Stories We Tell

****

recensie  Stories We Tell

Eeuwig mysterie

door Wouter Spillebeen

Met een Oscarnominatie voor haar schrijfwerk en een lange cv als actrice heeft Sarah Polley haar waarde in de filmwereld bewezen. In de documentaire Stories We Tell verdiept ze zich in het mysterieuze verhaal van haar moeder.  

Het leven van de Canadese Diane Polley kent talloze toppen en dalen. Ze verliest haar twee kinderen in een echtscheiding, leert haar tweede man Michael kennen terwijl ze samen in een toneelstuk spelen en krijgt van hem nog eens twee kinderen. Terwijl ook haar tweede huwelijk dreigt kapot te gaan, krijgt ze de kans om enkele maanden ver van huis te acteren. Michael bezoekt haar en hun huwelijk vindt een nieuwe adem. Wanneer Diane naar huis terugkeert, is ze zwanger van Sarah. Het gerucht doet de ronde dat Sarah niet van Michael is, maar Diane sterft aan kanker en neemt dat geheim mee in het graf. Vele jaren later interviewt Sarah leden van haar familie en vrienden van haar ouders om achter de waarheid te komen. Het probleem: elk van hen vertelt een andere versie van het verhaal. Wie het ware verhaal vertelt en wie slechts een halve waarheid kent, weet niemand.

Recensie Stories We Tell

Synthese van vertellingen
Stories We Tell graaft diep in de herinneringen en veronderstellingen die verschillende partijen hebben gevormd over de jaren, zowel diegenen die direct aan de gebeurtenissen verbonden zijn als zij die er enkel over gehoord hebben. Iedereen heeft een eigen invalshoek, ziet de zaken op zijn eigen manier en is ervan overtuigd dat zijn versie klopt. Een enkeling gaat zelfs zo ver dat hij zegt dat alleen hij het recht heeft het verhaal te vertellen. De synthese van de verschillende vertellingen komt in de buurt van de waarheid, maar wat echt gebeurd is, wist enkel Diane.

Vakantiefilmpjes
De interviews met de familie en vrienden van Sarah worden ondersteund door super 8-filmpjes, sommige jaren geleden genomen, andere in scène gezet als reconstructies, waardoor de personages echt opnieuw jong lijken en tot leven worden gebracht. Het resultaat lijkt op het commentaar dat een gezin bij hun vakantiefilmpjes zou geven terwijl ze het aan hun vrienden tonen. Michaels verhaal komt dubbel aan bod. Hij wordt, net als de andere vertellers geïnterviewd, maar hij leest ook zijn memoires voor, die hij tijdens de gebeurtenissen heeft geschreven. Dat doet hij in een opnamestudio terwijl Sarah hem regisseert. Michaels stem klinkt als die van een verteller die even bevooroordeeld is als de personages, aangezien hij zelf een van de belangrijkste spelers is.

Wat aan de oppervlakte een diep ontroerend verhaal over het bewogen leven van een vrouw lijkt, is veel meer dan dat. Haar drijfveren blijven voor eeuwig een mysterie, ze is nog slechts een indruk die ze heeft achtergelaten bij de vele mensen die ze heeft gekend. Een verhaal is niet meer dan de bijna willekeurige combinatie van herinneringen en invalshoeken. Dat brengt Stories We Tell op een sublieme wijze in beeld.

 

4 september 2013

 
ALLE RECENSIES

Koning van de Mont Ventoux, De

***

recensie  De Koning van de Mont Ventoux

De Kannibaal of De Piraat of …?

door Cor Oliemeulen

Vijf winnaars van een vermaarde Touretappe gaan in een virtuele wedstrijd met elkaar in de clinch om te bepalen wie de Koning van de Mont Ventoux wordt. De documentaire draait in de bioscoop. Uitzenden op tv tijdens de Tour de France zou natuurlijk veel succesvoller zijn. 

Bij de naam Mont Ventoux spitst de wielerliefhebber direct de oren. Tijdens de honderdste editie van de Tour de France dit jaar staat voor de negende keer de beklimming van de 1915 meter hoge Reus van de Provence op het programma. Op de legendarische berg staat soms felle wind, het kan er ijskoud óf verschrikkelijk heet zijn. Het laatste stuk onder de top oogt als een onherbergzaam maanlandschap waar weinig zuurstof in de lucht zit. De Brit Tom Simpson moest in 1967 door een combinatie van hitte, uitputting en (vermeend) amfetaminegebruik zijn inspanningen op de flanken van de Mont Ventoux met de dood bekopen.

