Leraar stimuleert leerlingen tot onverwachte daden. Een bekend, doch dankbaar thema dat in Les Héritiers op inspirerende wijze wordt uitgewerkt.
Wie op de middelbare school een goede geschiedenisdocent had, mag zich gelukkig prijzen. Het verleden bepaalt de toekomst, en gevoed met enige historische kennis kun je gebeurtenissen in het heden beter in perspectief plaatsen. Als zo’n docent dan ook nog weet om te gaan met lastige leerlingen van verschillend allooi, respect afdwingt en ruimte voor discussie biedt, kan daaruit soms iets heel moois en waardevols ontstaan.
Fantastisch naturel
Onze geschiedenisdocent heet Anne Anglès, lerares van een middelbare school nabij Parijs die haar leerlingen enthousiasmeerde deel te nemen aan de ‘Nationale Wedstrijd van het Verzet en de Deportatie’. Enkele jaren later wist een van die leerlingen op zijn beurt regisseur Marie-Castille Mention-Schaar enthousiast te maken om zijn zelf geschreven scenario over dit project te verfilmen. Onze leerling heet Ahmed Dramé, die in Les Héritiers de rol van Malik speelt. De lerares in de film heet Anne Gueguen, fantastisch naturel neergezet door Ariane Ascaride (Les neiges du Kilimandjaro, 2011). Tussen de leerlingen zitten slechts enkele acteurs, de rest zijn gewone scholieren die er lekker op los mogen improviseren.
Net als in het bejubelde documentaire-achtige Entre les murs (2008) speelt Les Héritiers zich hoofdzakelijk binnen de muren van een klaslokaal af – in één van de schaarse buitenschoolse scènes zien we dat moslim Malik gaat zorgen voor een joodse papegaai – maar kent het verhaal minder conflictsituaties tussen leerling-docent en leerlingen onderling. De school van mevrouw Gueguen herbergt 29 nationaliteiten, wat het des te delicater maakt om alle leerlingen op één lijn te krijgen om de wedstrijd te kunnen winnen. Iedereen heeft een andere beleving van het project, dat moet gaan over getuigenissen van kinderen van Joden en zigeuners.
Getuigenissen Les Héritiers toont op indringende en inspirerende wijze hoe een groep jonge mensen, aangestuurd door een bevlogen lerares, na horten en stoten geleidelijk aan beter gaat samenwerken, naar elkaar groeit en uiteindelijk het heft in eigen hand neemt. De Holocaust – de rol van kinderen in het bijzonder – laat natuurlijk weinigen onberoerd. Zo maakt een bezoek aan het herdenkingsmuseum grote indruk en levert de getuigenis van een (echte) overlevende in het klaslokaal kippenvel en tranen op. Het project dat begint met het gemakzuchtig kopiëren van stukken tekst op Wikipedia en een collage van met nummers getatoeëerde armen, ontwikkelt zich tot een werkstuk met originele ideeën en getuigenissen van kinderen in nazikampen die later beroemd zijn geworden. Of ze de wedstrijd daadwerkelijk zullen winnen, is van minder belang.
Als je cynisch bent, zou je de boodschap van Les Héritiers utopisch kunnen noemen, want heftige confrontaties blijven uit en buiten het leslokaal gaan de tieners vast minder vredelievend met elkaar om. Dat neemt niet weg dat de jongeren de toekomst in handen hebben: door zich te identificeren met hun leeftijdsgenootjes in de nazikampen staan zijn nu voor dezelfde verantwoordelijk als de 21.000 mensen tijdens een herdenkingsplechtigheid op 19 april 1945 toen het concentratiekamp Buchenwald werd bevrijd. Zij legden de Eed van Buchenwald af (voorgelezen in de Franse, Russische, Poolse, Engelse en Duitse taal). ‘De opbouw van een nieuwe wereld van vrede en vrijheid is ons doel. Dat zijn wij onze vermoorde kameraden, hun familieleden schuldig. Wij zweren!’
Sinds 9/11 zoeken filmmakers steeds weer nieuwe invalshoeken om de gevolgen van door mensen aangerichte catastrofes in beeld te brengen. Debuterend regisseur Jeremiah Birnbaum vertelt het relaas van twee vrouwen van wie beide zoons worden verdacht van dezelfde bomaanslag.
Lea is gescheiden en werkt als schoonmaakster, Maryam is getrouwd en werkt als makelaar. De culturele verschillen kunnen bijna niet groter zijn. Ze ontmoeten elkaar voor het eerst nadat ze te horen hebben gekregen dat hun zoons zijn omgekomen bij een explosie in een winkelcentrum. Lea maakt een troostend gebaar naar Maryam, het begin van een vriendschappelijke band tussen twee vrouwen die lotgenoot zijn en op hun eigen manieren hun verdriet uiten en hun verlies proberen te verwerken.
Wraak
Maar dat valt niet mee. Maryams zoon Walter wordt plotseling verdacht van de bomaanslag, want hij was een moslimjongen die eerder zou hebben gedreigd ‘iets’ te gaan doen. Terwijl de media zich na deze onthulling op het gezin storten, er een baksteen door een ruit wordt gegooid en Maryams man Ali slappe knieën krijgt, kan ook Lea haar onderbuikgevoelens niet langer in toom houden en komt de verbondenheid tussen Lea en Maryam onder zware druk. Hoe anders ontwikkelt zich de situatie als blijkt dat Lea’s zoon Eddie publiekelijk wraak zou hebben gezworen op jongens die hem structureel hadden gepest en net als hijzelf bij de aanslag om het leven zijn gekomen?
