IDFA 2016 Preview 1:
van uplifting tot cynisch

door Bob van der Sterre

Tijdens het komende IDFA, van 16 tot 27 november, is er zoals gebruikelijk voor ieder wat wils. We hebben hier een persoonlijke keuze van de meest opvallende documentaires gemaakt en ingedeeld in zelfbedachte categorieën. In dit eerste deel: uplifting, portretten, drama en cynisch. In deel 2: muziek, spanning/mysterie, experimenteel en auteursfilms. Alle films zijn op de site van IDFA terug te vinden.

Uplifting
Daar zijn ze weer, de documentaires die bedoeld zijn om ons ‘kracht’ te geven, als ‘voorbeeld’ dienen en ons ‘hoop’ willen geven. Er is niets mis met deze documentaires, hoewel ze net zo voorspelbaar kunnen zijn als een superheldenblockbuster.

The Eagle Huntress. Een eeuwenoude traditie in China. Maar nu gaat voor het eerst een meisje leren jagen met roofvogels. We volgen haar in deze training.

Forever Pure. Voetbal en racisme. Bekend probleem. In Israël maken ze het zich bij een bepaalde voetbalclub ook niet makkelijk door moslims in hun elftal op te nemen. Expres, om een gebaar te maken. Supporters pakken het uiteraard anders op. Bananen gooien zou nog vredelievend te noemen zijn in vergelijking met deze om oorlog schreeuwende ‘supporters’.

A Place Called Lloyd. Arbeidersmentaliteit. Weten we nog wat dat is? De werknemers van vliegtuigmaatschappij Lloyd Aereo Boliviano zijn sinds het faillissement in 2008 werkloos. Dat verhinderde ze hen niet om door te gaan met werken, in de hoop dat de zaken ten goede veranderen.

Life Animated. Owen, een autist, leert de wereld begrijpen via Disneyfilms. Uplifting zoals uplifting bedoeld is.

The Opposition. Papua New Guinea. Een dorp wordt gekortwiekt in verband met de komst van een luxe resort. De internationale (linkse) gemeenschap ontdekt de zaak en het krijgt overal aandacht. Wereldwijde media-aandacht als een soort toverdrank.

Beauties of the Night. Een niche-soort documentaires zijn die van vrouwen op leeftijd die terugdenken aan hun ‘wilde jaren’. Zo ook deze film, waarin burleske Mexicaanse dames als zestigers terugkijken op hun dansperiode van voorheen. Wie er niet genoeg van kan krijgen, kan ook La Chana bezoeken, over een dame die ooit tapdanskoningin was.

Amateurs in Space. Deense garagehobbyisten proberen zelf een raket de ruimte in te schieten. We volgen hen bij deze poging.

Gaza Surf Club. Surfen in Gaza. Kan dat? Ja. Gebeurt dat ook? Ook ja. Hartverwarmend portret.

 

Portretten
Vrijwel elke IDFA kom je ze tegen: prachtige, humanistische portretten van mensen. De een zo gek als een deur, de ander extreem getalenteerd, een derde met veel pech.

Gringo: The Dangerous Life of John McAfee. De man van het bekende antivirusprogramma die in Belize ging wonen en wiens buurman vermoord werd. Zijn aparte levensgeschiedenis zien we hier.

Norman Lear: Just another version of you. De tv-revolutie begon al in de jaren zeventig, met de schrijver Norman Lear, die comedy’s schreef als All in the Family. Invloedrijk en speels met sociale kwesties.

Letters from Bagdad. Gertrude Bell, archeologe, was de machtigste Britse vrouw in Arabië. Men kon niet om haar kennis heen, zelfs Churchill niet. Een fraai vormgegeven film staat ons te wachten, veel nagespeeld, een halve speelfilm.

Mapplethorphe: look at the pictures. Robert Mapplethorphe, de beroemde fotograaf van homo-erotische beelden, was een legende in zijn tijd. Deze film blikt terug met de vraag: hoe werd hij Robert Mapplethorphe?

 

Drama
Wie graag films kijkt met zakdoekjes in de buurt (om de ogen mee te deppen, niet doordenken), die kan zijn lol op bij IDFA. Er is genoeg materiaal om voor eeuwig een hekel aan de mensheid te krijgen. Soms doen mensen ook iets goeds, zoals zo’n verhaal gieten in een artistiek product.

Hissein Habré, a Chadian Tragedy. In de stijl van The Act of Killing gaat een documentairemaker in Tsjaad samen met slachtoffers op zoek naar hun vroegere martelaarders. Schrijnend.

Ikona. Een instituut voor mentale patiënten in Siberië. Belooft een mooie, gevoelige film te worden, vanuit het perspectief van een van de artsen aldaar.

Hillsborough. Het visuele resultaat van vijfentwintig jaar zoeken naar de waarheid omtrent de voetbalramp in het Hillsborough-stadion. Getuigen, slachtoffers en zogenaamde daders, iedereen wil antwoorden hebben, maar niet geven.

Insignificant Man. Een weinig betekenende man begint uit frustratie een partij in India. Symbool: een bezem. Groot succes. De trailer is ook net zo simpel als imponerend.

On the Bridge of Death and Life. Het zal je beroep maar wezen: mensen redden die van een brug over de Yangtze willen afspringen. Een hartverscheurende film, vermoedelijk, dit portret van de redder die het ook maar ziet als een baan, maar ook van de mensen die het niet meer zien zitten.

Abandoned Land. Kun je nog lachen als de plek waar je woont is getroffen door een kernramp? Nabij Fukushima kunnen ze het nog wel. Camus had er een mooie existentiële roman kunnen schrijven.

My father and my mother. De hoofdpersoon keert terug bij zijn oude ouders, die hij vroeger duizenden keren heeft gefotografeerd. Zijn foto’s hangen nu in het museum. Zijn ouders snappen er niet veel van maar worden uitgenodigd voor de opening. Belooft typisch Chinese ontroering.