Knappe illusie
Van de vorige acht beklimmingen werden er vijf uitgezonden op televisie. De winnaars waren Eddy Merckx (1970), Jean-François Bernard (1987), Marco Pantani (2000), Richard Virenque (2002) en Juan Manuel Gárate (2009). De Belg Fons Feyaerts kwam op het idee om de beeldbanden van die vijf jaren samen te voegen tot één wedstrijd om te bepalen wie de Mont Ventoux het snelst heeft beklommen. In de documentaire wordt op knappe wijze de illusie gewekt dat de vijf winnaars tegen elkaar racen. Een interessant gegeven, omdat je wilt weten in hoeverre de geschiedenis een rol speelt.

Recensie De Koning van de Mont Ventoux

Ook de betrokkenen zijn benieuwd. Bernard, Virenque en Gárate proberen de winnaar te voorspellen en geven in de studio commentaar bij de beelden. Pantani, vier jaar na zijn overwinning op de Mont Ventoux gedesillusioneerd overleden na een overdosis cocaïne, wordt vertegenwoordigd door Davide Boifava, zijn toenmalige manager. Merckx had geen zin om aan de film mee te werken. Een groot gemis, aangezien De Kannibaal wordt aangemerkt als één van de grootste wielercoureurs ooit. Iedereen denkt dat Merckx of Pantani (De Piraat) uiteindelijk als Koning van de Mont Ventoux zal worden gekroond.

Veertig jaar wielrennen
Veertig jaar Tour-geschiedenis geeft een grote evolutie te zien. Materiaal, medische begeleiding, sponsorbelangen, concurrentie en media hebben hun weerslag op de prestaties. Ook de lengte van de etappes blijkt enorm te verschillen: Virenque moest eerst ruim tweehonderd kilometer fietsen voordat hij zijn favoriete berg mocht aanvallen, terwijl Bernard het voordeel van een ultrakorte etappe kende. Vooral die omstandigheid maakt de uitverkiezing van beste klimmer onzinnig. Toch is de virtuele wedstrijd, mede door de opbouw en het commentaar, spannend om naar te kijken. De historische context en de persoonlijke verhalen met voorzichtige emoties geven De Koning van de Mont Ventoux  meerwaarde.

 

5 juli 2013

 
ALLE RECENSIES

Kon-Tiki

****

recensie  Kon-Tiki

Hoe gevaarlijk het was en hoe ver

door Alfred Bos 

Op 28 april 1947 vertrok de Noorse wetenschapper Thor Heyerdahl op een primitief vlot vanuit Callao, Peru. Hij dreef 101 dagen over de Grote Oceaan om aan te tonen dat de eerste bewoners van Polynesië niet uit Azië, maar uit Zuid-Amerika kwamen. Kon-Tiki toont de romantiek van het ontdekken, in een tijd zonder GPS of satelliettelefoons.

Waar zijn ze gebleven, de ontdekkingsreizigers? De mannetjesputters die de wurggreep van de samenleving ontvluchten om de elementen te trotseren en iets groots te verrichten Je vindt ze in het museum. En in wetenschappelijke bases op Antarctica, voorzien van alle digitale gemakken. In een tijd waarin je smartphone app je vertelt waar je vrienden op dat moment uithangen, is de sprong in het onbekende bepaald exotisch en ook iets nostalgisch.

Kon-Tiki

Het Noorse filmduo Joachim Rønning en Espen Sandberg verbeeldt in Kon-Tiki het staaltje bluf waarmee Thor Heyerdahl een wild idee wilde bewijzen. Volgens de staande theorie waren de eilanden in de Stille Oceaan gekoloniseerd vanuit Indonesië en de Filippijnen. Niet waar, meent Heyerdahl. Tijdens een verblijf op Fatu Hiva hoort hij van de eilandbewoners dat niet alleen de zonnegod Kon-Tiki, maar ook zijzelf uit het oosten kwamen. Zuid-Amerika dus. Heyerdahl heeft iets te bewijzen, hij bijt zich erin vast.

Mascotte Rolita
Kon-Tiki is een film over karakter. Heyerdahl is niet bang van gevaar, zoals de openingsscène over zijn jeugd aantoont. Hij is een natuurlijke leider en een onafhankelijke geest. Tegen de klippen op – niemand gelooft in zijn theorie en financiering is ver weg – weet hij zijn expeditie van de grond en op het water te krijgen. Er is hulp van een viertal avonturiers. En van een gesjeesde koelkastverkoper met een romantische inborst. Probleem voor de kijker: alle Noorse mannen zijn blond, hebben een stoere kop en een woeste baard. Je houdt ze nauwelijks uit elkaar.

