Daniela Thomas, regisseur Vazante

Daniela Thomas, regisseur van Vazante:
“Brazilië is het kind van de meester en de slavin”

door Alfred Bos

Vazante – nu uit in Nederland en vanaf november in Brazilië te zien – is de eerste film waarvoor Daniela Thomas (Rio de Janeiro, 1959) de regiecredits niet deelt. Het historische drama, gesitueerd op een plantage in het Braziliaanse hoogland van de vroege negentiende eeuw, is een allegorie over de geboorte van haar vaderland.

De regisseur: “Brazilië is de meest raciaal gemengde samenleving ter wereld. Wij zijn het land van de pardos, zoals ikzelf. Mensen met een gekleurde huid die de nakomelingen zijn van blanken en zwarten, of indianen en zwarten dan wel blanken en indianen. Van gemengde afkomst dus.”

Daniela Thomas komt uit een artistiek nest. Haar vader heeft in Brazilië legendarische status als de striptekenaar en schrijver Ziraldo en haar jongere broer Antônio Pinto is een veelgevraagde filmcomponist; hij scoorde onder meer City of God. Ze maakte vier films met de internationaal vermaarde regisseur en producer Walter Salles (bekend van Central Station en The Motorcycle Diaries) en was creatief directeur van de openingsceremonie van de Olympische Spelen van zomer 2016 te Rio. Daarnaast heeft ze de scenario’s geschreven voor film en toneel.

Daniela Thomas (FOTO: Ana Pinto)

Vazante, geschreven en geregisseerd door Daniela Thomas, handelt over slavernij. De film is gesitueerd in de jaren twintig van de negentiende eeuw. In de Chapada Diamantina, de centrale hoogvlakte van de Braziliaanse deelstaat Bahia, probeert een plantage-eigenaar zich van nageslacht te verzekeren. Wanneer zijn vrouw in het kraambed sterft, huwt hij de 12-jarige dochter van zijn nicht. Uit de omgang met een zwarte slavin wordt een kind geboren.”

“Dat is mijn land”, zegt Daniela Thomas. “Het kind van een buitenechtelijke relatie. Dat is Brazilië, kind van de meester en de slavin. Van gemengde afkomst. Die vermenging is niet her resultaat van staatsbeleid noch van een algemeen omarmde cultuur. Het gebeurde allemaal in het geniep. Misbruik, verkrachting.”

Daniela Thomas, geboren Pinto, was vijf jaar oud toen in 1964 de militairen via een staatsgreep in Brazilië aan de macht kwamen. Haar vader, Ziraldo Alves Pinto, was een van de oprichters van het satirische nieuwsblad O Pasquim, waarin de dictatuur fel werd bekritiseerd. Hij werd meerdere malen gearresteerd en achter de tralies gezet.”

“Voor mij was dat traumatisch”, zegt Thomas. “Ik was tien, elf jaar oud. Ik kon goed tekenen, maar ik ben geschiedenis gaan studeren. Ik wilde weten hoe een land met zoveel mogelijkheden en zoveel potentie zo heeft kunnen ontsporen. Vergelijk het met Duitsland, het land van filosofen, dichters en componisten, dat tevens de nazi’s heeft voortgebracht. Hoe heeft Brazilië in die val kunnen lopen? Dat wilde ik begrijpen. Ik dacht dat slavernij en het patriarchale systeem aan de wortels van onze rampzalige bestemming lagen. Als ik ooit de kans kreeg zou ik een film maken over die wortels.” Die film is Vazante geworden. Het is haar The Birth of a Nation.

Vier eeuwen slavernij
Daniela Thomas: “Vanaf de zestiende eeuw tot aan bijna het begin van de twintigste eeuw was er slavernij in Brazilië. Dat is bijna vierhonderd jaar. De geografie van het zuidelijke Atlantische gebied was ideaal voor de slavenhandel. Van West-Afrika naar de Cariben, vandaar naar Bahia aan de noordoostkust van Brazilië en weer terug naar West-Afrika. Het was een virtuele transportband.”