The Father, the Son and the Holy Jihad. Franse Syriërs worden voor terroristen aangezien. Ze zijn wel radicaal maar niet gewelddadig. Onze wereld denkt in zwart en wit, hoewel Frank Boeijen ons ooit nog zo gewaarschuwd heeft om dat niet te doen. Een insidersportret van deze geplaagde familie.

 

Cynisch
Het soort film wat je altijd op de IDFA kunt zien, zijn de docu’s waarin de politiek, de media, of een andere partij zich schandalig misdraagt.

All Governments Lie. De documentaire Shadows of Liberty is nog niet zo heel oud maar toch lijkt dit er sprekend op: de slechtheid van de ‘koopbare media’ wordt opnieuw aan de kaak gesteld. Het is vreselijk, is de weinig verrassende boodschap.

Delicate Balance. De gevolgen van de crisis wereldwijd. Van uitzettingen in Spaanse huizen tot het zijn van een werkmachine in Japan. Een goede manier om in te zien hoe economie mensenlevens beïnvloedt.

National Bird. Oorlog voeren met drones is nog makkelijker dan in computerspelletjes. Er zijn drie ex-medewerkers van dit programma die het zo walgelijk vonden dat ze de pers zochten.

Zero Days. Stuxnet. Een vernieuwend computervirus dat hele infrastructuren kan lamleggen. In 2010 vernietigde het woest om zich heen. Hoe zat dat ook alweer? En vooral: waar gaat het heen? Is het nog terug te stoppen in de doos van Pandora?

To be a Miss. Miss Venezuela. Veel mannen weten meteen waar het over gaat: de mooiste vrouwen van de wereld. Nogal wat Venezolaanse dames dromen ervan om dat te worden. Maar dat heeft een prijs. Plastische chirurgie, gedrild worden van jongs af aan, enzovoort.

Seed. Hoe slecht gaan we om met onze zaden? Erg slecht dus. In een eeuw tijd is 94 % van de zaden verdwenen. Een combinatie van een beangstigende docu (Monsanto, even googelen en je weet genoeg) en wat optimisme.

Plastic China. Een verwerkingsfabriek voor plastic. Een Chinese familie leeft ernaast. Bizarre taferelen.

El Patio. Chileense doodgravers kijken terug op een tijd dat ze het werk niet aan konden, toen de doodseskaders aan het moorden sloegen. Een subtiel naargeestig gegeven voor een uiterst cynische documentaire.

Robinù. Nog niet genoeg van film en tv-serie Gomorrah? Robinù laat de echte Napolitaanse gangstertjes aan het woord. Twintig en al moordenaar. Huiveringwekkend. Tipje van de sluier: ze zijn net als in de film en tv-serie.

14 november 2016

 

IDFA 2016 Preview 2: van muziek tot experimenteel

MEER FILMFESTIVAL

Deel 6: Het goede voorbeeld en Hollands leedvermaak

door Bob van der Sterre

Een Oekraïense dominee, een vrouw op Lampedusa, een Nederlandse autoverkoper en twee Amerikaanse politieke debaters. Wat hebben ze gemeen? Ze willen allemaal het goede voorbeeld geven.

Bij Gennady – ook wel Crocodile Gennady, naar een krokodil uit een Sovjet-Russische kinderserie – moet je niet aankomen met dingen als ‘Je kunt toch niet de hele wereld op je schouders nemen’, ‘Mensen zijn toch ondankbare wezens’.  Hij heeft nu 32 adoptiekinderen en heeft een veelvoud in zijn woonplaats Mariupol van de straat geplukt en heropgevoed.

Verslaafde straatkinderen
Gennady is de oprichter van Pilgrim, een organisatie die al sinds de jaren negentig verslaafde straatkinderen van de straat in Mariupol haalt en ze opvangt. Maar een typische zieltjeswinner is hij niet. Hij trekt zijn domineespak uit, een leren jas aan en gaat op zoek in riolen en onder auto’s naar kinderen die hulp nodig hebben. Ineens is hij een soort uitsmijter die huizen openbreekt, drugsverkopers hard aanpakt, en illegale pillen verkopende apothekers aanspreekt.

In een vorig leven was hij politieagent in Moskou. Dat is nooit helemaal uit zijn genen verdwenen. Hij wil mensen helpen. En soms moeten de regeltjes dan een beetje gebogen worden. ‘Ja, ik heb geen recht om haar uit dit huis te halen. Moet ze dan maar daar ongelukkig blijven?’

Onconventioneel is hij ook. Kinderen krijgen onderdak en voedsel in ruil voor het stoppen met drugs. Als een jongen dan toch drugs gebruikt en ziek wordt, sleept Gennady hem met matras en al naar het midden van een kamer vol kinderen. ‘Dit krijg je er nou van als je toch drugs blijft gebruiken: een bloedvirus!’ De spijt van dat jongetje (dat later sterft) gaat door merg en been.

Zulke dingen zouden in Nederland zonder twijfel een grof schandaal zijn gevonden. Denk je alle ingezonden brieven in. Wie hier immers zijn kop boven het maaiveld uitsteekt, kan een zeis verwachten. Maar in Oekraïne kennen ze die luxe van morele superioriteit nog niet. Daar kunnen Gennady’s nog levens redden.

Doorgaans zijn zulke hagiografische films niet te verteren maar Crocodile Gennady is een geslaagd humanistisch portret, gemaakt door een Amerikaan, Steve Hoover. En dat zónder het uplifting sausje waarmee het vaak gepaard gaat.

Dodelijke vluchtroute naar curieus eilandje
Het hart op de juiste plaats heeft ook Paola, een bewoonster van het eilandje Lampedusa. Het eilandje, amper tien kilometer lang en 6.000 inwoners, ligt dichterbij Tunesië dan bij Sicilië. Het was nogal wat keren het toonbeeld van dramatische scènes van vluchtelingen die in gammele bootjes aan komen varen. En geregeld zonken. Op een avond in 2013 verdronken er ruim driehonderd. De route naar het eilandje vanuit Libië is een van de dodelijkste vluchtroutes ter wereld.