Het hart van de film is de 101 dag durende dobbertocht over de immense blauwe vlakte. Dat lijkt saai, maar het gevaar komt in vele vormen. Tropische stormen, onzichtbare stromingen die het vlot de verkeerde kant uit stuwen, vraatzuchtige haaien en communicatieproblemen. Om contact te kunnen maken met verre kusten wordt de radioantenne opgelaten aan een ballon. Maar de mascotte, papegaai Rolita, knaagt graag aan een draadje en pats, daar gaat de ballon – radio onbruikbaar. Dat is slechte karma en Rosita komt gruwelijk aan haar einde, wat de start is van een bloedstollende scène.

Kon-Tiki

Oscar
Rønning en Sandberg maakten eerder Max Manus, eveneens gebaseerd op het avontuurlijke leven van een opmerkelijke Noor (een verzetsheld). Kon-Tiki, vernoemd naar Heyerdahls vlot, biedt gelikte filmkunst, met een allure waartegen de Nova Zembla-rolprent uit het productiehuis van Reinout Oerlemans een beetje bleekjes afsteekt. Zes man op een vlot, dat klinkt nergens naar en toch vliegt de tijd.

De historische reis maakte van Thor Heyerdahl een wereldster. Hij legde de tocht vast op super 8-film en daaruit werd een documentaire gesneden, die in 1951 een Oscar won. Heyerdahl beschreef zijn avontuur in een boek, dat in de loop der jaren in vele talen werd vertaald en meer dan 50 miljoen exemplaren verkocht. Het klinkt als een jongensboek, maar Kon-Tiki vertelt geen sprookje. Indiana Jones is er niets bij.

 

1 april 2013

 

ALLE RECENSIES

Imposter, The

****

recensie  The Imposter

Terugkeer van de verloren zoon

door Wouter Spillebeen

In juni 1994 verdwijnt de dertienjarige Nicholas Barclay spoorloos. In oktober 1997 duikt hij weer op, of toch niet? De documentaire The Imposter brengt het absurde en meeslepende verhaal van een Fransman die zich uitgeeft voor een vermiste Texaanse jongen.

Door middel van interviews en reconstructies vertelt The Imposter het verhaal van Frédéric Bourdin, een drieëntwintigjarige Fransman die, in een poging zich een andere identiteit aan te meten, beweert de drie jaar vermiste Nicholas Barclay te zijn. Liegend overtuigt hij iedereen ervan dat hij ontsnapt is van een plaats waar hij door mannen in uniform bijna iedere dag fysiek en seksueel mishandeld werd. Zelfs het gezin van de vermiste jongen schijnt er geen graat in te zien dat de blonde jongen met de blauwe ogen er nu helemaal anders uitziet. Geleidelijk aan ontrafelt zich een groter verhaal, een regelrechte thriller.

The Imposter

Waarom?
Hoe is het mogelijk dat niemand merkt dat Bourdin nauwelijks iets met Nicholas Barclay gemeen heeft? Waarom probeert hij de identiteit van de jongen te stelen? Hoe kan het dat de Fransman zo makkelijk een Amerikaans paspoort krijgt? En vooral: Waarom ziet een moeder geen verschil tussen haar eigen zoon en een bedrieger? Regisseur Bart Layton biedt op een beklijvende manier antwoord op deze vragen.

De documentaire is spannend van begin tot eind. De kijker puzzelt mee terwijl de personages vertellen hoe ze zelf de stukjes in elkaar passen. De gereconstrueerde scènes maken van The Imposter een belevenis, waarin je je helemaal kunt inleven. De film blijft interessant doordat de situaties in beeld komen terwijl de interviews hoorbaar zijn. De keuze van de regisseur om zelf niet in beeld te komen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Michael Moore (Bowling for Columbine, Sicko), geeft het gevoel dat de filmmaker niet het tempo bepaalt, maar enkel het verhaal zelf.

Zwaar Frans accent
Het zware Franse accent van Bourdin wordt na een tijd bijna onuitstaanbaar en soms ziet de film er meer uit als een Hollywood-interpretatie van een echt gebeurd verhaal dan als een waarheidsgetrouwe documentaire. Desondanks is The Imposter zeer boeiend en vaak ontroerend op zijn eigen manier. Het camerawerk is op niveau, het verhaal pikt een comfortabel tempo op, de vertelstijl is elegant en het geheel past geweldig samen. Layton slaagt met deze prent in zijn opzet: het publiek meezuigen in een spannend verhaal met zoveel lagen en kronkels dat iedereen er het zijne van kan denken. Een absolute aanrader voor liefhebbers van documentaires, thrillers en een goed absurd verhaal.