Torn belicht een interessant gegeven en focust consequent op de relatie tussen de twee moeders, zonder zich al teveel te bekommeren om de omstandigheden van hun zoons en het recherchewerk. Lea (Dendrie Taylor, bekend van de ‘trashy’ zus van Mark Wahlberg in The Fighter) en Maryam (Mahnoor Baloch, beroemd in Pakistan als tv-ster en gecast om de film in Azië gefinancierd en gedistribueerd te kunnen krijgen) toveren oprechte emoties op het doek. Maar ondanks dat en het zoveel mogelijk vermijden van medium shots en melodramatische fragmenten voelt Torn aan als een tv-film.
Thematiek
Dat hoeft natuurlijk geen probleem te zijn, ware het niet dat het drama een bijna terloopse indruk maakt en het ontbreekt aan voldoende diepgang, bovengemiddeld acteerwerk en te weinig unieke karakters. De mannen van de vrouwen blijken ronduit losers – Ali tot Maryam in bed: ‘Walter is gone. We could have another’ – dus hun ‘minutes of fame’ zijn meer dan voldoende. Echter de keiharde FBI agente (Sharon Washington) en politiedetective (John Heard) hadden met een volwassener, van karikaturen ontdaan script en een krachtigere regie meer glans kunnen krijgen. De thematiek van Torn zal vooral rouwende moeders, jeugdige buitenbeentjes en Pakistaanse immigranten aanspreken.
Bijna een halve eeuw werd in Indonesië nauwelijks gesproken over de massamoord onder het schrikbewind van generaal Soeharto. Totdat een documentairemaker een steen in de vijver gooide en de huidige regering tot een eerste voorzichtige verklaring dwong.
Joshua Oppenheimer verdient een standbeeld. Jarenlang filmde hij met gevaar voor eigen leven in Indonesië om inzicht te krijgen in de aanleidingen, omstandigheden en gevolgen van de moordpartijen na de militaire staatsgreep in 1964 en 1965 die naar schatting een miljoen (vermeende) communisten het leven kostten. In het terecht veel bekroonde The Act of Killing portretteert hij de toenmalige beulen, die tot in detail beschrijven – en naspelen – hoe zij politieke tegenstanders doodden. Vooral op Java, Bali en Noord-Sumatra ontstonden massagraven. Nog steeds genieten de ‘patriotten’ een heldenstatus bij een deel van de bevolking én de regering. In het al even overrompelende en verbijsterende The Look of Silence zoekt een nabestaande van een van de slachtoffers de confrontatie met toenmalige scherprechters.
Doodseskaders
We volgen Adi, die na de slachtpartijen werd geboren en op zoek gaat naar de mensen die verantwoordelijk zijn voor de dood van zijn broer. Met een traumatische blik en zonder met zijn ogen te knipperen aanschouwt Adi Oppenheimers interview met de leider van een doodseskader en zijn hulpje. Al wandelend naar de rivier waar zij destijds waren betrokken bij de moord op meer dan tienduizend onschuldige mensen vertelt het duo in geuren en kleuren waarom zij deden wat zij deden en vooral hoe zij te werk gingen. Terwijl de ene man verhaalt over afgehakte hoofden en de andere man beschrijft wat je ziet als je vrouwenborsten afsnijdt, ruiken ze aan een bloem op het pad naar de oever.
Joshua Oppenheimer en zijn als anoniem op de titelrol vermelde Indonesische crewleden gingen op zoek naar alle beulen die ze maar konden vinden. Burgers en gangsters werden destijds door de dictatuur opgeleid en gebombardeerd tot leiders van paramilitaire organisaties, waarna ze geheel hun gang konden gaan. Na het ‘uitroeien van de communisten als patriottische daad’ kregen zij beloningen en privileges waarvan zij en hun familie nu nog de vruchten plukken. De documentairemaker wist een band met hen op te bouwen met als gevolg dat de daders uitgebreid, vaak vol trots en lachend, hun moordacties rechtvaardigen – ook als vrouw en (klein)kinderen erbij zitten.
Propaganda
De propagandamachine blijkt bijna een halve eeuw later nog te draaien, getuige een filmfragment in het klaslokaal van Adi’s zoontje waarin de leraar de kinderen toevertrouwt hoe slecht de communisten wel waren. Nog steeds wordt verteld hoe communisten op 1 oktober 1965 zes Indonesische generaals doodden, waarmee genocide op deze ‘ongelovigen’ gerechtvaardigd was. Het westen liet Soeharto zijn gang gaan, want zeker in die tijd had men ook hier over het algemeen weinig op met communisten. Na de omvangrijke slachtpartijen wist de generaal het vervolgens tot president van Indonesië te schoppen.
In tegenstelling tot Oppenheimers aanpak in The Act of Killing gaat hij in The Look of Silence een belangrijke stap verder: het slachtoffer stelt vragen aan de dader. Dat was voorheen bijna ondenkbaar. Alle interviews van beide documentaires werden in dezelfde jaren opgenomen, maar het perspectief van het slachtoffer is bewaard voor dit vernietigende vervolg. ‘Mijn vader is oud en seniel’, verdedigt een geschokte jonge vrouw nadat haar vader voor het eerst bekent dat hij het bloed uit de doorgesneden kelen van zijn slachtoffers opving in glazen en ze leegdronk ‘om niet gek te worden’. Eén van de talrijke huiveringwekkende bekentenissen van mensen die geen enkele verantwoordelijkheid en spijt voelen in een samenleving, waarin families van slachtoffers nog steeds bang zijn om hun trauma’s te betuigen.
Vreedzaam levende moslims worden plotseling met geweld onderdrukt door mensen die denken de wijsheid in pacht te hebben. In een wereld waar enige IS-moeheid is opgetreden, belicht Timbuktu hoe een dogma hard ingrijpt in het leven van alledag.
Sinds Mali in 1960 onafhankelijk werd van Frankrijk is het onrustig gebleven in het West-Afrikaanse land. In maart 2012 werd het bewind van Amadou Toumani Touré omvergeworpen, waarna de islamitische beweging Ansar Dine in de noordelijke regio Azawad uiteindelijk de macht greep. De extremisten ontvoerden een aantal buitenlanders (al op 25 november 2011 de Nederlander Sjaak Rijke die nog steeds niet vrij is) en uitten hun afkeer tegen andersgelovigen door onder meer het vernietigen van mausoleums die op de Werelderfgoedlijst van Unesco staan.