Lampedusa in Winter is geen vluchtelingendrama, maar een empathisch portret van de kleurrijke bevolking die daar woont. Het is als een afgedreven dorp waar iedereen elkaar kent. Je hebt er de vissers, die de pont blokkeren om een grotere boot af te dwingen. De dj die altijd de laatste nieuwtjes meldt. De vluchtelingen die bezwaar maken tegen hun behandeling. De man die de restanten uit de vluchtelingenboten verzamelt en tentoonstelt. De patrouillerende schepen die er telkens op uit gaan om mensen in nood te redden. De burgemeester, die (geen wonder) nogal gestresst raakt van alle problemen. En dan dus Paola, die warme soep en thee komt brengen bij de vluchtelingen en helpt met wat ze kan.

Niemand is in deze documentaire de hoofdpersoon, behalve het curieuze eilandje, dat meer leed heeft gezien dan menig ander eiland. Prima film van debutant Jakob Brossmann. Een aanrader voor wie de Italiaanse cultuur lief is.

Autobedrijf in crisistijd
Dan is er nog Gert Kooijman, de baas van het autobedrijf Kooijman. Bepaald geen wereldverbeteraar. Wel iemand die in Garage 2.0  zijn zaak (en zijn personeel) probeert te redden in crisistijden. Daar is vernieuwing voor nodig. Voortgangsgesprekken die meer beledigend zijn dan opbouwend (‘Qua expressie zit er weinig gezelligheid in je gezicht’). Een spoedcursus ’beleving’ van een snelle consultant. (‘Ja, maar ik heb wel fingerspitzengefühl’ ‘Ah, dat is mooi, Ad, kun je ons dan even uitleggen hoe dat werkt?’). En een discotheek-achtige presentatie van een nieuw model auto.

De zaal lag regelmatig dubbel van het lachen, om de Jiskefet-achtige dialogen in het rookhok, als Kooijman Engels probeert te spreken, of als iemand tijdens een sollicitatiegesprek een formidabele flater slaat.

Ik vraag me af of er in het buitenland ook zo gulzig gelachen zou worden. Hollandser kan het namelijk niet worden. De ongelooflijke lompheid. Het leedvermaak. De directheid. En niemand die zich van enig kwaad bewust is, zo gaat het hier nu eenmaal.

Maar de film is niet louter leedvermaak want zoals met een goede tragikomedie is hier ook soms een schaduwkant te vinden. De vlotte secretaresse wint een auto van de zaak, de minder vlotte moet er zelf een kopen (‘Ah, daar kun je zeker wat van je erfenis in leggen’). Broer Ton Kooijman, die af en aan rijdt naar ongelukken en er zelf ook eentje heeft meegemaakt. Of klant Cor, die een nieuwe auto koopt op de ochtend dat hij slecht nieuws heeft gehad van de dokter, en toch trots is dat hij 500 euro heeft weten af te pingelen.

Sommige onderwerpen worden niets, sommigen worden goud. Die mazzel heb je soms nodig als documentairemaker. Catherine van Campen had die mazzel. Dit is een prima film van Nederlandse bodem. Er is een puntje van kritiek: hij duurt iets te lang.

Politieke discussie voor eeuwig veranderd
In 1968 was het nog niet zo raar als je als intellectueel het lekenpubliek wilde verheffen. Twee politieke debaters, William Buckley en Gore Vidal, hadden volstrekt tegengestelde opvattingen over alles. In Best of Enemies zien we ze regelmatig intellectueel de degens kruisen: de charmante conservatief (Buckley) en de vileine progressieve denker (Vidal). Ze discussieerden rondom de presidentiële voorverkiezingen van 1968, in een serie van omroep ABC.

Hoewel ze haast geen grotere tegenpolen konden zijn wisten ze elkaar goed te vinden in hoe je het debat moet voeren: spottend, op het scherpst van de snede. Elitair, maar altijd begrijpelijk. Soms werd het wat gemeen maar alles (op één berucht incident na) was in good taste.

Ze leefden bovendien in roerige tijden en er viel veel  te discussiëren. Buckley vond cultureel oproer een misverstand. Vidal was de liberaal die vond dat groepen met recht vroegen om een verbetering van hun situatie. Hier clashten twee gedachtegoeden.

Vermakelijke film die je met weemoed doet denken aan een tijd dat dit nog iets nieuws  was op televisie. De film suggereert dat deze twee debaters de politieke discussies op televisie voor eeuwig hebben veranderd. Daar zit wel wat in. Alleen zijn het nu loopgravenoorlogen, met argumenten als artillerie. De sarcastische, lichtfilosofische en spottende finesses waarmee deze twee aan het schermen sloegen, zijn nu ver te zoeken. Of te wel: iets wat je nooit  zal ervaren aan de tafel van Matthijs van Nieuwkerk.

 

1 december 2015

 

DEEL 1: De kleurrijke werkelijkheid van Errol Morris

DEEL 2: Mensen die hun nek uitsteken

DEEL 3: Pijnpunten, moed en humor als wapen

DEEL 4: De kracht van muziek

DEEL 5: Van zwarte panters tot huiveringwekkende nachtmerries

Deel 5: Van zwarte panters tot huiveringwekkende nachtmerries

door Suzan Groothuis

De opkomst en ondergang van The Black Panthers in de Verenigde Staten, een wazig gebied van naziterreur in Rusland, de gruweldaden van de Zweedse Hannibal Lecter en nachtmerries waarbij de duivel je op de hielen zit.

In zijn rijk gedocumenteerde Black Panthers: Vanguard of the Revolution laat Stanley Nelson zien hoe het begon met de Panthers en waar het eindigde. Oprichters Huey Newton en Bobby  Seale wilden met hun beweging vooral verbetering, zoals betere salarissen en huisvesting en aandacht voor onderwijs. Maar ze wilden ook een tegenwicht bieden aan de politie, die vaak excessief optrad tegenover zwarte Amerikanen.

