het hele concert uit te zitten.

Bára – Diary of a Rockstar
Internationaal is ze vrij onbekend, maar in Tsjechië is Bára Basiková een grote naam. Een gevierde zangeres met een carrière van nu zo’n vijftig jaar. Ze heeft een geweldige stem, Nina Hagen-achtig. Ze maakte furore in de jaren tachtig met de in Tsjechië legendarische rockbands Precedens en Stromboli. Had daarna een succesvolle solocarrière, groeide uit tot een van de populairste musicalsterren met de rol van Maria Magdalena in de Tsjechische versie van Jesus Christ Superstar, hoofdrollen in grote producties als Jeanne d’Arc, Kleopatra en de rockoperabewerking van Dvořáks Rusalka. In later jaren nog reünietoernees met Stromboli.
Helena Třeštíková, eregast op IDFA 2018 – door films als René, Katka, Mallory en Anny wereldwijd geroemd als pionier van de time-lapse-methode – waar ze haar hoofdpersonen jarenlang soms decennialang in alle fasen en aspecten van het leven volgt – past dit procedé ook toe op Bára Basiková.
Ze filmde haar met tussenpozen vanaf de jaren tachtig. Beelden die aangevuld worden met archiefmateriaal van kindsterretje Bára dat midden jaren zestig haar debuut maakt op de Tsjechische tv met het liedje Markétka van Marie Rottrová. Dat liedje, dat gaat over een vrouw die wordt aangespoord om verder te gaan nadat haar verloofde heeft gelogen en er met een andere vrouw vandoor is gegaan, is een soort leitmotiv in de film. Bára’s tweelingdochters Anna en Marie zingen het haar toe op haar zestigste verjaardag, het slotakkoord van de film.
Het portret van Bára gaat vooral over haar turbulente liefdesleven, drie huwelijken die alle drie uitliepen op een scheiding. Uit haar eerste huwelijk heeft ze een tweeling, op haar 46ste wordt ze nog moeder van een inmiddels bijna volwassen zoon. Het begin van de relaties is telkens geweldig: dít is echt de man van haar leven. De eerste huwelijksceremonie is op een volgepakt Wenceslausplein in Praag, de volgende eeuwige trouwbeloftes voltrekken zich wat minder in de schijnwerpers maar trekken iedere keer de nodige aandacht in de society-bladen. Telkens na een paar jaar is het vuur uitgedoofd en blijkt ze totaal niet te passen bij de man die eigenlijk een tiran of een totale nietsnut is. ‘Als ik iets echt wil, loopt het niet goed af, al deze huwelijken zijn kopieën van elkaar’, zegt ze. In haar laatste huwelijk met een vijftien jaar jongere man trekt ze in het nog conservatieve Tsjechië de aandacht doordat zij als zangeres de kostwinner was terwijl hij thuis voor de kinderen zorgde.
Het is een beetje de tol van de roem. Het veeleisende, onregelmatige artiestenbestaan laat zich maar moeilijk voegen met haar diepe behoefte aan een stabiel huisfront. Ze heeft succes en is financieel onafhankelijk, maar de mannen leven altijd in haar schaduw. Als de relatie ten einde komt, heeft ze last van eenzaamheid, schuldgevoel, depressies.
Het is jammer dat de film zich beperkt tot een hoogst particulier portret van Basiková terwijl de maatschappelijke ontwikkelingen in Tsjechië met het einde van de Koude Oorlog niet aan de orde komen. Bij de fluwelen revolutie speelde de underground rockcultuur in Tsjechië met groepen als Plastic People of the Universe en de John Lennonmuur een belangrijke rol. Het ging kennelijk volledig aan Bára Basiková voorbij.

Into the Jaws of the Ogre
‘Tatatatatata, yayayayaya.’ Into the Jaws of the Orge begint goed met Siavash Karampour, die het staccatorefrein van Demolicion scandeert, een nummer van zijn The Yellow Dogs, een punkband uit Teheran. Siavash zit in de auto naast zijn zus Masha, documentairemaker en al jaren woonachtig in Zuid-Frankrijk. Ze zijn op een roadtrip door Amerika.