Vredig leven verstoord Timbuktu opent met het kapot schieten van Afrikaanse kunst door, wat snel blijkt, fundamentalistische moslims die het vredige leven in de gelijknamige grootste stad van Azawad verstoren. ‘Sigaretten en muziek zijn verboden’, roept een jihadist door een megafoon. ‘Vrouwen moeten kousen en handschoenen dragen.’ Het verzet van een verontwaardigde, robuuste visverkoopster is van korte duur: ‘Hoe kan ik de vis natmaken als ik handschoenen moet dragen? We moeten ook al een sluier dragen. Hier, hak mijn handen maar af!’ De verkoopster wordt met een jeep afgevoerd.
Jihadisten betreden een moskee, waar de aanwezigen in gebed zijn. ‘Zij die zich in Timboektoe wijden aan het geloof, doen dat met hun hoofd, niet met wapens’, spreekt de imam. Er volgt een korte inhoudelijke discussie over de islam, waarna de jihadisten uit respect vertrekken. Anders gaat het toe bij het betrappen van vrouwen die zich zonder hoofddoek op straat begeven of buitenshuis mogelijk contact hebben met mannen. Ook liggen jihadisten op de loer om te ontdekken waar muziek klinkt. De ene keer gaat het om religieuze muziek, waarbij ze eerst moeten bellen of dat wel strafbaar is, de andere keer verstoren ze bruut een prachtig lied en krijgt de zangeres veertig zweepslagen. Langzaam stapelt het geweld zich op: een vermeend overspelig koppel wordt tot de nek ingegraven en met stenen doodgegooid.
Sharia
Centraal in het verhaal staat de herder Kidane, die met zijn vrouw Satima, zijn dochtertje Toyah en de herdersjongen Issan rustig woont in een tent op de zandvlakte buiten de stad. Nadat op een dag een koe in de netten van een visser verstrikt raakt, de visser de koe omlegt en Kidane in een handgemeen de visser doodt, moet Kidane voor het islamitische gerecht verschijnen. De communicatie tijdens het ‘proces’ toont weliswaar dat ook de nieuwe machthebbers een hart hebben, echter de sharia met de interpretatie van de rechters beschikt nu eenmaal over het lot van Kidane.
In Timbuktu worden onderdrukking en geweld afgewisseld met stemmige klanken en poëtische cinematografie van Sofiane El Fani (La vie d’Adèle, 2013). We zien de stoffige stad met de excentrieke hanenvrouw die een man vol overgave voor haar ziet dansen, de zandvlakte met het serene onderkomen van Kidane en zijn gezin, de bijna paradijselijke plek waar de visser zijn netten heeft uitgeworpen. De scène waarin een jihadist in de woestijn leert autorijden is bijna komisch, het vermoeden dat een jihadist zelf wel rookt veelzeggend en de choreografie van een grote groep jongens die met een onzichtbare bal voetballen spitsvondig. Op die manier kunnen voorbijrijdende jihadisten, die eerder nog vol overgave discussieerden of Zidane of Messi de beste voetballer is, de jongens niets maken.
Krachtige vrouwen
Wat opvalt in deze door stoïcijnse mannen gedomineerde wereld is de innerlijke kracht die vrouwen uitstralen. Zo is de voyant geklede, geen hoofddoek dragende vrouw met de haan misschien helemaal niet zo krankzinnig als de bezetters misschien denken. Kidane’s vrouw Satima weigert meer dan een paar woorden met de jihadisten te wisselen en adviseert Kidane nog wijselijk zijn pistool thuis te laten als hij verhaal gaat halen bij de visser. En de kleine Toyah troost op liefdevolle volwassen wijze de herdersjongen Issan die zich verantwoordelijk houdt voor het verlies van de koe.
Echter het voor een Oscar genomineerde drama van de Mauritaanse regisseur Abderrahmane Sissako blijft te fragmentarisch en teveel aan de oppervlakte, want het registreert meer dan dat het engagement met de personages creëert. Desondanks is Timbuktu een belangrijke film die toont hoe moslims onderling omgaan met de uitersten van vrijheid en opgelegde doctrine.
Wat zou jij doen als jouw man een kind doodreed? Deze vraag stelt een agent aan de moeder van een zevenjarig jongetje dat is overleden nadat hij werd gegrepen door de SUV van een te hard rijdende politiemajoor. Deprimerend, maar krachtig misdaaddrama over het maken van morele keuzes.
Van de Russische nieuwkomer Yuriy Bykov hebben twee films een gelijktijdige bioscooprelease in Nederland. Zowel Durakals The Major gaan over corruptie in hedendaags Rusland. Bykov is een groot talent dat zich misschien kan optrekken aan de successen van zijn landgenoot Andrey Zvyagintsev die in 2003 debuteerde met het sterke psychologische drama Vozvrashchenie (The Return) en afgelopen jaar internationale erkenning kreeg met Leviathan, dat ook corruptie als thema heeft. Het zijn allemaal geen vrolijke verhalen, maar wel verfrissende tegengeluiden uit het Rusland onder Poetin.
Bedreigingen
In de kamer van politiecommissaris Pasha (regisseur Yuruy Bykov zelf) hangt een portret waarvan je alleen maar de onderkant ziet. Hiermee lijkt de suggestie gewekt dat de Russische president toekijkt hoe de vader van het doodgereden slachtoffertje wordt bedreigd en in elkaar geslagen als hij verhaal komt halen. Het is duidelijk dat Pasha zijn collega beschermt en de zaak zo snel mogelijk wil vergeten. Sterker nog: hij beschuldigt de moeder van het jongetje, Irina (uitstekende rol van Irina Gutorova) van nalatigheid omdat er alcohol in haar bloed is gevonden. Alcohol die haar op het plaats delict nota bene ‘ter kalmering’ was aangeboden door een politieagent nadat de majoor haar tijdelijk in zijn SUV had opgesloten en ze haar kind zag bezwijken.
