IDFA 2025 – Deel 5:
Humor en ander leed in Palestina
door Jochum de Graaf
Op het vorige IDFA waren maar liefst negen Palestijnse films te zien, waaronder de Oscar- en Publieksprijswinnende No Other Land. Het zijn er dit jaar een paar minder. Natuurlijk doen een aantal films verslag van de vreselijke ellende die zich in Gaza afspeelt. Maar er is ook een aantal met een wat luchtiger invalshoek.
With Hasan in Gaza
Je zou het een roadmovie kunnen noemen, maar With Hasan in Gaza is meer een saaie reisfilm. En dan een reis naar het verleden, het Gaza van 2001, bijna vijfentwintig jaar geleden. Pas onlangs doken drie mini-DV-bandjes op van de Palestijnse filmmaker Kamal Aljafari, waarop hij de reis vastlegde die hij samen met ‘Hasan’ maakte van de noord- naar de zuidgrens van Gaza. Hasan (zijn achternaam blijft onbekend) zit achter het stuur, slechts half in beeld.
Pas in de aftiteling kom je wat meer te weten over hem. Hij heeft acht jaar in een Israëlische gevangenis gezeten, onder erbarmelijke omstandigheden. Met veertig mannen in een ruimte van 20 vierkante meter, een uurtje per dag luchten, geschopt en geslagen door de bewakers, beroerd voedsel. Nu is hij terug in de stad waar hij geboren en getogen is. Hij kent er iedere straat, rotonde, buurt, alle checkpoints.
Ze zijn op zoek naar een zekere Abderrahim Shamia, die bij Hasan in de cel zat. We rijden langs nu voor ons bekende plaatsen als Rafah, Khan Younis en vluchtelingenkampen als Al Nuseirat. Levendige straten, druk autoverkeer, markten redelijk bevoorraad – al wordt opgemerkt dat het toen, vlak na de eerste intifada, economisch vrij slecht ging met Gaza. Belangrijk is de zee, volop strandleven, maar met de vissers gaat het door de Israëlische boycot slecht. Veel spelende kinderen die allemaal op de foto willen: ‘film me, film me’.
De auto rijdt ook rustige zijwegen in, langs een paar verstilde dorpen, een lange autoweg, verwoeste huizen, vol met kogelgaten, ruïnes van door raketten getroffen gebouwen, wraakacties van het Israëlische leger vanwege de intifada. En op het laatst belanden we in een wijk dicht bij de Israëlische grens, aan de overkant zijn nederzettingen. We kijken minutenlang naar half verduisterde gebouwen, horen schotenwisselingen. Maar vriend Abderrahim krijgen we al die tijd niet te zien; iemand op het strand leek op hem, maar het was hem niet.
Het belangrijkste effect is eigenlijk dat Gaza er destijds nog betrekkelijk intact uitzag, terwijl je nu bij elke opname van gebouwen, huizen, mensen of dieren beseft dat daar inmiddels weinig tot niets van over is.
The Clown of Gaza
Ze zitten in een kring bij de tent, Alaa Meqdad stelt zijn familie voor: vrouw, twee kinderen, schoonzus. Alaa is een gehandicapte dwerg; wanneer hij door de straten loopt op zoek naar eten voor zijn gezin wordt hij om de zoveel meter aangesproken en begroet door volwassenen en vooral kinderen. Alaa is beter bekend als Aloosh de Clown, die als levensmotto heeft de mensen een beetje plezier te geven in donkere tijden. Ook nu in de barre Gaza-oorlog zet hij zijn missie voort. Het kost hem soms moeite positief te blijven: in zijn jeugd, voor de oorlog, werd hij veelvuldig gepest vanwege zijn handicap. ‘De kinderen sloegen me, gooiden stenen naar me en beledigden me’, zegt hij, maar vooral door de steun van zijn ouders zette hij die handicap om in zijn voordeel en besloot te gaan optreden, dat hem van lieverlee succes opleverde.
Terwijl we hem volgen over de markt op zoek naar verse tomaten voor het gezin en uitgebreid felgekleurde stoffen keurt die hij voor zijn clownspak kan gebruiken, vertelt hij schrijnende gebeurtenissen uit de oorlog. Regelmatig worden zijn woorden onderbroken door explosies of het gehuil van overvliegende straaljagers. Hij vertelt hoe hij op de vlucht vanuit het noorden van Gaza naast een man liep die zijn moeder in een rolstoel duwde. De man werd door een sluipschutter gedood. Het enige wat hij kon bedenken was: wie gaat die moeder duwen? Toen hij om zich heen keek, besefte hij dat niemand het risico durfde te nemen – want ze zouden waarschijnlijk door dezelfde sluipschutter worden neergeschoten. ‘Dus ik liep door’, zegt Aloosh, ‘Ik liep gewoon door.’