Roerige tegenreactie
Met hun militante uiterlijk – lange zwarte leren jassen, baretten en wapenbezit – werden The Panthers met name door de FBI als bedreiging gezien. De documentaire toont aan de hand van talking heads (voormalige leden van The Panthers, politici) en archiefmateriaal (waaronder cruciale documentatie van FBI voorman J. Edgar Hoover die het had over het “neutraliseren” van deze groep) hoe moeilijk het was vast te houden aan hun idealen. Uiteindelijk ontstond er een splitsing binnen The Panthers, wat op roerige wijze bezegeld werd met het uitblazen van hun laatste adem. Een film die te denken geeft, vooral omdat de strijd waar het The Panthers om ging nog steeds actueel is in de VS.

Niets is wat het lijkt in Rusland
In 2007 wordt een schokkende video verspreid op YouTube. Twee jongens worden op brute wijze afgemaakt door Russische neonazi’s. Het filmpje zaait verwarring: is het echt of niet? Door de regering als nep afgedaan, besluit de Israëlische filmmaker Vladi Antonevicz samen met zijn vriend Shuravi de waarheid naar boven te halen.

Credit For Murder is als thriller opgebouwd en opent met tieners die naar het filmpje op YouTube kijken. Een Amerikaanse student die in Rusland woont waarschuwt nog: “Ga dit alsjeblieft niet zien. Het is echt.” De reacties die van de jonge kijkers af te lezen zijn, spreken voor zich. Het filmpje, online gezet door Russische neonazi’s, veroorzaakt verwarring en angst. Neonazi’s in Rusland vormen een probleem. Ze vertonen extreem geweld, waarbij niemand zijn leven zeker is. Mensen van een andere etniciteit worden op straat overmeesterd en in elkaar geslagen, of erger nog, voor een trein gegooid. En de regering? Die doet niets.

De documentaire, in donkere, dreigende kleuren gevangen, toont hoe Antonevicz samen met zijn vriend in de duistere neonazi-wereld duikt. Zich voordoend als Amerikaanse journalist met hang naar extreemrechts, probeert de regisseur via verschillende neonazi-netwerken te achterhalen hoe het zit met de executie van de twee jonge mannen.

De film werkt als thriller, waarbij de puzzelstukjes van de executie geleidelijk aan in elkaar vallen. Dat Antonevicz niet bang is aangelegd blijkt wel uit hoe hij de confrontatie aangaat. Toch geeft de film ook veel vragen: is de waarheid niet slechts door Antonevics ingevuld? Sluitende antwoorden krijgen we niet. Slechts een idee van wat er gebeurd kan zijn en wie er achter zitten. Dat er een duistere link naar de regering is zal niet verbazen. De conclusie maakt dat je ongelovig de zaal uitloopt en blij bent niet in een schimmig en corrupt Rusland te wonen.

Een seriemoordenaar ontmanteld
Of Zweden er trots op mag zijn is de vraag, maar het land heeft in Thomas Quick (alter ego van Sture Bergwall) een ware Hannibal Lecter. De man, die jaren vastzat in een psychiatrische inrichting, heeft meer dan dertig moorden bekend. Nadat hij zijn slachtoffers martelde en doodde, at hij hun ingewanden op. Het begin van de film toont Sture, die nauwgezet vertelt over een moord waaraan hij schuldig is bevonden. Het is nauwelijks voor te stellen dat deze man – welbespraakt, intelligent en beleefd – die duistere krachten in zich heeft.

We volgen Sture in hoe het begon: een jongen die geen aandacht kreeg in zijn familie, bekend stond als zwart schaap en door onmacht en onzekerheid overmeesterd werd toen hij ontdekte dat hij homoseksueel was. Hij was op jonge leeftijd al bekend met geweld, iets dat gaandeweg meer en gruwelijker vorm kreeg.

Nadat Sture in 1991 gearresteerd werd voor een gewapende overval, moest hij naar een psychiatrische inrichting voor criminelen met een persoonlijkheidsstoornis. Tijdens zijn regressietherapie bekende hij meer dan 30 dertig moorden. En zo verwierf Sture de status van Zweedse Hannibal Lecter.

Maar in 2008 neemt Sture al zijn bekentenissen terug. The Confessions of Thomas Quick krijgt daarmee een andere wending, waarbij je je als kijker afvraagt wat ze in hemelsnaam uitspookten tijdens zijn therapieën. Het einde van de film (teveel verraden zal ik niet) staat in contrast met het begin, waarin we Sture als ijskoude seriemoordenaar tegemoet treden. Maar geslaagd? Nee, The Confessions is vooral een verwarrend geheel, wat je ambivalent tegenover Sture Bergwall doet staan. Wel of niet een seriemoordenaar? Het is maar wie je pretendeert te zijn.

Duivelse zielen in je slaap
Deze nieuwe film van Rodney Ascher doet het hart sneller kloppen, want zijn Room 237  gaf een interessante en donkere kijk op Kubricks meesterwerk The Shining. In The Nightmare gaat het over nachtmerries. Niet zomaar nachtmerries, maar de slaapstoornis slaapverlamming, waarbij iemand half in slaap, half wakker de meest vreselijke dingen waarneemt. Interviews met mensen die aan slaapverlamming lijden en reconstructies van wat ze doormaken moeten de kijker een beeld geven van de stoornis.

Daarbij is een aantal dingen opmerkelijk: slaapverlamming komt wereldwijd voor en is ook als een soort duivelse bezetenheid in eeuwenoude boeken beschreven. Zelfs een film als A Nightmare on Elm Street lijkt gebaseerd op slaapverlamming: voor de mensen die er aan lijden zijn de gelijkenissen tussen wat zij ’s nachts doormaken en hoofdpersoon Nancy opvallend groot.