 

22 februari 2013

 

ALLE RECENSIES

Karsu: I hide a secret

****

recensie  Karsu: I hide a secret

Fascinerende Bildungsdocu over Nederlandse Norah Jones

door Joan Gebraad

Al twee keer stond ze in de befaamde Carnegie Hall. Muziekkenners noemen haar de Nederlandse Norah Jones: Karsu Dönmez. Wie is deze tweeëntwintigjarige jongedame die jazz ademt?

Filmmaakster Mercedes Stalenhoef volgde Karsu drie jaar. De Nederlands-Turkse Karsu begint haar carrière met zangoptredens in haar vaders restaurant Kilim in het Amsterdamse Osdorp. De reacties zijn overweldigend. Stalenhoef toont haar jazz spelend achter de piano in het familierestaurant. Het beeld symboliseert haar dans met twee culturen. Enerzijds is daar de Turkse cultuur, gericht op traditie, gezelligheid en familie. Anderzijds voelt zij zich aangetrokken door de vrijere westerse cultuur. Zo heeft ze een discussie met haar moeder omdat ze graag met vriendinnen naar Istanbul wil. Op familiebezoek in Turkije blijkt dat Karsu en haar zus stiekem een beetje zonnen. Ook vriendjes zijn een heet hangijzer. Een paar keer moet de camera dan ook uit.

Recensie Karsu: I hide a secret

I hide a secret
Karsu’s ouders zien en horen haar ook graag in het Turks zingen zodat zij dat stukje Turkse cultuur behoudt, maar Karsu verdedigt vurig haar Engelstalige jazzrepertoire. In de stilte van de nacht schrijft en musiceert ze passievol haar eigen liedjes over overspelige minnaressen, liefdesverdriet en het niet durven blootgeven van je ware ik. Iedereen wil dolgraag weten in hoeverre haar diepzinnige en donkere teksten zijn gebaseerd op haar privéleven, maar ‘mijn muziek gaat nooit over mij’, houdt Karsu vol. Ze is bevreesd haar innerlijke wereld bloot te geven.

Van afwijzing tot platencontract
Muziek is een van de grote liefdes in haar leven. Ze groeit erin. Zo toont Stalenhoef een zenuwachtige Karsu als ze auditie voor het conservatorium doet. Tot haar teleurstelling wordt ze afgewezen. Haar teksten zijn zo volwassen, zij is zo jong. Karsu knokt verder. Het ene moment staat ze in een intiem studentenfestival in Leiden, later als zelfverzekerde leading lady op een groot podium in Carnegie Hall. Als haar succes groeit, staan muziekproducenten voor haar in de rij en onder streng toezicht van haar ouders krijgt Karsu uiteindelijk wat zij wil: een platencontract.

Recensie Karsu: I hide a secret

Transformatie
Karsu: I hide a secret is een ontroerende en herkenbare Bildungsdocu met mooie beelden over een tienermeisje dat haar grenzen aftast en zichzelf zoekt. Karsu’s strijd met Turkse tradities en moderne westerse waarden maakt deze documentaire extra interessant. De soms eigenwijze tiener, die stiekem muziek luistert tijdens een saaie economieles en gek wordt van haar beschermende ouders, verandert geleidelijk in een jonge zelfbewuste vrouw die haar publiek met plezier verleidt. Het is nu alleen nog wachten tot Karsu haar grote geheim prijsgeeft.

 

11 februari 2013

 

ALLE RECENSIES

Searching for Sugar Man

****

recensie  Searching for Sugar Man

Verrassende zoektocht naar volksheld

door Mirthe van Lieshout

Searching for Sugar Man is het alom geprezen regiedebuut van de Zweed Malik Bendjelloul over de zoektocht van twee fans naar een Amerikaanse singer/songwriter die in Zuid-Afrika immens populair was in de jaren zeventig.

In Zuid-Afrika vond je in elk huishouden met platen van de Beatles en de Stones ook een lp van Sixto Rodriguez. Twee beroemde producenten hadden de zanger in 1968 ontdekt in een bar in Detroit. Zijn charismatische uitstraling, de melodieën en de anti-establishment-teksten raakten hen diep. Ze dachten een van de grootse artiesten aller tijden gehoord te hebben. Ze maakten twee albums maar beide flopten in Amerika. Ondertussen belandde een witte plaat in Zuid-Afrika en Rodriguez werd daar ongekend populair.

