‘IDFA Light’ 2026 – Deel 5:
Musk en Halsema
door Jochum de Graaf
Het is niet het meest voor de hand liggend duo dat je in een adem zult noemen. Maar op IDFA zijn Femke Halsema en Elon Musk de enige twee publieke persoonlijkheden aan wie een lange documentaire gewijd wordt. Het levert twee totaal verschillende maar zeker boeiende portretten op.

The Mayor: Halsema & Amsterdam
In de slotbeelden loopt Femke Halsema langs de gracht, een brug op. Ze laat na lange tijd haar hond weer eens uit. Een voorbijganger roept iets. Femke is wat argwanend, draait zich toch om. De man lacht naar haar en steekt zijn duim op. We horen Hear My Voice van Celeste.
Mijke de Jong volgde Femke Halsema in 2025, een jaar dat begon met de nasleep van de Maccabi-rellen en eindigde met de brand van de Vondelkerk. Het is een hectisch bestaan, burgemeester van Amsterdam, de zwaarste bestuurlijke baan van ons land. We zien Femke tijdens de vele werkbezoeken in de stad, evenementen, ceremonies en raadsvergaderingen, maar vooral tijdens contacten met politie, brandweer, hulpverleners en bij crises in de Driehoek met de hoofdcommissaris van politie en de hoofdofficier van justitie. Handhaving van de openbare orde is het belangrijkste onderdeel van de burgemeestersportefeuille, zeker in de stad, waar vorig jaar 3323 demonstraties waren.
De Jong blikt met Halsema terug op het begin van haar burgemeesterschap, de commotie die ontstond toen ze verklaarde het boerka-verbod niet te gaan handhaven. We zien het iconische beeld dat Matthijs de Ligt en Edwin van der Sar blikjes bier opvangen die haar worden toegesmeten bij de huldiging van landskampioen Ajax op het Museumplein in 2019.
Op de vraag hoe het ambt haar leven heeft veranderd, antwoordt ze dat ze nu bestuurder is, niet meer politicus. ‘Nu ben ik degene tegen wie wordt aangeschopt.’
En het is niet mals wat er aan kritiek, laster, haat – niet alleen via social media – op haar afkomt. Wilders die in de Tweede Kamer openlijk roept om haar ontslag en zelfs vindt dat ze samen met de anti-Maccabi-relschoppers het land uitgezet mag worden.
Het is voor een burgemeester voortdurend balanceren tussen wat ze kan doen om de verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar te houden en het goed letten op verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Het tumult dat ontstaat wanneer ze het woord ‘pogrom’ gebruikt rond de Maccabi-rellen, waar ze later afstand van neemt. Ook als ze het woord ‘genocide’ in verband met Gaza in de mond neemt, leidt op scherpe kritiek. ‘Leiderschap betekent dat je doet, durft en verantwoordt’, zegt ze. Het wordt als een soort tegeltjeswijsheid in beeld getypt.
Haar belangrijkste drijfveer is de strijd voor hoop en de afkeer van cynisme. Ze citeert haar ‘favoriete zanger’ Nick Cave die schreef: ‘Hoopvol zijn is geen neutrale positie. Het is strijdlustig. Het is de krijgersemotie die cynisme kan vernietigen.’
Mijke de Jong gaf in interviews aan dat ze dicht bij Femke Halsema wilde komen. En ze filmde haar dicht op de huid. Femke is telkens vol in beeld, ook als ze in een ruimte met grotere gezelschappen verkeert: in de gemeenteraad, in het driehoeksoverleg, in een zaal waar ze een onderscheiding uitreikt, op de eerste rij achter een spandoek van de Pride in Boedapest, voorzichtig dansend op een boot bij de Canal Pride – je krijgt bijna niets van de omgeving te zien. De hele politieke en persoonlijke wereld om haar heen komt niet aan het woord over haar. Daarmee is De burgemeester: Halsema en de hoofdstad een vrij beperkt portret van Femke-fan Mijke de Jong.

Musk
Vier uur lang kijken naar Musk, het is nogal een opgave. Elon Musk is nou niet bepaald iemand waar je maar niet genoeg van kunt krijgen. Maar Alex Gibney, geroemd vanwege zijn documentaires over onder andere Steve Jobs, Lance Armstrong en Elizabeth Holmes, levert weer een spraakmakende, met groot vakmanschap gemaakte documentaire op.
In het eerste deel komt de zakelijke carrière aan de orde. De jonge blaag en whizzkid die zijn eerste fortuin maakte met de ontwikkeling en verkoop van het online betalingssysteem PayPal. De miljoenen die hij investeerde in de destijds onrendabel geachte sectoren ruimtevaart en elektrische auto’s. Musk werd altijd gezien als oprichter van Tesla en liet zich dat graag aanleunen, maar een van zijn compagnons van het eerste uur toont aan dat hij zich eenvoudig inkocht en met list en bedrog naar de hoogste positie van CEO manoeuvreerde. Space X had als doel de ruimtevaart goedkoper te maken en uiteindelijk Mars te koloniseren. Het idee was om de overgang naar duurzame energie op aarde te versnellen (Tesla) en het voortbestaan van de mensheid te garanderen (Space X). Het maakt Musk tot de rijkste man op aarde.