Punk in Iran is wel wat anders dan in de straten van Londen of de louche clubs in New York. Popmuziek is in de Islamitische Republiek streng verboden, maar punk is helemaal uit den boze. We zien wat rommelige beelden vanuit een oefenruimte boven op het dak van het flatgebouw waar de familie woont en dat alleen via een ingewikkelde route bereikbaar is.
Verderop in de film begrijpen we dat de bandleden gedwongen het land moesten ontvluchten toen de autoriteiten erachter kwamen dat ze in de film No One Knows About Persian Cats (Bahman Ghobadi, 2009) optraden. Een paar jaar later voltrekt zich een zware tragedie: bij een schietpartij in Brooklyn komen twee van de bandleden om. Siavash overleeft het maar raakt zwaar getraumatiseerd voor het leven. Hij probeert moeizaam een nieuw leven op te bouwen, speelt in een aantal bands en gaat misschien een Iraans restaurant beginnen.
Zus Masha is jaren eerder naar Frankrijk gegaan, ze kreeg een beurs voor een toneelopleiding. Ze zien elkaar door de jaren heen sporadisch, meestal op bezoek in Teheran, tot vader doodgaat, waar Siavash niet bij kan zijn. Moeder weten ze onder telefonische begeleiding via Armenië het land uit te krijgen naar Turkije.
En nu is Masha in Amerika op zoek naar wat de relatie met haar broer nog voor haar betekent. Voor haar is Siavash nog steeds haar jongere broertje, ze filmde hem al vanaf 2008 nog voor hij Iran moest verlaten. Het trauma van The Yellow Dogs uit zich bij hem in het in het nadoen van rare typetjes, de keuze voor extravagante kleding voor optredens. Als ze een spelletje triktrak spelen, heeft hij een enorm konijnenmasker op zijn hoofd en debiteert hij pseudowijsheden.
Je zou Into the Jaws of the Ogre het beste kunnen vertalen met ‘In de muil van het monster’. Het zijn de woorden die Siavash uitspreekt wanneer ze New York binnenrijden. Het voelt voor hem alsof ze een nieuwe, onbekende, gevaarlijke maar ook overweldigende, opwindende wereld binnenrijden. Op een wat abstracter niveau gaat het ook over de vraag om te ontdekken wat het thuisland nog voor hen betekent nu ze allebei al jaren ver van Iran en ook ver van elkaar wonen.
Door telkens te schakelen tussen privé-opnamen uit hun kindertijd, het dramatische verhaal van Siavash en de gesprekken onderweg schetst ze een liefdevol beeld van hem. Siavash is zowel een charismatische als een norse, bozige man die maar weinig genegenheid voor zijn zus lijkt te hebben. Veel minder dan zij weet hij dat onder woorden te brengen. Er is een scène waarin hij zijn favoriete instrument, een goedkope gitaar die hij in Teheran heeft gekocht, erbij pakt. Er zit een plakker op de klankkast, afkomstig van cadeaupapier dat Masha hem jaren geleden stuurde. Het is de reden dat hij er niet over piekert een nieuwe aan te schaffen.
Ze praten intensief over de ontwikkelingen in Iran, de toenemende repressie, de verschillende opstanden. Masha heeft een nog wat naïef geloof dat het op den duur beter gaat worden, Siavash met zijn punkverleden is meer cynisch en toch ook meer afgewogen. Begin dit jaar was er de enorme opstand met miljoenen mensen op straat, die ondanks duizenden doden hoop bood. En nu is de toekomst weer onzeker vanwege de door Israël en de VS ontketende oorlog.
Into the Jaws of the Ogre is een weemoedig stemmende roadmovie over het leven in ballingschap tegen de achtergrond van een weerbarstige familierelatie.
16 november 2026