De slechtste dagen, zegt hij, komen vaak vlak na zijn succesvolste optredens. ‘Het moeilijkste is om te spelen met een kind en je hoort dat het de volgende dag gestorven is. Soms maken ouders, als herinnering, het overlijden bekend door een foto te delen van de laatste keer dat hun kind blij was. En soms staan ze op die foto’s naast hun favoriete clown.’
Groot is de vreugde wanneer ze horen dat er een bestand is. Ze besluiten terug te gaan naar huis, naar Gaza-stad, althans om te kijken wat er nog van over is.
Indrukwekkend de beelden van de drommen vluchtelingen die kilometers en kilometers over het strand lopen. Het is een chaotische tocht, waarbij alles wat nog rijdt en beweegt – ezels, paard en wagen, mensen en dieren, sterk vermagerd – wordt ingezet.
De familie Meqdad raakt elkaar een paar keer kwijt, maar ze komen zwaar vermoeid in het kapotgeschoten huis. Er is nog maar een verdieping over, van het huis van de buren is helemaal niets meer over en de buurman is omgekomen. Maar tussen de puinhopen ligt nog wel een pak van Pikachu en, hé geweldig, daar ligt ook nog SpongeBob. Bijzondere symboliek: Aloosh in zijn felgekleurde pak staand op een grofgrijze betonpuinhoop.
Het enige wat Aloosh kan doen, is doorgaan en er zijn voor de kinderen die overblijven. Want zelfs in de donkerste momenten moet iemand hen leren hoe ze moeten blijven lachen.
Palestine Comedy Club
Met z’n zessen zijn ze: Alaa, Khalil, Raed, Hanna, Ebaa en Diana. Ze komen uit verschillende steden en gebieden in de regio. De Palestine Comedy Club werd in 2018 door stand-up comedian Alaa Shehada opgericht. Het idee was een comedycircuit op te zetten, zoals bij ons Toomler. Tot dan was er geen sprake van een comedytraditie in Palestina. Alaa Shehada had zijn opleiding genoten in het fameuze Freedom Theatre van Jenin. De Palestine Comedy Club wordt ondersteund door de Britse comedy-expert Sam Beale.
Die verschillende achtergrond en herkomst vormt de basis voor de voorstelling ‘Balad’ waarmee ze op tournee door Palestina en Israël gaan. Jenin, de thuisbasis van de intifada, is in de woorden van Alaa een ‘city of wasps’. Raed komt uit Hebron, een conservatief bolwerk waar iets als theater nauwelijks normaal is. Khalil is van Ramallah, de stad van de Palestijnse Autoriteit, ook al niet bekend als progressief cultureel bolwerk. Diana komt uit Nabloes, vanuit haar balkon kijkt ze uit op de zee, zegt ze, de zee van koelkasten, tv’s, computers, telefoons, tablets, laptops, auto’s, machines, kasten, meubels, alles wat roerend goed kan worden genoemd. Ebaa komt van de bezette Golanhoogten en voelt veel verwantschap met Syrië. Hanna woont in Haifa, maakt deel uit van de Arabische minderheid en geniet de bescherming van een Israëlisch paspoort.
De grappen in Balad hebben betrekking op die diversiteit. Wanneer ze op tournee gaan naar alle plekken van herkomst, maar ook tijdens optredens in Jeruzalem en Tel Aviv, ervaren ze alle aspecten van het Palestijns-Israëlisch conflict: de vele checkpoints, de muren waarachter de vele Israëlische nederzettingen schuilgaan, de verschillende regelingen en identiteitsbewijzen, biometrisch paspoorten, en vooral de willekeur waaraan ze door de Israëlische bezettingsmacht worden onderworpen. Als Alaa vlak voor het optreden in Haifa een probleem met zijn nieren heeft, kan hij niet eenvoudig naar een ziekenhuis gaan, hij krijgt een injectie van een bevriende Palestijnse verpleegster.
Gaza speelt op de achtergrond. Ze hadden graag ook een speler uit de enclave bij de club gehad, maar het is onder de Israëlische bezetting onmogelijk naar andere delen van Palestina te reizen.
De Club wordt uitgenodigd in Londen. De eerste voorstelling is op 7 oktober 2023. Onderweg in de taxi horen ze over de verschrikkelijke aanval van Hamas. Er volgen dagen waarop ze nauwelijks slapen en constant in contact staan met familie en vrienden: ‘hoe is het’, ‘leven jullie nog’. Voor iedereen is het een strijd om te overleven. De groep valt uit elkaar, hoewel ze nauw contact houden. Ebaa wijkt uit naar Berlijn. Hanna en zijn vrienden in Haifa protesteren tegen Netanyahu en worden gearresteerd. Bij Diana in Nabloes stort de tweedehandsmarkt compleet in, ze zit wezenloos op haar balkon.