Mysterie
Maar niemand wist er iets van de man. Niemand had hem ooit live gezien, wist waar hij was geboren, wat zijn voornaam precies was en hoe hij was overleden. Er werd gezegd dat hij zelfmoord had gepleegd, op het podium, door zichzelf in brand te steken. Maar ook dat is niet zeker. De man die nog het meest van hem weet, is de Zuid-Afrikaanse eigenaar van een platenzaak: Stephen ‘Sugar’ Segerman. Hij schrijft in de begeleidende tekst bij een opnieuw uitgebrachte cd van Rodriguez hoe weinig er van de zanger bekend is. Hij sluit af met: ‘Any musicologist detectives out there?’

En met die vraag begint de zoektocht naar de volksheld. Een zoektocht die keer op keer een verrassende wending krijgt. Het wekt geen verbazing dat de film op het True/False Documentary Film Festival in Colombia draaide. Bendelljoul heeft ervoor gekozen het verhaal chronologisch te vertellen waardoor de ontwikkelingen onverwachts en spannend blijven. De keuze voor deze vertelwijze geeft de plot een zware rol.

Recensie Searching for Sugar Man

Volksheld als Dylan
De soundtrack van de film bestaat uit nummers van Rodriguez zelf. Zijn muziek en teksten worden vergeleken met die van Bob Dylan. Maar er zijn allerlei stijlen in te herkennen: vooral folk, maar ook rock, pop en disco. In Zuid-Afrika werd Rodriguez omarmd als anti-apartheidprotestzanger. Waarom zijn muziek in Amerika zelf niet aansloeg, blijft een raadsel. De documentaire heeft dat inmiddels veranderd: de soundtrack van Searching for Sugar Man, samengesteld uit de albums Cold Fact (1970) en Coming from reality (1971), staat er al in de Top Heatseekers Albums.

Bendjelloul had moeite om zijn film gefinancierd te krijgen en deed daarom zelf de editing. Ook de animaties die de muziek in de film ondersteunen, maakte de regisseur zelf. Aanvankelijk was het idee dat zijn krijttekeningen de beoogde animator later zouden helpen. Maar toen de uiteindelijke producers Simon Chinn en John Battsek ze zagen, dachten ze dat die al door een professionele animator gemaakt waren en besloten de animaties te gebruiken. Het resultaat is heel mooi, de kleuren zijn prachtig.

Must-see en must-listen
Meer dan drie jaar heeft Bendjelloul zonder hulp van investeerders aan de film gewerkt. Hij dacht dat het een korte tv-documentaire zou worden maar omdat hij verliefd werd op het verhaal kon hij niet ophouden. De film won vele prijzen, waaronder de publieksprijs van het IDFA. Niet verwonderlijk, want de publiekslieveling is onvergetelijk. Wie de muziek nog niet kent, moet de albums van Sixto Rodriguez zeker een keer luisteren. Het is niet voor te stellen dat iemand geen van de nummers mooi vindt.

 

17 december 2012

 
ALLE RECENSIES

Caesar Must Die

****

recensie  Caesar Must Die

Shakespeare op zijn Siciliaans

door Cor Oliemeulen

Zware jongens voeren de tragedie Julius Caesar op. Regisseurs Paolo en Vittorio Taviani volgden een half jaar lang de voorbereidingen en trekken parallellen tussen het historische toneelstuk en het leven in de cel. Bijzonder.

De universele taal van Shakespeare ademt vriendschap, verraad, macht, oneerlijkheid en geweld. De meeste gedetineerden in de zwaarbeveiligde afdeling van de Rebibbia-gevangenis in Rome zal dat salami zijn. Behalve de criminelen die hun vaak uitzichtloze bestaan zin willen geven met een portie kunst en cultuur. De meesten zijn leden van de georganiseerde misdaad die straffen van twaalf jaar tot en met levenslang moeten uitzitten.

caesar must die

Gevoel voor drama
Zes maanden voor de uitvoering doen ze auditie. Het spreekt voor zich dat het gevoel voor drama de gemiddelde Italiaan in het bloed zit. Zoveel theatraal enthousiasme en inlevingsvermogen zullen we niet snel aantreffen bij de doorsnee kaaskop in de Nederlandse bajes. De toekomstige acteurs moeten zich op twee verschillende manieren introduceren terwijl ze afscheid nemen van hun geliefden: de eerste keer huilend, de tweede keer boos. Het resultaat is regelmatig hilarisch. Uiteindelijk ontstaat een bont gezelschap (vaak houterig bewegende) mannen met een goed gecaste Romeinse keizer voorop.