“Huidskleur bepaalde wie menselijk
was en wie minder menselijk was”

“Het verschil in huidskleur was een plus. Die bepaalde wie menselijk was en wie minder menselijk. In Noord-Amerika was er door specifieke omstandigheden een scherpe grens tussen blank en zwart en die grens werd zelden overschreden. In Brazilië werd die grens door de slaveneigenaars dagelijks geschonden. Die gebruikten en misbruikten hun slaven en slavinnen als routine.”

“In Brazilië worden weinig films gemaakt over het verleden, over hoe we waren. Dat komt deels omdat het taboe is en er daardoor weinig geld beschikbaar is voor dat soort films. In de jaren zestig en zeventig was er een duidelijke trend om de traditie op een carnavaleske, Felliniaanse wijze te portretteren. Er zijn dus wel films waarin slavernij een rol speelt, maar daarin de nadruk ligt op feesten, dansen en seks.”

Vazante

“Het wetenschappelijke onderzoek naar slavernij, vanaf de jaren tachtig tot nu, heeft het zelfbeeld van het land gerevolutioneerd. Allereerst zijn er meer zwarte onderzoekers aangesteld. Bovendien is er veel historisch bronmateriaal boven tafel gekomen. In Brazilië is slavernij afgeschaft in 1888 – het laatste land ter wereld – en een zwarte dominee riep op om alle eigendomspapieren te verbranden, want de blanke eigenaars wilden worden gecompenseerd voor hun verlies. Daaruit ontstond de mythe dat al dat materiaal verloren was gegaan.”

“Maar het bleek een rookgordijn om de voormalige slavenhouders op het verkeerde been te zetten. Er waren symbolisch slechts zo’n duizend documenten verbrand. Een onderzoekster vond schatten aan historisch materiaal, een bijna onuitputtelijke bron van gegevens. Dat heeft erin geresulteerd dat de geschiedenis van Brazilië volledig is herschreven. Deze film zou dertig jaar geleden niet gemaakt kunnen zijn. Hij is de telg van al dat onderzoek.”

U heeft de film omschreven als een ‘antropologische kaart’. Wat bedoelt u daarmee?

“Daar bedoel ik mee: de film toont wie we zijn. In Nederland kun je je etnische wortels makkelijk achterhalen. In Brazilië is dat anders. We moeten in het reine komen met wie we zijn. Onlangs hoorde ik een vrouw uit Angola zeggen: ‘Brazilië is niet Latijns Amerika. Brazilië is Afrika.’ Fantastische uitspraak, daar kan ik me helemaal in vinden. Brazilië is Portugees-Afrikaans. Na het afschaffen van de slavernij heeft de Braziliaanse overheid een programma opgezet om arme immigranten uit Italië en Japan aan te trekken, met als doel de natie te veredelen. Wat een krankzinnige idee.”

“Films die in het verleden spelen lijden vaak aan projectie: de kostuums zien er authentiek uit, maar het haar, het gedrag en de persoonlijke interacties zijn modern. Ik wilde met Vazante een antropologisch portret maken: de Gestalt van die tijd. Dat werd een obsessie voor me en misschien ben ik er in doorgeslagen. Ik wilde het publiek in de cinema terugbrengen naar die tijd. Alle details zijn conform aan wat wetenschappelijk onderzoek ons heeft geleerd.”

De blik van de slavenhouder
De hoofdpersoon van Vazante, de plantage-eigenaar en slavenhouder António, is een tragische figuur en dat niet alleen vanwege de onverwachte en dramatische ontknoping van de film. Hij is de eenzaamste mens op aarde, in ieder geval van de Diamantina-hoogvlakte. Zijn vrouw is een kind en zijn schoonmoeder is dement.

“Ik wilde het karakter van de slaveneigenaar complexer
maken dan het cliché van de sadistische blanke man”

Daniela Thomas: “Ik wilde het karakter van de slaveneigenaar complexer maken dan het cliché van de sadistische blanke man. Slavernij was een perversie die het hele dagelijkse leven doortrok, een ziekte die een hele natie aanvreet. De blanke ziet de zwarte als een object, een werkpaard. Een paard kun je afranselen, daar is niets mis mee. Dus een zwarte kun je ook afranselen, want hij is een beest. Hij wordt in de blik van de slavenhouder ontmenselijkt.”