Grauw, aftands, smerig, grimmig, repressief, ordeloos, chagrijnig. Zomaar wat typeringen van het politiebureau waarin de majoor zich aanvankelijk vrij beweegt, maar zich gaandeweg, realiserend wat hij heeft gedaan, liever als schuldige in een cel laat opsluiten. Ook buiten het politiebureau is de sfeer al even kleurloos. De opening doet wat denken aan het Turkse misdaaddrama Once Upon a Time in Anatolia (Nuri Bilge Ceylan, 2011) waar een kleine politiemacht onder leiding van een kuchende commissaris op de afgelegen plek des onheils arriveert, echter in The Major is de steppe verruild voor een barre sneeuwvlakte en is de stemming beduidend minder relaxed.
Boetekleed
Zoals de majoor zelf ervoor kiest het boetekleed aan te trekken, zo moeten alle personages in The Major ethische afwegingen maken. Commissaris Pasha zal niet snel inbinden omdat hij van hogerhand (is het een politicus, de lokale maffia, of een kruising hiervan?) te verstaan krijgt dat de zaak in de doofpot moet worden gestopt. Pikken de politiemannen de chantage en dreigementen van hun meerdere? Mag de vader van het dode kind wraak nemen? En hoe reageren de majoor en de moeder op elkaar als ze genoodzaakt zijn te vluchten?
Yuriy Bykov schrijft zijn films zelf en speelt in The Major niet alleen een hoofdrol, ook de montage en soundtrack zijn van zijn hand. Bykovs producties smaken naar meer, hoewel ze een weinig hoopgevend beeld van Rusland schetsen. Gelukkig ontwaren we tussen alle troosteloosheid door helden. Neem de majoor: opgewonden racet hij over de besneeuwde vlakte om zo snel mogelijk zijn pasgeboren kind in de armen te kunnen sluiten. Door zijn roekeloze tocht kost een nieuw leven een ander zijn leven. De dader wordt held en is bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen. Maar helden kunnen jammer genoeg ook falen.
Soms is een film zo armoedig en waardeloos dat hij in distributie gaat om enkel argelozen en geldschieters te behagen. Maar wat moet je als jouw artistieke werkstuk geknipt en geschoren in de bioscoop verschijnt?
‘How can the same shit happen to the same guy thrice?’, jammert held John McClane in het derde deel van de Die Hard-reeks. We hebben het over Paul Schrader. In de jaren zeventig was hij een van de grootste Amerikaanse scenaristen (o.a. Taxi Driver, 1976) en later ging hij regisseren (o.a. American Gigolo, 1980). Na het voltooien van zijn laatste film, Dying of the Light, kreeg hij voor de derde keer ruzie met studiobazen, want die waren kennelijk bang dat de film te weinig zou opbrengen. Hetzelfde lot onderging Schrader na zijn beoogde versie van Dominion: Prequel to the Exorcist (2005) toen actieregisseur Renny Harlin opnieuw de film onder handen moest nemen. En bij zijn voorlaatste film, The Canyons (2013), weigerde Paul Schrader hulp aan de snijtafel van regisseur Steven Soderbergh.
Spreekverbod
Als het aan Schrader ligt, was Dying of the Light nooit uitgebracht. Aangezien hij volgens zijn contract niet mag spreken over de ‘technische’ kant van de film uitte hij zijn ongenoegen op Facebook. ‘Een film die ik heb geschreven en geregisseerd, is van mij afgenomen en zonder mijn inbreng opnieuw gemonteerd’, schrijft Schrader.
Om zijn stille protest kracht bij te zetten, plaatste hij een foto waarop hij zich hult in een T-shirt met tekst die weinig aan de verbeelding over laat. Opmerkelijk genoeg dragen ook de drie andere belangrijkste betrokkenen van Dying of the Light een soortgelijk shirt, te weten producer Nicolas Winding Refn en hoofdrolspelers Nicolas Cage en Anton Yelchin.
Het is meer dan aannemelijk dat studio Grindstone het einde van de film heeft veranderd. Dit blijkt uit een oud Deadline-interview met Nicolas Winding Refn over zijn film Drive (2011) toen Winding Refn nog de beoogde regisseur van Dying of the Light was, hij Harrison Ford als protagonist voor ogen had en bijzonder bleek gecharmeerd van het existentialistische verhaal met het bijpassende eind. Het moet gezegd: Dying of the Light had een betere finale verdiend. De slotactie die Nicolas Cage’s personage onderneemt, is armoe troef. Grindstone denkt waarschijnlijk dat het publiek liever bloed ziet dan thuis verder moet filosoferen over de nobele motieven van een man die mogelijk niet lang meer te leven heeft.
Verminkt oor
Wat nog meer aan het draaiboek is gesleuteld, zullen we misschien nooit weten. Wel duidelijk is de gebrekkige montage van deze dramathriller, die begint met de foltering van CIA-agent Evan Lake (Nicolas Cage). Lake houdt er een verminkt oor aan over. Vele jaren later blijkt er een agressieve ziekte in zijn hoofd te spoken en is er misschien nog net tijd om wraak te nemen op de man die hem destijds zo heeft gemarteld. Met hulp van oud-collega Milton Schultz (Anton Yelchin) gaat hij op zoek naar de sadist, van wie aanvankelijk niet zeker is of hij nog in leven is, aangezien die zou lijden aan een ongeneeslijke bloedziekte. Lake krijgt in Boedapest hulp van zijn ex-geliefde Michelle (Irène Jacob) om hierna alleen af te reizen voor de confrontatie met zijn beul in Kenia.
