***
recensie The Wizard of the Kremlin
Cynische mediamanipulator in vlakke politieke thriller
door Jochum de Graaf
‘Als de Tsaar eenmaal het besluit had genomen, heb ik er alles aan gedaan om het te laten slagen. Hoewel ik het vaak niet met hem eens was, deed ik het toch, uit gewoonte, uit trots, en gewoon omdat ik het kon.’ Vadim Baranov (Paul Dano) kijkt aan het eind van de film terug op zijn carrière in de schaduw van Vladimir Poetin.
Baranov is de ‘Wizard van het Kremlin’ uit het boek Le mage du Kremlin van Giuliano da Empoli, een fictief en geromantiseerd verhaal gebaseerd op Vladislav Soerkov, de man die Vladimir Poetin groot maakte. Soerkov is de grondlegger van het concept van de ‘soevereine democratie’: een doctrine, die, met een sterk beroep op de Russisch-orthodoxe kerk en een teruggrijpen op het groot-Russische tsarenrijk van de 19e eeuw, een autoritair Russisch model ontwikkelde als tegenwicht tegen wat hij zag als decadente westerse democratische normen en waarden.
Duistere kracht
Hij was, met een achtergrond als toneelregisseur en tv-producent, betrokken bij de zoektocht naar een opvolger voor Jeltsin, die uitkwam bij FSB-baas (opvolger van KGB) Poetin. Hij ontwikkelde het Kremlin-beleid ten aanzien van Oekraïne en de afvallige regio’s in de Donbas en was de drijvende kracht achter de annexatie van de Krim. Na de coronatijd werd hij ontslagen en leeft sindsdien onder de radar.
Soerkov had als bijnaam de ‘grijze kardinaal’ van het Kremlin, en ook wel ‘de puppet master’, de poppenspeler die aan vele touwtjes trekt. De ‘wizard’, de tovenaar of de ‘Kremlinfluisteraar’ – het klinkt wat mysterieus, niet per se negatief. En het ligt voor de hand om in de Russische verhoudingen te spreken over een nieuwe Raspoetin, de duistere kracht achter de echte Poetin, maar voor de Vadim Baranov in The Wizard of the Kremlin, zijn deze bijnamen toch iets te veel eer. Hij is eerst en vooral een cynische mediamanipulator, een fixer achter de schermen die zonder scrupules menig vuil werkje voor zijn baas opknapt.
Hoe het Poetinsysteem gestalte kreeg
Wanneer je de recente geschiedenis van Rusland en de opkomst van Poetin een beetje gevolgd hebt, zul je weinig nieuws ontdekken. De film neemt je mee in de neergang van de zieke president Boris Jeltsin in de jaren negentig en de gelijktijdige opkomst van de oligarchen die in FSB-chef Vladimir Poetin de man zien die hun macht en rijkdom kan veiligstellen.
Eenmaal aan de macht ontketent hij de Tweede Tsjetsjeense Oorlog, ontwikkelt hij zijn keiharde meedogenloosheid bij de ondergang van de Koersk-onderzeeër, schakelt zijn kingmaker oligarch Berezovsky uit, zet zijn grote tegenstrever oligarch Chodorovski op een zijspoor, poetst zijn imago op met de Olympische Winterspelen in subtropisch Sotsji, versterkt het Russische nationalisme inclusief de renaissance van de Stalinverheerlijking en ontwikkelt een sterke haat tegen Oekraïne, met de interventie in de Majdan-revolutie, het binnenvallen van de Donbas en de annexatie van de Krim.
We zien ook hoe Baranov een conglomeraat van tegenstrijdige en excentrieke stromingen – van ultraorthodoxe gelovigen en extremistische motorbendes tot een ‘Nationaal-Bolsjewistische Partij’ onder leiding van het literaire icoon Eduard Limonov – manipuleert tot een soort ‘officiële oppositie’, bedoeld om het Poetinregime van een democratische façade te voorzien. Hij ontwikkelt ook Ruslands cyberstrategie en het concept van hybride oorlogvoering, met sabotage- en ontwrichtingsacties die tot doel hebben permanente chaos en verwarring te zaaien in het Westen. Samen met nota bene Wagner-leider Jevgeni Prigozjin, die dan nog vooral bekendstaat als Poetins ‘chef-kok’, brengt Baranov een bezoek aan een ‘trollenfabriek’ in Sint-Petersburg.
Zo op een rijtje geeft The Wizard of the Kremlin een huiveringwekkend beeld hoe het Poetinsysteem gestalte kreeg: met zijn hedendaags populisme, de minachting voor de objectieve waarheid en de uitholling van de democratie en rechtsstaat.
Veel blijft buiten beschouwing
De vergelijking met The Apprentice dringt zich op, met een glansrol voor Jeremy Strong als de roemruchte advocaat Roy Cohn die Trump de levenslessen van de immoraliteit bijbracht. Hoewel beide films de werking van de autocratie blootleggen is The Wizard of the Kremlin een stuk minder indringend. Dat heeft er deels mee te maken dat regisseur Olivier Assayas (Carlos, Wasp Network) noodgedwongen voor een compleet Engelstalige cast heeft gekozen wat de authenticiteit niet ten goede komt.
Daar komt bij dat Paul Dano (There Will be Blood) de rol van Baranov nogal matig invult, met een eentonige neuzelende stem waarmee hij ook nog eens in de veelvuldige voice-over alle gebeurtenissen en verwikkelingen becommentarieert. Het levert een nogal vlakke politieke thriller met een pathetisch einde op.
Jude Law (The Talented Mr. Ripley, Cold Mountain) als de ‘Tsaar’ is daarentegen wel sterk. Hoewel hij fysiek niet op hem lijkt, heeft hij heel goed de mimiek van gluipkop Poetin bestudeerd, de dunne glimlach, het parmantige loopje, de korte handdruk met de al bij voorbaat geïntimideerde bezoeker, het afgemeten gebaar naar de stoel waar ze moeten gaan zitten.
In tegenstelling tot de Trump uit The Apprentice krijgen we helaas geen diepgaande verkenning van de persoonlijkheid van Poetin: hoe hij van relatief onbekende spionagechef uitgroeide tot de machtswellusteling en gezochte oorlogsmisdadiger. Het brute, meedogenloze optreden in Tsjetsjenië, in Syrië, in Oekraïne, het uitschakelen en vermoorden van tegenstanders, het blijft buiten beschouwing.
En ook de toch wel sterke aanwijzingen dat Trump bij de Russen in de zak zit, de oligarchen die zijn zakenimperium in de jaren negentig van de ondergang hebben gered, de Russische beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen te zijner gunste, het komt niet aan de orde. Wat zou daar zou een interessante film over gemaakt kunnen worden.
25 februari 2026
Het bevreemdt dan wel dat Chaplin geen gebruikmaakt van meer betekenisvolle decors, belichting en muzikale omlijsting. Over die muziek: hij schreef die zelf en ondanks zijn talenten had hij dit beter uitbesteed. De melodietjes hebben iets stompzinnigs en ontdoen de film van de zwaarte die ze had moeten uitdragen. Op de uitdossing van de hoofdrolspelers is geen cent bezuinigd en de liefhebber van art nouveau waant zich af en toe tussen de modellen van Mucha. 