Verschil met A Nightmare on Elm Street is dat mensen die lijden aan slaapverlamming wakker worden en niet zijn opgegeten door een bed. Maar wat zij zien in die duistere, wazige wereld tussen bewustzijn en slaap is zeer beangstigend: schaduwen (ook wel de “man met de hoed” genoemd) dringen de kamer binnen en willen bezit van je lichaam nemen. De sensaties die zij voelen zijn via computeranimaties in beeld gebracht.

De filmmaker slaagt maar gedeeltelijk in het leveren van een duistere,  beklemmende documentaire. De verhalen van de geïnterviewden komen zoveel overeen, dat je het op gegeven moment wel gehoord hebt en de aandacht wegebt. Conclusie? Slaapverlamming moet een vreselijke gewaarwording zijn en er is geen passende behandeling voor. Een film waarbij je na het zien maar in je handen mag klappen dat jij er geen last van hebt.

 

30 november 2015

 

DEEL 1: De kleurrijke werkelijkheid van Errol Morris

DEEL 2: Mensen die hun nek uitsteken

DEEL 3: Pijnpunten, moed en humor als wapen

DEEL 4: De kracht van muziek 

DEEL 6: Het goede voorbeeld en Hollands leedvermaak

Deel 2: Mensen die hun nek uitsteken

door Bob van der Sterre

Een festival in de schaduw van terreuraanslagen in Parijs. Er zijn ineens belangrijkere dingen in het leven dan film. Wat te kiezen, realistisch verdriet in een filmzaal of verdriet om de realiteit in de kranten? Een gekke situatie.

Een groepje maniakken met Kalasjnikovs zorgde krap vijf dagen voor de IDFA-openingsdag plotseling voor een heel andere sfeer dan je doorgaans hebt bij dit festival. De aanslag in Parijs, in combinatie met een stroom berichten daarna (‘Brussel is afgezet!’, ‘Aanslag in Hannover verijdeld!’, ‘Aanslag in Mali!’) betekende veel onrust tijdens het IDFA. Het weer hielp ook niet echt mee, met regen, hagel, storm en lagedrukgebieden.

Toch, je niet laten kisten, in die zaal gaan zitten en films gaan kijken. Opvallende rode draad tijdens deze IDFA zijn films over aparte mensen in aparte locaties.

24 Inwoners in Noord-Dakota
Leith is zo’n aparte locatie. Een gehucht van 24 inwoners ergens in rural Noord-Dakota waar ene Craig Cobb plotseling een afzichtelijk huisje betrok en er vlaggen voor de deur plantte. Niet zomaar vlaggen. Vlaggen met hakenkruizen.

Zijn droom? Het stichten van een nazigemeente. Hij riep andere kopstukken van de neonazistische beweging in de VS op om ook naar Leith te komen. Ze begonnen daadwerkelijk huizen te kopen.

De media doken erop. Rellen tussen Amerikaanse nationaalsocialisten en tegenstanders waren aanstaande. De ‘gemeenteraad’ in rep en roer als Cobb zich met de ‘politiek’ gaat mengen. Hoe een ongewenst persoon weg te krijgen?

De film belandt middenin de chaotische taferelen en laat iedereen aan het woord – ook de rechtsextremisten. Die krijgen ineens een menselijk gezicht. De een houdt van taarten bakken en de ander van de hele nacht door internetten. Gewone mensen? Totdat ze hun mond opendoen over de maatschappij. Je vraagt je vooral af met welke hamer je op je hoofd geslagen moet zijn om zulke stompzinnige meningen te ventileren.

Tegenover deze antipathieke lui staan de sympathieke karakters van het dorp. Het soort uit de grond getrokken helden dat je alleen maar ziet in de Verenigde Staten. De no-nonsense man met zijn aanstekelijke nonchalante manier van doen (verloor ooit zijn dochter door moord); de enige donkere man in het dorp die zich niet laat wegjagen; een fotograaf met excentrieke trekjes; een oprechte sheriff die nog nooit van dit soort rechtsextremistische groepen had gehoord.

Welcome to Leith is een knappe prestatie van regisseurs Michael Beach Nichols en Christopher K. Walker die de beelden het werk laten doen en het moralisme thuis laten.

Nina Simone in Nijmegen
En wie wist dat zangeres Nina Simone zichzelf hervond in nota bene Nijmegen? We leren dat in de film What Happened, Miss Simone?  Ze woonde er twee jaar. Het lijkt een beetje op hoe Marvin Gaye zich hervond na een verblijf in Oostende. (Dat minstens zo vreemde verhaal valt hier te lezen.) Kennelijk stralen de lage landen iets kalms uit.

Nina Simone was een getalenteerde pianospeelster die na een afwijzing voor het conservatorium min of meer gedwongen werd tot een hard bestaan als zangeres in nachtclubs. Ze evolueerde zich later als de stem van een protestgeneratie. De inkomsten droogden op want de gegoede burgerij vond dat ze maar lieve jazzliedjes moest blijven zingen.

Ze belandde in een depressie, vluchtte naar Afrika (het Liberia van voor de burgeroorlog). Om vervolgens zichzelf enigszins te hervinden in Nijmegen, waar ze ook psychologisch werd behandeld tegen borderline. Ze toerde vervolgens nog met veel succes door Europa.

Een wonderlijk verhaal, een wonderlijke vrouw. De reactie van haar dochter spreekt boekdelen: ze verafschuwt hoe gemeen haar moeder soms was, maar bewondert haar prestaties. De documentaire is geen origineel meesterwerk maar het is alleszins de moeite waard om je eens te verdiepen in het verhaal van een vrouw die echt goed muziek kon maken, anders dan de toonladders oefenende videoclipjessterren van tegenwoordig.

Progressieve burgemeester in Datong
En soms kun je vreemdeling in je eigen land zijn. Yanbo Geng is burgemeester van Datong. Hij laat er geen gras over groeien. Alles moet wijken voor zijn visie: het in ere herstellen van de oude stad, stadsmuren, musea. Geng is ervan overtuigd dat Datong er beter door zal worden.