Nicolas Cage acteert teveel op de automatische piloot. Hij is weliswaar op zijn best als gemankeerd personage met een getormenteerde ziel (o.a. Bad Lieutenant, 2009 en Joe, 2013), maar in Dying of the Light maakt Cage zich weer schuldig aan onvervalste staaltjes overacteren. Maar de grootste makke is de niet al te geloofwaardige verhaallijn en het plichtmatige wraakeind dat de film definitief berooft van Paul Schraders verfrissende – maar kennelijk ouderwets geachte – kijk op vergelding.
De menselijkheid van een uitgerangeerde schoolmeester
door Cor Oliemeulen
Twee mensen die tot elkaar zijn veroordeeld. Je moet van goeden huize komen om iets origineels aan dit klassieke thema toe te voegen. Het briljante, pretentieloze spel van Viggo Mortenson plus de slimme uitwerking van een kort verhaal van Albert Camus tillen Loin des hommes ver boven de middelmaat uit. De Algerijnse Revolutie als decor van een humane western.
Daru woont en geeft les in een afgelegen schoolgebouw in het Atlasgebergte. Op een dag krijgt hij geheel tegen zijn zin het bevel de Arabische gevangene Mohamed over te dragen aan de autoriteiten in een naburig stadje. Het is 1954 en de onafhankelijkheidsoorlog in Algerije is zojuist begonnen. ‘Je hebt onze broeder aangegeven. Je zult daarvoor boeten’, leest Daru op het schoolbord nadat hij Mohamed op een tweesprong in de woestijn heeft afgezet. Tenminste, zo eindigt het korte verhaal De Gast van Albert Camus, waarop Loin des hommes is gebaseerd. Regisseur David Oelhoffen maakt echter een andere keuze.
Berechten of eerwraak?
Camus schreef het verhaal enkele maanden voor het begin van de revolutie tegen de Franse kolonisten in Algerije. Door te eindigen met het dreigement aan het adres van de schoolmeester onderstreept de auteur/filosoof de oplopende tegenstellingen tussen twee culturen en twee moraliteiten. De film werkt dit gegeven uit. Daru is katholiek, geboren in Spanje en oud-legermajoor, die zich na de dood van zijn vrouw terugtrok in deze geïsoleerde omgeving waar hij kinderen leert lezen. Mohamed is moslim, heeft zijn neef de keel doorgesneden vanwege diefstal van graan en wordt liever uitgeleverd aan de Franse autoriteiten die hem zullen berechten dan dat hij in de handen valt van familieleden die uit zijn op eerwraak.
In tegenstelling tot het korte verhaal van Camus spelen de gebeurtenissen in de film zich niet af in de Algerijnse sneeuw (een unicum dat visueel moeilijk was na te bootsen) maar tussen rotsen en op kale vlakten. Hoewel de regisseur in zijn scenario plotelementen toevoegt – spannende confrontaties met opstandelingen en Franse soldaten die capitulerende opstandelingen zonder pardon doodschieten – is Loin des hommes veel meer een western dan een historische film. Een humane western, want de ‘arrogante blanke Europeaan’ leest de ‘achterlijke autochtoon’ niet de les, maar adviseert hem uiteindelijk vanuit zijn hart welke weg hij beter kan bewandelen. Een roadmovie waarin de nederige Mohamed zich steeds meer verwondert over de menselijkheid van Daru. Sfeervol in beeld gebracht en mooi ingetogen begeleid door de muzikale klanken van Nick Cave en Warren Ellis.
Stille held
Het is natuurlijk schrijnend dat Daru in de oorspronkelijke versie bij terugkomst wordt bedreigd terwijl hij Mohamed juist heeft geholpen. In de film zijn de schoolkinderen ontroerd, omdat ze beseffen dat hun meester hen zal moeten verlaten. Ook schrijnend, maar minder grimmig. In deze oorlog moet je kiezen voor één van de strijdende partijen, en Daru’s gedroomde tussenweg is nu eenmaal ondenkbaar. Het nuanceverschil van het einde is in feite niet relevant, omdat Daru voor zowel de lezer als de kijker fungeert als stille held. Door de historische context toe te voegen, wordt de ruimte tussen Camus’ geschreven regels creatief en efficiënt ingevuld.
Viggo Mortenson (A History of Violence, 2005) is het best als de enigszins mysterieuze eenling en speelt in Loin des hommes een van zijn beste hoofdrollen. Zijn geloofwaardigheid wordt versterkt doordat hij een aardig mondje Frans en Arabisch (en Spaans) spreekt. Sinds het post-apocalyptische The Road (2009) en zijn vertolking van Sigmund Freud in A Dangerous Method (2011) is Mortenson niet alleen beter gaan acteren, de laatste jaren speelt hij steeds vaker hoofdrollen in niet-Engelstalige producties. Hij heeft precies genoeg woorden nodig om zijn authentieke aandoenlijkheid te etaleren.
In de Oostenrijkse horrorthriller Ich Seh, Ich Seh terroriseren twee negenjarige tweelingboertjes hun moeder die onherkenbaar is na plastische chirurgie. Hier een overzicht van tien niet te missen films over eeneiige tweelingen waarin de acteur of actrice beide rollen speelt.
door Cor Oliemeulen
1. – A Stolen Life (1946, Curtis Bernhardt)
Bette Davis stond bekend als actrice die een grote variëteit aan krachtige en complexe rollen aankon. Zij was een echte Hollywood-ster: dominant op het witte doek, geen klassieke schoonheid, maar herkenbaar aan grote, sprekende ogen en een beetje hese stem. Davis was de aangewezen actrice om voor het eerst in de filmgeschiedenis een grote dubbelrol van eeneiige tweelingzusters te vertolken. In A Stolen Life ontmoeten we allereerst Kate Bosworth: een vlotte, innemende jongedame die valt voor vuurtoreninspecteur Bill Emerson (Glenn Ford). Maar Bill vindt Kate’s dominantere tweelingzus Patricia leuker en ze trouwen. Kate vindt troost in schilderen en gaat zeilen met Patricia nadat Bill met huwelijksproblemen tijdelijk naar Chili is vertrokken. Tijdens een zware storm slaat Patricia overboord en neemt Kate de plaats van haar zus in om een tweede kans bij de terugkerende Bill te maken.