In het tweede deel na pakweg twee uur zien we zijn sprong naar de politieke macht. Obama kwam in zijn eerste termijn al eens op bezoek bij Space X in Cape Canaveral en bezorgde het bedrijf grote contracten. Maar het echte werk begon toen hij zich in 2023 serieus begon te verbinden aan de herverkiezingscampagne van Donald Trump. Zonder Musk’s miljoenen zou Trumps overwinning onwaarschijnlijk geweest zijn.
Een zeer belangrijke rol speelde de overname van Twitter en de omvorming tot X. Er volgden massaontslagen, het weer toelaten van verbannen accounts van rechts-extremisten en ook Donald Trump, het invoeren van een algoritme dat om Musk draait. Musk positioneerde zich als de absolute voorvechter van de vrijheid van meningsuiting. Het gevolg was de ongebreidelde haat en chaos die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Als beloning kreeg Musk van Trump de leiding over de bezuinigingsdienst Doge, het Department of Government Efficiency. We zien de rigoureuze grofheid waarmee dat werd aangepakt. De jonge loopjongens van Musk, blagen van een jaar of twintig die op niets af allerlei goed functionerende overheidsdiensten binnendringen en het aanwezige personeel dwingen hun ontslag in te dienen. En wat het oplevert? Een besparing van een paar honderd miljoen, maar tegelijkertijd allerlei voorzieningen die niet meer werken. Dat honderden vliegtuigen in de VS vorige week niet meer konden opstijgen in de VS, was direct te wijten aan het ontslag van de luchtverkeersleiders door DOGE.
In de film rekent oud-VN-ambassadeur Samantha Power voor dat de ontmanteling van ontwikkelingsorganisatie USAid naar verwachting tot 2030 30 miljoen mensenlevens zal kosten, waaronder 4,5 miljoen kinderen. Maar Musk maakte met de operatie enorme hoeveelheden data buit waarmee hij nog van alles kan gaan doen.
En dan is er nog Musk’s privéleven waarin hij minstens zo megalomaan is. Alex Gibney wist de medewerking te verkrijgen van Musk’s eerste vrouw, Justine, en van influencer Ashley St. Clair met wie hij tussen mei 2023 en februari 2025 een relatie had. Justine vertelt het pregnante detail dat hun eerste kind vlak na de geboorte in haar armen stierf, terwijl Musk altijd beweerde dat het zijn armen waren. Volgens Ashley St. Clair wil Elon Musk naar zijn grote voorbeeld Dzjengis Khan, een ‘legioen’ van kinderen nalaten. Het zijn er intussen 14, voor zover bekend. We zien de bizarre taferelen met het vierjarig zoontje X Æ A-Xii, roepnaam X of Lil X, die op de schouder van papa Elon meegesleept wordt naar allerlei bijeenkomsten tot aan het Oval Office in het Witte Huis aan toe. Wat moet er van zo’n ventje niet worden.
Musk wilde niet meewerken aan de documentaire, vanzelf. Gibney lost dat op door hem als half avatar, half gamepersonage op te voeren met commentaren en uitspraken van de echte Musk. Sterk beeld voor Musk die zijn leven als een videogame ziet. De AI-Musk gaat met een kettingzaag overheidsdiensten te lijf, gamet met levens en healthbars en ziet zichzelf als iemand die zo de wereld zal redden. Een totaal verwrongen mensbeeld.
Natuurlijk, een groot deel van de feiten en gebeurtenissen is bekend, maar je zit toch met stijgende verbazing te kijken. Wat is dat voor pervers systeem dat die uitwas van de rijkste man ter aarde toelaat?
In de film is Gibney nog pessimistisch, hij verwacht dat Musk geld en macht zal aanwenden voor de midterms. Inmiddels weten we dat dat op een groot fiasco voor hem is uitgelopen. In Texas, Musk’s thuisstaat waar hij honderden miljoenen in de campagne van Republikeinse kandidaat stopte, behaalde de Democratische kandidaat Talarico een eclatante overwinning.
Na afloop van de film was Alex Gibney was optimistischer: er zullen zeker onderzoeken door het Congres volgen. Intussen heeft Musk er spijt van dat hij zoveel geld in de Republikeinse campagne stortte. En eigenlijk is hij helemaal niet zo MAGA. Genoeg stof voor een nieuwe Musk op IDFA 2027.
22 november 2026
‘IDFA Light’ 2026 – Deel 1: De opening
‘IDFA Light’ 2026 – Deel 2: Muziekdocumentaires
‘IDFA Light’ 2026 – Deel 3: Democratie en verkiezingen
‘IDFA Light’ 2026 – Deel 4: Dictatuur en ballingschap