Het kost miljarden. Extreem ondernemend en ambitieus voor een Chinees politicus. ‘Ik weet wel hoe ik het spel kan spelen, maar dat doe ik niet.’ Hij is trots op zijn sloopwoede. ‘We hebben 15.000 woningen gesloopt.’ Het resultaat is verrassend: ook al haalt hij hun huizen neer, burgers dragen hem op handen, geloven in zijn visie om de stad te verfraaien. Waarom? Omdat ze hem vertrouwen, een unicum in de doorgaans anonieme Chinese politiek.

De film met de logische titel The Chinese Mayor zegt veel over hoe China zijn politieke zaken regelt maar ook hoe de gemiddelde Chinees leeft in een gemiddelde provinciestad. En hoe een vrouw van de burgemeester tijdens een belangrijk overleg binnen marcheert en roept: ‘Wil je kapot? Heb je geen privéleven?’

De film van Hao Zhou kijkt vlot weg en is een aanwinst voor iedereen met interesse in de Chinese cultuur.

Bergbeklimmers in Meru
Ieder mens is een vreemde eend in de bijt als het gaat om de barre, moeilijke Himalayaanse berg Meru. De berg is niet gemaakt voor iets anders dan wind, sneeuw en rotsen. Dat is dus voor alpinisten een niet te weerstane lokroep.

Opvallend bescheiden portretten van de drie klimmers die tot twee keer aan toe de poging wagen om de Meru te verslaan. Ze waren de cineasten van hun eigen film (ook Meru geheten) want cameracrews heb je op die hoogte niet meer. Het is opmerkelijk hoe ze zo hoog, met zulke koude tenen, zo bijna verhongerd, nog oog hebben voor drama en details. Überhaupt een camera kunnen vasthouden!

Dit toonbeeld van volharding zou wel eens de bergsportklassieker van de toekomst kunnen zijn. Het heeft alles wat nodig is. Karakters, drama, spanning, doorzettingsvermogen en een berg die zich simpelweg niet wil laten beklimmen (met de zogenaamde shark’s fin peak). Zelfs ondergetekende, die normaal niet veel van heldhaftige alpinismefilms moet hebben, was onder de indruk (hoewel ik nog steeds niet begrijp waar ze het geld en de tijd vandaan halen).

Het is wel zo dat de film een beetje voelt als het kijken naar een fotoalbum van kennissen. Leuk voor hen maar wat moet je er zelf mee? Uit niets blijkt echt dat hun onderneming ook iets betekent voor iemand anders dan de drie hoofdpersonen. Maar de echte bergsport-diehard zal daar geen boodschap aan hebben. Die zal denken: daar wil ik ook hangen, in een tentje aan die berg, zesduizend meter hoog, bevroren couscous oppeuzelen!

Autodefensas  in Mexico
Ten slotte Mexico en zijn misdaad in Cartel Land, een titel die doet denken aan winkels als Bouwland, Knaakland of Videoland. Maar hier geen kartels te koop: alles draait om de illegale handel van crystal meth. In het begin horen we een verhaal van een Amerikaanse scheikundige die de Mexicanen het vak heeft geleerd. Voor wie deze link niet legt: dat is dus Breaking Bad in het echt.

Sommige bewoners zijn het zat, pakken omwille van het goede de wapens op. Dat zijn de autodefensas in de provincie Michocoacan. Als de overheid niets wil doen, doen ze het zelf wel. Ze jagen de kartelleden al schietend hun huizen uit.

In het midden ervan alles vinden we de charismatische arts Jose Mireles, een slimme man die dit oprechte verzet in goede banen probeert te leiden en regelmatig in de pers opduikt met zijn boodschap. Aan de andere kant van de grens zien we Amerikanen zichzelf bewapenen en als ware Tour of Duty-soldaten patrouilleren langs afgelegen schuurtjes. Soms pakken ze wat illegale vluchtelingen op. Dit verhaal is aanmerkelijk minder interessant.

Een uplifting docu lijkt het, maar Cartel Land ontwikkelt zich als een somber stemmende documentaire die het tegendeel van uplifting blijkt te zijn. Want hoe controle te houden over zo’n groep? En uiteraard zijn er nogal wat partijen niet gediend van deze eigenwijze vrijheidsstrijders. Zoals de overheid.

Louterende film
Allemaal goed en aardig maar als je een van de klassiekers op het festival ziet, gaat het documentairehart pas echt harder kloppen.

Als je denkt dat je bestaan rot is, zou je Megacities (1998) van Michael Glawogger moeten kijken. De film laat de levens zien van mensen die ongeschoold werk doen in Mumbai, Mexico Stad, Moskou en New York. Dus die kippen onthoofden; iets chemisch lopen te zeven; in ranzige rivieren zoeken naar rommel; tijdens stripteases worden aangerand; leven in tunnels onder de stad. Allemaal passeren ze even de revue en vertellen ze over hun dromen. Het is ongelooflijk hoe ver soms een mens gaat om te overleven.

Megacities is zuiver registratie. Buitengewone beelden te over, zoals dat van een kapper die vlak langs de spoorlijn werkt, de criminelen die pitbulls met elkaar laten vechten, de man die een kuikentje weggeeft als hij iets verkoopt. Nergens sentimentaliteit, nergens een boodschap, maar documentaire zoals documentaire bedoeld is.

Glawogger registreert niet saai, hij speelt met zijn materiaal, monteert het soms erg geestig (de mannen die lopend op de markt hun producten verpatsen). Er is maar een minpunt: het (voornamelijk nagespeelde) stuk over New York valt erg uit de toon en had beter op zichzelf een minidocu kunnen zijn. Verder: briljant.

