Imagine 2026 – Deel 2:
In ‘The Devils’ draagt de duivel een kardinaalsmuts
door Cor Oliemeulen
De Franse koning als travestiet, nonnen in een orgie en een priester op de brandstapel. Ken Russell spaart God noch gebod in The Devils (1971). Op Imagine is zijn omstreden cultklassieker te zien in een nieuwe 4K-restauratie. “Nu corruptie en religieuze hersenspoeling hoogtij vieren, is de film relevanter dan ooit”, aldus het Amsterdamse festival.
Toen Ken Russell aan The Devils begon, had hij de Britse fatsoensrakkers al flink op de kast gejaagd. In Women in Love (1969) liet hij Oliver Reed en Alan Bates poedelnaakt worstelen. In zijn televisiefilm Dance of the Seven Veils (1970) trok hij componist Richard Strauss door een mangel van seks, geweld en nazisme. Er was protest in het parlement en de erven Strauss blokkeerden het gebruik van de muziek, waardoor die film decennialang onzichtbaar bleef. Tja, kunstenaars waren bij Russell nu eenmaal geen keurige bustes op een sokkel: ze hadden een lichaam, driften en soms bedenkelijke politieke sympathieën.
Een opstandige priester
Als je The Devils kijkt, kun je moeilijk geloven dat Ken Russell destijds overtuigd katholiek was. De filmmaker zei later dat hij zich afzette tegen het geloof omdat het mensen manipuleerde en politieke tegenstanders uit de weg ruimde. Hij noemde The Devils een film over hersenspoeling en machthebbers die iedereen aan zich willen onderwerpen.
Het verhaal speelt zich af in het Frankrijk van de jaren 1630. Na bloedige godsdienstoorlogen moeten katholieken en protestanten samen verder leven. Protestanten mogen hun geloof nog wel belijden, maar ze moeten hun eigen militaire bescherming opgeven. De gemeenschap die Russell neerzet, heeft iets van het dorp van Asterix en Obelix, alleen moeten ze het hier zonder toverdrank stellen. Hun voornaamste verdediger is de charismatische katholieke priester Urbain Grandier (opnieuw Oliver Reed), die zich ook voor zijn protestantse medeburgers inzet. Hij verzet zich fel tegen de sloop van de muren van zijn vestingstad Loudun.
Terwijl koning Lodewijk XIII in een bizarre travestietenshow voor zijn hofhouding de godin Venus speelt, werkt kardinaal Richelieu aan een plan om Grandier te elimineren. Richelieu zal zijn kans grijpen in het plaatselijke nonnenklooster, waar Grandier de gemoederen flink bezighoudt. Wat zich daar afspeelt, bracht de censoren destijds tot wanhoop en kan ook nu – met de gecensureerde scènes toegevoegd – moeiteloos kijkers choqueren.
Het verval van de stad
De politieke en religieuze intriges krijgen extra kracht door de decors van de jonge productie-ontwerper Derek Jarman, die later zelf naam zou maken als regisseur, zoals met Caravaggio (1986). Voor The Devils brak hij met de traditie van het historische kostuumdrama en bouwde hij in de studio Loudun na. De gigantische muren bekleed met glanzende witte tegels bepalen de klinische, bijna futuristische setting, geïnspireerd door Metropolis (1927) van Fritz Lang.
Terwijl de pest rondwaart, verandert de stad langzaam in een gitzwarte wereld van machtswellust en godsdienstwaanzin. Voor de uitdrijvingsscènes liet Russell zich inspireren door Aldous Huxley’s boek The Devils of Loudun, waarin Jeanne’s exorcisme wordt vergeleken met ‘een verkrachting in een openbaar toilet’. De witte tegels van Jarman laten zich langzaam besmeuren met bloed en vuil.
De kostuums van Shirley Russell (de toenmalige echtgenote van de regisseur) passen goed bij het theatrale karakter van de film. Het Franse hof hult zich in extravagante, soms lachwekkende barokke outfits en benadrukt daarmee de eigen leegte en decadentie. Lekker met z’n allen schieten op rennende mensen in een vogelpak! De kleding in het klooster is strikt en sober, totdat hier de razernij toeslaat – aangezwengeld door de van Grandier bezeten moeder-overste Jeanne.
De bezeten nonnen
Vanuit een kloosterraam ziet Jeanne hoe de begrafenisprocessie voor de overleden gouverneur van Loudun langzaam dichterbij komt. Kwijlend en kronkelend heeft ze slechts oog voor de woest aantrekkelijke Urbain Grandier. Met Jeanne’s verwrongen lijf en scheefgetrokken hoofd maakt Vanessa Redgrave van Jeanne een potsierlijke, beklagenswaardige verschijning die geen raad weet met haar verlangen.
Zij ziet de priester als een Jezusfiguur die over water loopt, een doornenkrans draagt en een bloedende wond in zijn zij heeft. Een heilig boontje is hij zeker niet, want hij beantwoordt de seksuele belangstelling van vrouwen in Loudun met alle plezier. Oliver Reed geeft Grandier de kracht en viriliteit die veel van zijn rollen kenmerken: ook als priester trekt hij direct de aandacht en straalt hij een vanzelfsprekend gezag uit.
Jeanne fungeert als katalysator van de spraakmakende orgie in de kerk. Bij de seksueel onderdrukte nonnen slaan alle stoppen door. In de 4K-restauratie van The Devils zie je hoe religieuze hysterie ontaardt in losbandigheid, in scènes die decennialang uit de bioscoopversie waren geschrapt. Dat begint met nonnen die letterlijk hun habijt van zich afwerpen en zich in hallucinante beelden overgeven aan seksuele verlangens en suggestieve handelingen – met als hoogtepunt de scène waarin naakte nonnen zich bevredigen op een groot kruisbeeld van Jezus. Zelfs Fellini, die twee jaar eerder in Satyricon toch aardig had uitgepakt met de uitspattingen in het oude Rome, zou er rode oortjes van hebben gekregen.
Richelieu’s handlangers grijpen de ontketende razernij aan om Grandier als duivelsaanbidder te vervolgen en te martelen. De duivel hoeft in Loudun dus zelf niet zijn handen uit de mouwen te steken. Jaloezie, wraak en machtswellust doen het werk. De kardinaal wast zijn handen in onschuld.
Kijk wanneer deze film draait.
28 oktober 2026
Imagine 2026 – Deel 1: Krabben, hacken, rugpijn en zwanger van aliens
Imagine 2026 – Deel 3: Levende lijken en geesten die bang zijn voor andere geesten
Imagine 2026 – Deel 4: Pesten op een Zweeds eiland en rare kunstenaarshuizen