Tijdens de screentest horen de regisseurs hoe de personages Prosperus en Ariel in onvervalst Napolitaans dialect discussiëren, hoe Romeo en Polonius fluisteren en vloeken in het Siciliaans of Apuliaans. De dialectische verbastering van de tekst gaat niet ten koste van de toon van de tragedie. De interpretatie door de spelers levert zelfs een nieuwe waarheid met een diepere betekenis op. Er is echter één voorwaarde: de woordkeus en de uitspraak moeten ‘nobel’ zijn, niet ‘vulgair’.

caesar must die

Dicht bij eigen verleden
Oefenen doen ze achter de tralies, in de recreatiezaal of tijdens het boenen van de vloer. Soms ligt een zin benauwend dicht bij het eigen verleden en wordt de repetitie emotioneel zwaar. De man die Brutus, de moordenaar van Caesar, speelt, heeft de tekst: ‘Kon ik maar de geest uit de tiran trekken zonder zijn borst open te snijden.’ Vroeger sprak een maffiavriend ongeveer dezelfde woorden voordat hij een verrader moest doodsteken. De scène is misschien wel tien keer overgedaan, maar doet geen afbreuk aan de geloofwaardigheid. Net als het fragment waarin een acteur wordt gemaand haast te maken en schamper reageert: ‘Ik zit hier al twintig jaar en nou vertel jij mij dat ik geen tijd moet verliezen!’

De broers Taviani hebben van Caesar Must Die bewust geen documentaire gemaakt, alles is uitgeschreven. Ze maken een contrast tussen de duisternis in het leven van langgestraften en de poëtische kracht van emoties die Shakespeare oproept. De zwart-wit beelden benadrukken het onwerkelijke karakter van het unieke gegeven. Caesar wordt niet gedood tegen het bonte decor van oud-Rome maar tegen de troosteloze achtergrond van een gevangenismuur. De film begint en eindigt wel in kleur: de uitvoering met de finale waarin Brutus sterft. Een staande ovatie van familie en vrienden als beloning, waarna bewakers het publiek naar buiten leiden en het theatergezelschap naar de cellen.

 

11 december 2012

 
ALLE RECENSIES
 

Sol LeWitt

***

recensie  Sol LeWitt

Nederland gek op Amerikaanse minimal artist

door Mirthe van Lieshout

Nederlandse kunstliefhebbers waren gek op Sol LeWitt. De Amerikaanse kunstenaar werd al in 1968 gevraagd door onze grote musea en de tentoonstellingen waren een enorm goed bezocht succes. Waarom had Nederland zo’n bijzondere band met deze grondlegger van minimal art?

In de documentaire van Chris Teerink wordt dit langzaam duidelijk aan de hand van gesprekken met Nederlandse curatoren, museumdirecteuren en bevriende kunstenaars. LeWitt (1928-2007) was een invloedrijke kunstenaar die wordt beschouwd als grondlegger van de conceptuele kunst, in het bijzonder minimal art. Zowel inhoudelijk als in omvang ging hij verder dan we voorheen ooit gezien hadden. De film besteedt veel aandacht aan wat voor klus het was de gigantische werken te vervaardigen. En dat geeft een buitengewoon charmant kijkje achter de schermen van de moderne kunstwereld.

Ongelooflijk geduld
Alleen al de instructies waarmee LeWitt zijn assistenten aan het werk zette, zijn een welkome toevoeging. Bijvoorbeeld bij de muur waarop ze lijnen moesten tekenen: ‘Not straight not touching’. Vervolgens het proces: het aanbrengen van de kunstwerken kostte zo’n drie maanden, en het verwijderen nog eens twee. Met een ongelooflijk geduld zien we LeWitts team puzzelen met de instructies, lijnen aanbrengen en inkleuren. Maar geen enkele wanklank van de assistenten die aan het woord komen: met veel lof spreken ze over de kunstenaar en zijn werk. Ze genieten van het monnikenwerk dat ervoor nodig is om het tot stand te brengen. De beelden van de vervaardiging verrijken de werken.