2. – Les jolies choses (2001, Gilles Paquet-Brenner)
In het artistieke drama Les jolies choses steelt Marion Cotillard ook een leven. Voordat de mooie Française doorbrak als Edith Piaf in La Môme (2007) toonde ze haar talenten als tweelingzusters Marie en Lucie. Ze haten elkaar, omdat vader vroeger een duidelijke voorkeur voor een van zijn dochters had. Lucie is nu een bekend pin-up model, terwijl Marie zich sjofel en grofgebekt gedraagt als zangeres van haar eigen poëtische teksten. Marie laat zich door de manager van Lucie overhalen om liedjes in te zingen zodat Lucie een zangcarrière kan lanceren. Dit deprimeert Lucie zodanig dat ze van haar balkon springt. Marie neemt direct Lucie’s plaats in om snel geld te kunnen verdienen. Hoe meer Marie zich begeeft in de wereld van seks, drugs en roem, hoe meer ze zich metamorfoseert in Lucie. Langzaam leert ze de onbekende en donkere kanten van zowel Lucie als zichzelf kennen. Let op de aanstekelijke titelsong in de finale met een temperamentvol zingende Marion Cotillard.
3. – Dead Ringer (1964, Paul Henreid)
Achttien jaar na A Stolen Life werd Bette Davis opnieuw gevraagd om tweelingzusters neer te zetten. Een stuk minder melodramatisch en qua special effects nog beter. Het lijkt echt alsof de twee zussen naast elkaar zitten en elkaar omhelzen. Het etiket ‘dead ringer’ (exact duplicaat) gaat beslist op voor Margaret DeLorca en Edith Phillips. Het misdaaddrama begint als Edith de begrafenis van de overleden man van Margaret bezoekt. De twee hebben al twintig jaar geen contact meer en bijna niemand weet dat ze allebei een tweelingzus hebben. Edith heeft een bar, die bijna failliet is, terwijl Margaret baadt in weelde. In een opwelling doodt Edith haar rijke zus, ensceneert zelfmoord en neemt Margarets plaats in. Maar dan beginnen natuurlijk de problemen. Wie zijn al die mensen? Margaret rookte niet, Edith als een ketter. Wat is de code van de kluis? En waarom is de vrouw des huizes opeens zo aardig tegen de hond en andersom? Slimme plotwendingen voeren de spanning langzaam op tot een magnifiek, maar tragisch slot.
4. – The Dark Mirror (1946, Robert Siodmak)
In het jaar van het succes van Bette Davis in A Stolen Life was het de beurt aan een andere grote filmster om zeer overtuigend in de huid van twee eeneiige tweelingzusters te kruipen. Olivia de Havilland is de charmante Ruth Collins die door een aantal getuigen zou zijn gezien op de avond dat een dokter werd doodgestoken. Maar dan blijkt dat Ruth een tweelingzus heeft, Terry. De zussen beschermen elkaar door niet te zeggen wie wie is, zodat de politie kansloos is om iemand voor de moord aan te klagen. Een bevriende psychiater biedt uitkomst als Ruth en Terry enkele tests ondergaan. En zo ontpopt The Dark Mirror zich als karakterstudie naar beide tweelinghelften. Psychoanalyse middels inktvlekken, woordassociaties en een leugendetector. Ook deze film heeft geen moderne filmtechnieken nodig om geloofwaardig te zijn. Het feit dat Ruth en Terry in sommige scènes een halsketting met hun naam dragen, oogt wat gekunsteld, maar is functioneel.
5. – Dead Ringers (1989, David Cronenberg)
Ook Jeremy Irons levert puik acteerwerk als de identieke tweelingbroers Beverly en Elliot Mantle. Het traag opgebouwde drama Dead Ringers, dat handelt over twee beroemde gynaecologen, is de Canadese regisseur David Cronenberg op het lijf geschreven. Deze eigenzinnige vrouwenartsen gebruiken namelijk hun eigen methodes en zelf ontworpen instrumenten om cliënten vruchtbaar te maken. Al als kleine nerds hadden Beverly en Elliot diepgaande discussies over voortplanting en vele jaren en onderscheidingen later hebben ze hun eigen kliniek. Gewend om alles te delen, ook hun vriendinnen, die vaak niet weten dat er een tweelingbroer in het spel is. Ze zijn zo verbonden met elkaar dat als het slecht gaat met de een, ook de ander ten onder dreigt te gaan. Door depressies en overmatig drugsgebruik wanen ze zich uiteindelijk een Siamese tweeling, met alle dramatische en lugubere gevolgen van dien.
6. – Sisters (1973, Brian De Palma)
In films waarin tweelingen tegelijk in beeld zijn, is dankbaar gebruikgemaakt van een ´split screen´. In de romantische komedie Indiscreet (1958) werd deze techniek toegepast om de toenmalige Hollywood-censuur te omzeilen: zo konden Ingrid Bergman en Cary Grant toch samen in één bed liggen. Brian De Palma maakte vaak gebruik van ‘split screens’, om de spanning op te bouwen door het tonen van twee scènes tegelijk. Zo ook in Sisters, zijn eerste thriller. Aan de linkerkant zie je hoe een lijk en bloedsporen worden opgeruimd, rechts zie je hoe twee politiemannen zich naar het plaats delict begeven. Zet hieronder de onheilspellende klanken van filmcomponist Bernard Herrmann en succes is verzekerd. Margot Kidder (Superman, 1978) speelt de twee helften van een Canadese Siamese tweeling die pas op late leeftijd werd gescheiden. Sisters is extra speciaal door enkele hallucinerende fragmenten, waaruit langzaam blijkt wie van de twee de moorden heeft gepleegd.