 

25 november 2015

 

DEEL 1: De kleurrijke werkelijkheid van Errol Morris 

DEEL 3: Pijnpunten, moed en humor als wapen

DEEL 4: De kracht van muziek

DEEL 5: Van zwarte panters tot huiveringwekkende nachtmerries 

DEEL 6: Het goede voorbeeld en Hollands leedvermaak

Preview IDFA 2015: Huilen en lachen voor liefhebbers (1)

door Bob van der Sterre

Wat kunnen we in 2015 tijdens het International Documentary Film Festival Amsterdam (18 – 29 november) verwachten? Uit een eerste blik op het programma lijkt het dat er veel films zijn over vrouwen, Afghanistan, Oekraïne en muziek, maar ook een paar verrassende onderwerpen als alpinisme en dans.

Eerst een serieus woord vooraf: wat verstaan we eigenlijk onder documentaire? Als je net als ik alle trailers bekijkt van het IDFA (International Documentary Film Festival Amsterdam) dan valt je pas op hoeveel documentaires vooral bedoeld zijn om een stem te geven aan mensen in rottige situaties her en der in de wereld. Is dat de documentaire?

Humaan
Natuurlijk, het is humaan om die stem te bieden, maar het aantal echt  artistieke producties (de zogenaamde auteursfilms) lijkt alsmaar minder te worden. Documentaire is niet synoniem voor journalistiek werk en ook nooit geweest. Soms is het goed om nog eens aandacht te geven aan documentairemeester Victor Kossakovsky, die hierover in 2006 en in 2012 een leerzame masterclass gaf.

Er zijn altijd uitzonderingen. Een documentairemaker die journalistiek bezig was maar toch zijn eigen weg is gegaan de afgelopen decennia, is de speciale gast van dit jaar: Errol Morris. Er is dus ook een retrospectief van zijn werk te zien, met beroemde titels als Mr. Death, Tabloid, The Fog of War en The Thin Blue Line.

Wie weet duiken er nog nieuwe artiesten op uit het jaarlijks terugkerend en experimenteel bedoelde Paradocs-programma. Over programma’s gesproken; er is wederom een muziekspecial, en een special rondom fotograaf en filmer Robert Frank. Dit jaar bovendien de kans om wat mooie klassiekers in de bioscoop te kijken, zoals Kossakovskys Tishe! (2002), Glawoggers Megacities (1998), George Sluizers Stamping Ground (1971), Mike Wadleighs Woodstock (1970) en Dziga Vertovs fenomenale The Man with a Movie Camera (1929).

Wat te kiezen?
De belangrijkste vraag bij het IDFA is: wat te kiezen? Wie geen tijd heeft om zich in het aanbod te verdiepen, kan kiezen uit speciale selecties van IDFA. Op de site van IDFA staan sowieso alle films met in de meeste gevallen trailers. Ons onafhankelijke filmmagazine Indebioscoop wil ook graag van dienst zijn. Daarom plaatsen we films in de meest voorkomende categorieën (hier vind je de categorieën van IDFA zelf).

Auteursfilms
The nightmare / Exotica, Erotica, Etc. / Tabloid / The Visit / In Transit / Last Conversations / Déjà vu / Surire / Aracati / Human / Atomic: Living in Dread and Promise / Olmo and the Seagull

Is de auteurscinema ook in de documentairewereld langzaam aan het uitsterven? Je zou het kunnen denken. Op IDFA draaien twee ontroerende postuumdocumentaires van eigenzinnige documentairemakers die ons recent ontvallen zijn. In Transit (Albert Maysles) en Last Conversations (Eduardo Coutinho). Verder lijkt The Nightmare van Rodney Ascher (van de Stanley Kubrick-docu Room 237) interessant. We luisteren naar mensen die zich verlamd wakker voelen worden, waarna een nachtmerrie in hun kamer afspeelt. Het met filmtrucages tot leven brengen van die nachtmerries wordt misschien in puristische docukringen niet helemaal koosjer geacht, maar verhoogt wel de intensiteit voor de kijker. Hierna nog rustig slapen? Waarschijnlijk lastig…

Ballet en dans
Bolshoi Babylon / Mr. Gaga / Martha & Niki / Maiko: Dancing Child / Dancing for You / Rough Stage

De liefhebber van ballet en dans wordt deze IDFA op zijn wenken bediend. Zes films maar liefst! Veruit de meest interessante lijkt Bolshoi Babylon, een film over het politieke ballet dat zich afspeelt achter de schermen van het beroemde Moskouse balletinstituut: corruptie, vriendjespolitiek, intriges, eindigend met zoutzuur in het gezicht van de directeur van het Bolsjoj. De keiharde concurrentie binnen dit instituut blijkt bizarre keerzijdes te hebben.

China
The Road / Behemoth / Chinese Verses / A Young Patriot / Inside the Chinese Closet / Look Love / Please Remember Me / Unmistaken Child

Hoe bouwt men in China (provincie Hunan) een nieuwe supersnelweg? We zien het in The Road. Drama van de hoogste orde, corruptie, ruzies, illegale praktijken, mensen die hun huis opgeblazen zien worden. De weg ligt er nu, maar tegen welke prijs? Vooruitgang gaat in China zelden over rozen.

Conflictlanden
Oekraine: Ukrainian Sheriffs / The Dybbuk / Crocodile Gennadiy / Alisa in Warland /  Afghanistan: Snow Monkey / Motley’s Law / Syrië: A Syrian Love Story / Noord-Korea: Under the Sun / Irak: Only the Dead

Syrië is dit jaar niet zo oververtegenwoordigd als afgelopen jaren, maar Oekraïne blijft onverminderd populair. Conflictsituaties bieden een onweerstaanbare lokroep voor aspirerende filmmakers om de camera op te pakken. In Alisa in Warland gaat studente Alisa Kovalensko naar het oostelijke front. Ze filmt rauw realisme en en passant haar eigen leventje als zesentwintigjarige vrouw. Ukrainian Sheriffs zou wel eens een verrassing op dit festival kunnen zijn. Een dorpje in Oost-Oekraine krijgt twee sheriffs om de veiligheid te bewaken. De film oogt zo op basis van de trailer als een prachtige tragikomedie, vol met bizarre karakters en gebeurtenissen.