Sol Lewitt

Over de kunstenaar zelf leren we mondjesmaat wat meer. Hij zocht de publiciteit nooit op: hij kwam niet naar openingen en deed geen televisieoptredens. Daardoor moeten we het hebben van één audio-opname uit 1974, enkele foto’s en de gesprekken met vrienden en collega’s. Die vertellen ons zijn visie op kunst, en op zijn eigen rol daarin. Die beschouwingen zijn soms moeilijk met elkaar te verbinden want ze zijn schijnbaar tegenstrijdig. Zo vertellen bevriende kunstenaars dat hij de ideeën belangrijker vond dan de uitvoering. Maar van de assistenten horen we dat de aandacht voor de uitvoering juist bijzonder groot was en dat esthetiek voor LeWitt de reden was dat hij het ‘nodig’ vond zijn werken te maken.

Exact geformuleerde opdracht
Die esthetiek wordt heel mooi duidelijk gemaakt in de film. De scènes zijn verweven met beelden van het aanbrengen van een van LeWitts grootste projecten: muurtekening #801, Spiral, dat in 2010 voor de derde keer in het Bonnefantenmuseum te zien is. Twee officiële assistenten uit New York en zes kunstenaars voeren de exact geformuleerde opdracht uit. Aan de binnenkant van de koepelzaal (‘de citruspers’) brengen ze met blauwe tape een dunne spiraal op de muren aan. De afstand tussen de lijnen is 10 cm, 143 omwentelingen maakt het kilometerslange plakband. Een heel precies ‘werkje’ dat niet in één keer goed gaat. Daarna wordt de hele zaal twee keer zwart geverfd. Het tape wordt weggehaald en een witte spiraal op de zwarte muur wordt zichtbaar. Vervolgens worden witte, hoekige sculpturen (Complex Forms no. 8), een gift van de royale LeWitt aan het museum, uitgepakt en in de zaal gezet. Zodra deze ijsschotsen zijn uitgepakt tegen de achtergrond van de spiraal zie je het esthetisch prachtige resultaat.

 

2 december 2012

 
ALLE RECENSIES

Cave of Forgotten Dreams

*****

recensie  Cave of Forgotten Dreams

Kathedraal uit stenen tijdperk

door Alfred Bos

De Duitse regisseur en documentairemaker Werner Herzog stapt met 3D-camera een Franse grot binnen en toont ons de oudst bekende rotsschilderingen. Een verbluffende ervaring.

De Chauvet-grot in het Franse departement Ardèche, nabij de Franse Alpen, is vernoemd naar een van de drie speleologen (grotvorsers), die op 18 december 1994 een van de grootste cultuurschatten van de mensheid ontdekten. In een verscholen grottencomplex, dat 20.000 jaar geleden door een aardverschuiving afgesloten raakte, vonden ze vele honderden rotstekeningen, sommige 32.000 jaar oud. Tweemaal zo oud als de vroegst bekende wandschilderingen tot dat moment.

cave of forgotten dreams

De grotten zijn sindsdien uitgebreid onderzocht door wetenschappers, maar niet toegankelijk voor publiek. Daarvoor zijn de spelonken, met hun spectaculaire druipsteenformaties en bizarre calsietafzettingen, te kwetsbaar. Ook de afbeeldingen kunnen gemakkelijk worden aangetast door het ademvocht van menselijke bezoekers. Er zijn plannen voor een exacte kopie op schaal die wél open is voor toeristen. Wie daar niet op kan wachten, kan terecht bij de indrukwekkende documentaire van Werner Herzog.

Je hoort de paarden bijna hinniken
Dertigduizend jaar geleden lag een groot deel van Europa onder een reusachtige gletsjer van enkele kilometers dikte. Aan de zuidrand van dat pakijs heerste een toendraklimaat, vergelijkbaar met het noorden van Alaska nu. De Chauvet grot was niet bewoond, maar heeft waarschijnlijk gediend als spirituele pleisterplaats voor de toenmalige mensen, de Cro Magnons (niet te verwarren met de Neanderthalers). Chauvet is een kathedraal uit het stenen tijdperk.

Herzog is goed doordrongen van het belang van de grot en zijn bijzondere boodschap. Chauvet is een tijdcapsule die ons een blik gunt in de belevingswereld van onze verre voorouders. De rotsschilderingen zijn van een ongekende schoonheid; zo levensecht dat je de paarden bijna hoort hinniken, zoals een van de geïnterviewde wetenschappers invoelbaar maakt.

cave of forgotten dreams

Spectaculair reliëf
Herzog draaide zijn documentaire in 2010 met speciale toestemming van de Franse overheid. Hij is eerder getoond op het festival IDFA en als 2D-versie beschikbaar op dvd. Het loont echter om deze 3D-bioscoopversie te gaan zien. Want de kunstenaars van Chauvet maakten op intuïtieve wijze gebruik van het reliëf van de rotswanden; ze schilderden niet op een vlak, maar op een welvende ondergrond. Dat reliëf komt alleen in de driedimensionale versie tot recht en het resultaat is spectaculair.