7. – Start the Revolution Without Me (1970, Bud Yorkin)
Gene Wilder (The Producers) en Donald Sutherland (MASH) spelen in het melige Start the Revolution Without Me twee dubbelrollen. Orson Welles vertelt het verhaal van twee pasgeboren tweelingen die per abuis door elkaar worden gehusseld. We maken kennis met beide tweelingbroers aan de vooravond van de Franse Revolutie in 1789. Twee broers zijn opgegroeid bij een rijke adellijke familie op Sicilië, terwijl de andere overleven als armoedzaaiers op steenworp afstand van de Notre Dame. De personages van Gene Wilder lopen uiteen van rokkenjagende simulant tot verwaande schermer. De karakters van Donald Sutherland zijn een suffe boer en een nichterige dandy. Natuurlijk worden ze opnieuw verwisseld en ontmoeten ze de krankjorume Louis XVI en zijn openlijk promiscue Marie-Antoinette. Deze klucht past moeiteloos in het rijtje van de destijds ontluikende absurde humor en satire van onder anderen Mel Brooks en Monty Python.
8. – Viva la libertà (2013, Roberto Andò)
Het leukste van persoonsverwisselingen is dat je als kijker niet meer weet wie wie is. In het geval van het Italiaanse komische drama Viva la libertà is dat uiteindelijk van ondergeschikt belang. In zijn eigen boekverfilming toont Robert Andò de belevenissen van Enrico en Giovanni. Enrico is leider van de grootste politieke oppositiepartij in Italië, die de druk en de slechte peilingen niet meer aankan en anoniem vlucht naar een oude vriendin in Parijs. Enrico’s rechterhand moet het probleem oplossen en komt uit bij Enrico’s tweelingbroer Giovanni, die tijdelijk de plaats van de politicus zal innemen. In tegenstelling tot zijn broer is Giovanni goedlachs en charismatisch. Maar helaas is hij ook zo gek als een deur en schroomt hij niet zijn interessante visie op de politiek en de wereld voor de camera’s te delen. Prachtige, geloofwaardige rollen van Toni Servillo die in hetzelfde jaar La grande bellezzanaar een ongekend niveau tilde.
9. – Leaves of Grass (2009, Tim Blake Nelson)
Opmerkelijk dat Leaves of Grass in de meeste landen een bioscooprelease misliep en meteen op dvd verscheen (in Nederland als Double Trouble), want dit niet-alledaagse misdaaddrama is meer dan de moeite waard. Edward Norton sprankelt moeiteloos als de eeneiige tweeling Bill en Brady. Bill is een geliefde en beroemde professor klassieke talen, lang geleden Oklahoma ontvlucht omdat hij zich niet thuis voelde in het hippiegezin met Susan Sarandon als moeder en vader onbekend. Blower Brady is er blijven hangen, runt een hypermoderne weedplantage en heeft investeringsschulden bij een Joodse maffiabaas (Richard Dreyfuss). De zeer beschaafde Bill wordt teruggeroepen omdat de dialect koutende rouwdouwer Brady zou zijn overleden, maar de werkelijke reden is dat Bill wordt geacht te fungeren als alibi zodat Brady en zijn beste vriend Bolger (Tim Blake Nelson) kunnen afrekenen met de vijand. Enerverend verhaal begint luchtig, maar eindigt wrevelig met enkele heftige ontknopingen.
10. – Adaptation. (2002, Spike Jonze)
Documentaire- en videoclipregisseur Spike Jonze maakte nog maar vier speelfilms: Being John Malkovich (1999), Adaptation. (2002), Where the Wild Things Are (2009) en Her (2013). Enkele scènes van Adaptation. spelen zich grappig genoeg af op de set van de eerste film. Nicolas Cage is aangetrokken als vertolker van tweelingbroers Charlie en Donald Kaufman, die het scenario van de film schreven. Hoewel Donald in werkelijkheid een fictief persoon is, kruipt Cage in de film wel degelijk in de huid van zowel Charlie als Donald Kaufman. In dit drama met de contouren van een zwarte komedie is Charlie de onzekere scenarioschrijver, terwijl de minder talentvolle levensgenieter Donald uiteindelijk een vet contract krijgt. Charlie stoeit ondertussen volop met de filmadaptatie van The Orchid Thief van Susan Orlean (Meryl Streep) over non-conformist John Laroche (schitterende rol Chris Cooper). Adaptation. kent een prachtig scenario met mooie twists en verwijzingen naar ‘het beste scenario ooit’: Casablanca (1942), geschreven door Julius en Philip Epstein. Tweelingbroers!
Een jonge vrouw doorkruist Amerika met als doel om veel meer zichzelf dan de overweldigende natuur te ontdekken.
Zoals in Europa pelgrims een voettocht maken naar Santiago de Compostella in Noord-Spanje, zo zijn er in de Verenigde Staten wandelaars die zich wagen aan de Pacific Crest Trail, die loopt van het zuidelijkste puntje van Californië tot aan de Canadese grens. In beide gevallen willen deelnemers zichzelf bewijzen of bijvoorbeeld het verleden verwerken. Zo ook Cheryl Strayed (Reese Witherspoon) die iemand tijdens een van haar schaarse ontmoetingen onderweg toevertrouwt: ‘Ik was eenzamer in mijn gewone leven dan hier.’
Wild is niet wild
De verfilming van Strayeds bestseller doet in eerste instantie denken aan de filmbiografieën Into the Wild (2007) van Sean Penn waarin de hoofdpersoon huis en haard achterlaat voor een barre tocht naar Alaska, alsook 127 Hours (2010) van Danny Boyle waarin de hoofdpersoon komt vast te zitten in een grot. In Wild van Jean-Marc Vallée gaat het er een stuk minder wild aan toe. Ten eerste zal Cheryl niet doodvriezen in een oude caravan en ten tweede hoeft ze niet haar arm af te snijden om zich te bevrijden. Het ergste leed dat haar treft is het verwijderen van wat teennagels en het likken van dauw van haar tent om niet om te bezwijken aan dorst.