“Wat ik wilde overbrengen is dat de wereld uit het lood stond. Een mens werd niet als mens gezien. Het resultaat is dat iedereen lijdt. António is eenzaam, hij heeft niemand om mee te praten, terwijl er op zijn landgoed honderden mensen rondlopen. Alleen ziet hij die niet als mensen. Als hij een andere attitude had gehad, had hij mee kunnen dansen met de drums van de slaven.”

Slaaf als wegwerpproduct
Vazante telt een aantal scènes waarin de slaven onderling spreken in een Afrikaanse taal. Die scènes heeft Thomas doelbewust niet laten ondertitelen. Ze legt uit waarom.

Vazante

“Het systeem in Brazilië zat zo in elkaar dat het makkelijker was om nieuwe slaven te importeren dan om bestaande slaven te onderhouden. Anders gezegd: het was duurder om een slavenbaby te laten opgroeien tot volwassen werkkracht dan om een nieuwe partij slaven aan te laten rukken. Bijna vier eeuwen lang nam de slavenpopulatie niet toe, er werden nauwelijks baby’s geboren. Slaven werden gewoon vervangen.”

“In mijn film lopen er kinderen rond op het landgoed, maar dat was een uitzondering. Op de grote plantages waren alleen volwassen slaven te vinden. Ze werden 35, 40 jaar oud en vervolgens vervangen door nieuwe aanvoer uit Afrika. Die slaven kwamen, afhankelijk van het moment, uit verschillende regio’s. Ze konden overal vandaan komen.”

“Ik wilde laten zien dat er slaven tussen zaten die onderling een taal spraken die helemaal niemand kon verstaan, ook niet de Afrikaanse voorman die als tolk voor António fungeerde. Ik wilde de psychologie van die situatie tonen, de verwarring. Niemand kon hen verstaan, ook de zwarten niet. Ik had onder die scènes ondertitels kunnen plaatsen, daar is niets op tegen. Maar ik wilde het leven van toen, in die situatie, laten zien. Wat zegt hij?”

“Het personage dat in de film het meeste spreekt, kan niet worden verstaan. Hij is iemand die in zijn eigen gemeenschap status geniet. Bijna alle Afrikaanse slaven hadden cosmetische littekens als uitdrukking van hun afkomst. Daaraan kon je een Afrikaanse slaaf onderscheiden van een slaaf die in Brazilië was geboren. Die had geen littekens.”

Landgoed uit 1760
Vazante is gedraaid tussen de rotsen en in de valleien van de Diamantina-hoogvlakte, waar tot vroeg in de negentiende eeuw diamantmijnen de lokale economie draaiende hielden. Zo’n twee eeuwen later moet er uit die tijd weinig meer te vinden zijn. Hoe heeft ze het landgoed gevonden waar de film is gesitueerd?”

Daniela Thomas: “Het is een landgoed uit 1760 en alles was zoals je het in de film ziet. We hebben er alleen de kleine hutjes van de slaven aan toegevoegd. Ik heb lang gedacht dat we nooit de juiste locatie zouden kunnen vinden. Die huizen hadden geen ramen, alleen houten luiken. Ze zouden, veronderstelde ik, allang door wind en regen zijn verweerd. Het curieuze van Brazilië is: het is zo groot en zo onbekend, ook bij Brazilianen zelf, dat ik niet wist dat dit soort boerderijen bestonden. Ik ging ervan uit dat we een set zouden moeten bouwen.”