In Alaa’s geboorteplaats Jenin, doet het Israëlische leger bijna dagelijks een inval in het vluchtelingenkamp, er rijden bulldozers die de wegen omwoelen. Hij gaat via een tussenstop in Amsterdam – we zien hem aan een manifestatie op het Mercatorplein meedoen – naar Londen waar hij zijn comedycarrière voortzet.
Het is pijn omzetten in grappen, humor om toch de hoop te wekken op een betere toekomst voor Palestijnen.
Coexistence, My Ass!
‘Coexistence, My Ass, let’s start with my ass!’, zegt Noam Shuster-Eliassi. ‘Ik ben zo’n woke, links, politiek correct type’. Haar voorstelling begint sterk, harde goede grappen.
Noam groeit op in de in Israël gelegen ‘Oase van Vrede’ als kind van een Iraans-Joodse moeder en een Roemeens-Joodse vader. Ze spreekt vloeiend Hebreeuws, Arabisch, Engels en Farsi. De Oase is een van de spaarzame plekken waar Joden en Palestijnen samen leven en iets van de wereld proberen te maken. Een toonbeeld van vrede in de woestijn van het Palestijns-Israëlisch conflict dat ook internationaal aandacht trekt. Hillary Clinton en Jane Fonda komen langs. Noam schudt als jong meisje de hand van de dalai lama. Het is dan ook niet zo gek dat ze voor de Verenigde Naties gaat werken. Maar de internationale diplomatieke wereld is toch wat saai, en als ze op Harvard wordt aangenomen om een Israëlisch-Palestijns vredesproject te ontwikkelen, schrijft ze haar comedyshow, Coexistence My Ass!.
Uitgangspunt vanuit haar opvoeding meegegeven is dat Palestijnen en Israëli als gelijken moeten leven. In de voorstelling vertelt ze het verhaal dat ze met een diverse groep Palestijnen en Israëli’s tijdens covid in 2020 in een hotel in Jeruzalem een week in quarantaine zat: ‘we konden het radicaal met elkaar vinden!’ Ze treedt op in de VS, Europa, Israël, maar ook op het Palestine Comedy Festival – in het hol van de leeuw, zoals ze het noemt, en maakt de onsterfelijke grap: ‘ik blijf hier maar zeven minuten, geen 70 jaar’.
Ze wordt in de loop der jaren meer en meer politiek, ze spiegelt zich aan Zjelensky, laat in de show een fragment uit de serie ‘Servant of the People’ zien – je kunt dus zomaar als komiek president worden. Bij de verkiezingen eind december 2022 benoemt ze dat het de dag is waarop bepaald wordt wie de Palestijnen zal controleren. De kreet ‘From the rivers to the sea’ krijgt een goede twist: ‘Freedom and democracy!’
Buiten Israël voelt Noam zich een stuk veiliger als in haar moederland, waar het politieke klimaat zich ernstig verhardt, zeker wanneer Netanyahu na de verkiezingen met een aantal kolonistenpartijen de meest rechts-extreme regering vormt.
Ook in Coexistence, My Ass! is 7 oktober 2023 onontkoombaar: de ‘Oasis van Vrede’ wordt ook geraakt , Palestijnen worden belaagd en een goede Israëlische vriend wordt gegijzeld. Noam doet mee met de grote demonstraties voor de redding van de gijzelaars en wordt actief in de beweging tegen Netanyahu, de corrupteling, die door de rechts-extreme partijen in gijzeling wordt gehouden. Ze wordt op social media voor alles wat vies, vuil en vuig is uitgemaakt. Tijdens een grote rally in West-Jeruzalem maakt een woedende man haar uit voor ‘vijand van de staat’. Noam reageert met ingehouden woede, maar ook tamelijk nuchter dat er kennelijk een verschil is tussen democratie voor Israël en vrijheid voor de Palestijnen.
Het is misschien naïef, maar iemand als Noam geeft je het gevoel dat humor en komedie een van de weinige wegen biedt die tot vrede kan leiden.
Kijk wanneer deze film draait.
21 november 2025
IDFA 2025 – Deel 1: Liever de traditie in ere herstellen
IDFA 2025 – Deel 2: Rusland/Oekraïne
IDFA 2025 – Deel 3: Portretten
IDFA 2025 – Deel 4: Natuur en milieu
IDFA 2025 – Deel 6: (Auto)biografische films
IDFA 2025 – Deel 7: Punk, Funk, Jeff en Marianne
IDFA 2025 – Deel 8: Experimenteel
IDFA 2025 – Deel 9: Drie momenten van chaos