De regisseur vergelijkt ‘Chauvet’ met rotsschilderingen uit Zuid Afrika en Australië; ook trekt hij lijnen naar de vondst van steentijd-beeldjes in Zuid-Duitsland. Is dit een droge les kunstgeschiedenis, hoofdstuk 1: de oertijd? Nee, allesbehalve. Cave of Forgotten Dreams grijpt je bij de lurven. Dit is geen sciencefiction of surrealisme, maar een virtuele reis door de tijd. Verscholen achter een 3D-bril, in een 21ste eeuwse bioscoop, gebiologeerd staren naar het creatieve werk van 32.000 jaar oude voorvaderen. Hiervoor is 3D cinema uitgevonden.

 

26 november 2012

 
ALLE RECENSIES
 

Droom en Daad

***

recensie  Droom en Daad

Gespleten wil van vergeten dichteres

door Cor Oliemeulen

De moeizame wijze waarop Henriette Roland Holst haar weg zocht in grote politieke en morele dilemma’s vormt het hart van Droom en Daad. Een documentaire die afstand houdt, maar beslist confronteert.

Al in 1979 schreef Annette Apon het scenario voor een speelfilm over Henriette Roland Holst: ‘aankomend dichteres die zich vol idealisme en overgave in de arbeidersbeweging stort’. Gelukkig kreeg de filmmaakster, naar aanleiding van een expositie, een nieuwe kans. Apon ging lezen, bekeek oude foto’s, filmmateriaal en het gastenboek van het zomerverblijf op de Buissche Heide. Het resultaat is een film over de periode 1891-1927 waarin zowel Roland Holst als Nederland een dramatische ontwikkeling doormaken.

Droom & Daad

Van bloeiende bloemen tot uitgebuite fabrieksarbeiders
Jammer genoeg is er geen filmmateriaal van Henriette zelf uit die roerige periode. De kijker is aangewezen op vaak prachtige oude opnames en flarden uit brieven, gedichten, toespraken, boeken en haar nooit voltooide autobiografie. We zien unieke beelden uit de begintijd van de film, eind 19e eeuw, waarin ook schilderkunst en poëzie tot hernieuwde bloei komen. Bloemen die hun blaadjes openen, een rups die vlinder wordt en de kunst van oude ambachten. Met de opkomst van de industrie veranderen de impressies: staatsmijnen, spoorwegen en drukkerijen. Het beeld van de arbeider.

Betrokkenheid met de mens achter de machine krijgt gestalte door filmpjes te stoppen op het moment dat iemand in de camera kijkt om vervolgens in te zoomen op de gezichtsuitdrukking. Historische foto’s zijn voorzien van achtergrondgeluiden van een bibliotheek, een partijcongres en een straat met door elkaar heen krioelende automobielen, rijtuigen, fietsen en koeien. Een foto van Henriette Roland Holst en haar man, kunstschilder Rik Roland Holst, komt volledig tot leven door het gesproken commentaar over hun veelzeggende blikken.

Droom & Daad

Voorvechtster van het socialisme
Het weinige relevante authentieke beeldmateriaal bemoeilijkt de identificatie met Henriette Roland Holst. Toch leert de documentaire een interessante geschiedenisles, opgehangen aan het portret van een strijdbare vrouw die uitgroeide tot voorvechtster van het socialisme. Ze vertaalde het strijdlied De Internationale, onderhield nauwe contacten met buitenlandse revolutionairen als Rosa Luxemburg, Lenin en Trotski, werd communist, leed onder de scheuring in de socialistische beweging en het mislukken van de revolutie in Nederland om uiteindelijk ontgoocheld terug te keren uit Rusland waar ze moest concluderen dat de Communistische Partij al een dictatuur van het land had gemaakt.

‘Mijn wil is diep in mij gespleten, mijn handen weten niet wat te doen en mijn voeten weten niet waarheen te wenden’, schrijft Henriette Roland Holst als haar zoveelste persoonlijke worsteling is begonnen. Terwijl sommige bronnen spreken van periodes van flinke depressies, anorexia en hartkwalen in haar leven, maakt de documentaire slechts melding van ‘veel periodes dat ze moest uitrusten’. Het illustreert dat Droom en Daad liefdevol is gemaakt, met grote bewondering voor de sociale bewogenheid van een bijna vergeten dichteres.

 

17 november 2012

 
ALLE RECENSIES