Feelgood
Garage 2.0 / Holy Cow / The Chinese Mayor / Ukranian Sheriffs / Wastecooking  / Don Juan / Nice People / About Heaven

In Garage 2.0 gaat het om subtiel en minder subtiel beledigen. Familiebedrijf Kooijman Autogroep doet zelfs niet moeilijk over het beledigen van het eigen personeel in beoordelingsgesprekken. Dit is dan ook de autowereld, waar heel eigen regels gelden. Een Nederlandse docu die het in zich heeft dé publiekstrekker van het festival te worden. Anders gooit Holy Cow hoge ogen. Een typisch voorbeeld van een hartverwarmende film, waarin we middenin een bergdorpje in Azerbeidzjan terecht komen. Want daar koopt een boer per se een Europese koe, omdat die meer melk geeft dan het lokale vee – tegen alle tradities van het dorp in.

Geschiedenis
The Russian Woodpecker / Time suspended  / Black Panther: Vanguard of the Revolution / Battles / Best of Enemies / A German Youth / Beyond my Godfather / The deeper they bury me / Every Face Has a Name / The Pearl Button

In The Russian Woodpecker kunnen we ons weer eens ouderwets verkneukelen over een conspiracy theory. Deze had ik zelf nog nooit gehoord: Sovjets zouden bewust Tsjernobyl hebben opgeblazen. Kunstenaar Fjodor Aleksandrovitsj is in zijn jonge jaren besmet geraakt door de straling. Wat is bovendien de rol van het radarstation, dat jarenlang zo’n typisch geluid maakte dat lijkt op een specht? Hij keert terug naar Tsjernobyl en zoekt de waarheid. Winnaar van de juryprijs op het Sundance Festival.

Homoseksualiteit en transseksualiteit
A Sinner in Mecca / Chemsex / Call me Marianna / Danny’s Parade / Oriented

Je zou als islamitische homo beter San Francisco als bedevaartsoord kunnen kiezen dan Mekka. In A Sinner in Mecca zoekt regisseur Parvez Sharma toch voor de moeilijke oplossing. Als homoseksuele moslim (zelfs getrouwd met een man) gaat hij naar Mekka en filmt daar zo’n beetje alles wat verboden is. Dat belooft een stressvolle documentaire. Waarom hij dat doet? Voor hem is dit een zelfonderzoek en een onderzoek naar zijn religie.

Jongeren
Rebels / When the Earth Seems to Be Light / Danny’s Parade / Jonas and the Backyard Circus

Noorse tieners kunnen nog lustelozer zijn dan Nederlandse, blijkt uit Rebels. Een speciale no-nonsense cursus moet de jongeren weer op het juiste pad krijgen. In de film zien we hoe deze jongeren vechten tegen zichzelf en vooroordelen. Misschien een beetje oud nieuws voor ons maar goed om te zien hoe andere landen het oplossen.

Langdurende films
In Jackson Heights (190 min) / Exhausting a Crowd (720 minuten) / Over the Years (190 minuten)

Over the Years duurt 190 minuten en schetst tien jaar van een Oostenrijkse textielfabriek. Meesterwerk of summum van verveling? Dat moet blijken. In Jackson Heights bezoeken we Queens, ook drie uur lang. Waarschijnlijk vinden we na het kijken van de film de karakters aldaar zo charmant en ontwapenend dat we er meteen heen willen om ze te ontmoeten. Kyle McDonald maakt het nog bonter, met een filmkunstwerk van 720 minuten, waarin je Piccadilly Circus bekijkt, en tegelijk ook dieper leert observeren. Voor de liefhebber.

Liefde
The Wedding Contract / My Silicone Love / Clear Years / In California

Tussen alle leed door vergeet je wel eens dat mensen nog verliefd kunnen worden, zo heftig, dat hun gezond verstand ook niet meer weet hoe in te grijpen. In The Wedding Contract zien we hoe de Amerikaanse filmmaker Daniel Dawkins verliefd wordt op de vrouw van zijn dromen. Daar is niets mis mee maar ze behoort tot een inheemse stam in Bali. Heeft dus nogal wat voeten in de aarde. De film beslaat tientallen jaren uit zijn leven en is egodocument en documentaire ineen.

Maatschappijkritische films
Poverty inc. / This Changes Everything / Requiem for the American Dream / Land Grabbing / Atomic: Living in Dread and Promise / Banking Nature / How to Change the World / The Swedish Theory of Love / Walls / We are not alone

De maatschappijkritische film is min of meer het officieuze hart van het IDFA. Een paar titels doen wel heel erg weinig moeite om geïnspireerd te zijn: We are not alone en How to Change the World. Maar er blijven altijd uitstekende films in dit genre waarin de makers deksels van economische beerputten forceren met een koevoet van research. Een van de meest onthullende films van dit clubje is vermoedelijk Poverty inc., waarin, cynischer kan het niet, de commerciële wereld achter de hulpverlening aan Afrika wordt getoond. Land Grabbing lijkt een andere interessante film over het cynisme van onze soort.

Media
Hot Type: 150 Years of The Nation / Tabloid / Only the Dead / Checks and Balances

Media is ook een van de immer terugkerende onderwerpen op IDFA. Een echt journalistiek portret is Hot Type, over het (voor Amerikaanse begrippen) progressieve weekblad The Nation. Het blad heeft zo’n lange geschiedenis dat veel van die journalistieke geschiedenis als het ware terugkomt in hedendaagse nieuwsfeiten. Die parallellen worden in de documentaire gretig getrokken en dat is een leuk gegeven. Tabloid, film van festivalgast Errol Morris uit 2010, is ook beslist een aanrader. Een aparte vrouw, een bizar seksverhaal en tabloids die oplagecijfers ruiken, dat zijn de smakelijke ingrediënten.

11 november 2014

PREVIEW IDFA 2015 DEEL 2

 

Alle nieuws