De Pacific Crest Trail doorkruist 25 bosgebieden, zeven nationale parken en diverse beschermde wildernisgebieden. Dat levert uiteraard wonderschone plaatjes op, maar minder confrontaties met de natuur dan je zou mogen verwachten. In plaats van beren op haar pad, ontmoet Cheryl een lief vosje, dat haar nog een tijdje zal volgen. Voordat Cheryl de Bridge of the Gods zal bereiken, ontmoet ze wel andere langeafstandswandelaars én haar eigen demonen: het resultaat van haar mislukte huwelijk, haar drugs- en alcoholverslaving en haar pijn vanwege de ongeneeslijke ziekte van haar moeder.
Romantiek voor tienermeisjes
Hoewel Wild van de eerste tot de laatste stap onderhoudend is, heeft de Canadese regisseur Jean-Marc Vallée betere films gemaakt. In C.R.A.Z.Y. (2005) is de familiegeschiedenis niet alleen krankzinniger, maar ook beter uitgewerkt. In Café de Flore (2011) schakelt hij briljanter tussen twee tijdperiodes en in Dallas Buyers Club (2013) was Vallée gezegend met een charismatischere hoofdrolspeler.
Cheryls avontuurlijke tocht neigt wat naar romantiek voor tienermeisjes, terwijl de flashbacks met haar moeder (Laura Dern – let op de identieke kinnen van de dames) volwassen dramatisch tegenwicht bieden. Reese Witherspoon is het sterkst als haar personage mijmert over vroeger. Maar als de met loodzware bepakking uitgeruste wandelaar met iele benen (die na de tocht van elfhonderd mijl nauwelijks geharder lijken), is de actrice, die in 2005 nog verrassend een Oscar won voor haar rol in de Johnny Cash-biografie Walk the Line, niet altijd even geloofwaardig. Misschien heeft ze zich bewust net zo slecht voorbereid op haar rol als op haar spontane ontdekkingstocht door Amerika.
De eerste misdaadthriller van de succesvolle Deense tv-regisseur Henrik Ruben Genz kent prima acteurs, die hun bankrekening spekken ten koste van voorspelbaar vermaak.
Geld is het slijk der aarde, maar het is soms prettig als je het hebt. Zeker in barre economische tijden gaat het eigenbelang, en dus ook het hebben van geld, vaak voor waarden die eerst misschien zo belangrijk leken. In hun recente sociaalrealistische drama Deux jours, une nuit portretteren de Belgische cineasten Jean-Pierre en Luc Dardenne een moeder (glansrol Marion Cotillard) die dreigt ontslagen te worden bij een fabrikant van zonnepanelen. Ontslag kan slechts worden afgewend als het haar lukt om minimaal de helft van haar collega’s één voor één te bewegen afstand te doen van hun voorgeschotelde bonus van duizend euro. Wat volgt is een barre, bijna onmenselijke strijd tegen de klok. Soms kun je beter geld vinden dan het ontvangen, zeker als dit ten koste gaat van iemand die je graag mag. Maar die vlieger gaat lang niet altijd op.
De vondst
Het is een overbekend uitgangspunt: iemand vindt een grote hoeveelheid bankbiljetten en kan zich niet beheersen om het zelf te houden en vervolgens uit te geven – wetende dat het geld is besmet. Een prachtig filmvoorbeeld is A Simple Plan (Sam Raimi, 1998) waarin drie types afspreken hoe ze met hun buit zullen omgaan maar falen door hebzucht en onderling wantrouwen. Of No Country for Old Men (Ethan en Joel Coen, 2007) waarin iemand twee miljoen weggrist tussen de dodelijke slachtoffers van een mislukte drugsdeal en vervolgens een geschifte moordenaar achter zich aan krijgt. Gevonden geld is verleidelijk, maar niet zonder risico.
In Good People geniet het geïmmigreerde Amerikaanse koppel Tom (James Franco) en Anna (Kate Hudson) de twijfelachtige eer 220.000 pond te vinden. In de kelder van hun huis in Londen treft Tom op een dag hun huurder levenloos aan. Volgens de politie was de huurder een crimineel die is gestorven aan een drugsoverdosis. Als Tom en Anna later de kelder leegruimen ontdekken ze een volle tas met bankbiljetten. Ze spreken af om het geld te verstoppen en het politierapport en eventuele bezoekers af te wachten. Aangezien ze het geld goed kunnen gebruiken, besluiten ze een klein deel te besteden.
De rechthebbenden
Het duurt natuurlijk niet lang voordat er serieus addergebroed opduikt. Tom laat zich liever in elkaar slaan dan zeggen dat hij iets weet van het geld, maar pas als zijn lieve Anna wordt betast, wil hij wel prijsgeven dat ze het geld hebben verstopt. James Franco en Kate Hudson vormen een mooi en geloofwaardig koppel. Ze zijn helaas veroordeeld tot het zoveelste script dat uitblinkt in het afstruinen van de bekende paden. De plot draait uit op een variant van Home Alone, wat kennelijk voor de hand ligt als je net je huis aan het verbouwen bent.
In het kielzog van de zogenaamde rechthebbenden van het geld volgen een solistisch opererende politieman (Tom Wilkinson) en de mysterieuze crimineel Kahn (Omar Sy), die zich graag mag vergelijken met zijn brute naamgenoot Dzjengis. Omar Sy (Intouchables) moet duidelijk wennen aan zijn allereerste niet-komische rol. Good People bevestigt het chronische gebrek aan oorspronkelijke scriptschrijvers. Het is een ware epidemie: films die veelbelovend beginnen en hopeloos verzuipen in clichés.