“We zochten vanuit een oud, zeventiende-eeuws dorpje, Serro; dat betekent ‘hoogland’. Het ligt in het hart van Brazilië, waar diamantmijnen werd ontgonnen. We hadden een scout vooruit gestuurd en die vond in het dorp een historica die een boek had geschreven over de oude boerderijen in de omgeving. Ze heeft onze scout meegenomen op een vijfdaagse rondreis door de streek. Hij vond twintig boerderijen. Ze functioneren nu als kaasboerderijen. Ze zijn slecht onderhouden. Het landhuis dat we voor de film hebben gebruikt, was het enige dat nog een beetje in conditie was. We hoefden er nauwelijks iets aan te veranderen. We hebben alleen de muren iets donkerder gemaakt.”

Obsessief authentiek
Vazante heeft een soundtrack die past bij een film die aanspraak maakt op authenticiteit. Er is weinig dialoog en alleen onder de aftiteling klinkt filmmuziek. Het sound design is van de Portugees Vasco Pimentel, een veteraan die onder meer met Sam Fuller en Wim Wenders heeft gewerkt. In de film speelt hij een bijrol als geestelijke.”

“Muziek is prachtig in films, maar ik wilde
de emoties van het publiek niet manipuleren”

Daniela Thomas: “Toen ik film ging studeren vond ik de opvattingen van Godard over de soundtrack heel interessant: hoe het geluid los staat van de beelden en hoe je daarmee kunt manipuleren. Ik ben dol op geluid.”

“Muziek is prachtig in films, maar ik wilde de emoties van het publiek niet manipuleren. Bovendien, stilte bestaat niet in Brazilië. Er zijn altijd natuurgeluiden, tijdens de filmopnamen kon ik er nauwelijks door slapen. Vasco Pimentel, de geluidsman, is de gekste persoon met wie ik ooit heb gewerkt; hij is obsessief. Al het geluid dat je hoort in de film heeft hij op locatie opgenomen. Als wij klaar waren voor de dag ging hij het bos in om opnamen te maken. Hij had een compleet repertoire: morgenvogels, middagvogels, avondkikkers, nachtkrekels, enzovoorts.”

“Alle geluiden zijn correct en natuurlijk, net zo obsessief correct als de kostuums die de personages dragen. Die zijn met de hand gestikt, niet met machines. Al dat omgevingsgeluid was volgens mij genoeg om je oren te vullen. Het is een levend portret van die omgeving. Alle muziek die je hoort is muziek die wordt gemaakt in de filmscènes zelf. Het is een beetje obsessief. Ik ben een beetje obsessief.”

Beeldschoon in zwart-wit
De cinematografie van Vazante is spectaculair: de rotsen, velden en bossen van het hoogland zijn gedraaid in beeldschoon zwart-wit. Waarom zwart-wit? “I love it”, zegt Thomas enthousiast. “Er is een pact tussen de kijker en het beeld. Dat pact krijgt iets extra’s door zwart-wit, voor mij althans. Ik word makkelijker naar het universum van de film getransporteerd.”

Omdat mensen dromen in zwart-wit?

“Als je de werkelijkheid wilt weergeven in kleur, moet je een reeks artistieke keuzes maken. We zien beelden van de Renaissance of de Middeleeuwen weliswaar in kleur, maar altijd via de interpretatie van de kunstenaar. De werkelijkheid in kleur is altijd een esthetische weergave. Dat wilde ik juist niet. Ik wilde direct naar de inhoud. Zwart-wit zou me daar in één keer naartoe brengen, zonder de interventie van filters en artistieke keuzes. Bovendien is zwart-wit erg krachtig.”

Vazante

De omhelzing van de slang (El abrazo de la serpiente) is eveneens in zwart-wit gedraaid en toont de vele variaties groen van het Amazonewoud in een oogverblindende hoeveelheid grijstinten. Groen vertaalt heel goed naar zwart-wit.

“Ik was totaal verliefd op die film. We hadden dezelfde connectie met de natuur, we hebben volgens mij hetzelfde proces doorlopen. Vergeet de groene overdaad van het hof van Eden en toon de donkere, meer complexe kant. Dat is doorgekomen in zwart-wit. Om je gereedschap te kunnen kiezen, moet je precies weten wat je wilt communiceren.”

“Wanneer je de keuze voor zwart-wit accepteert, ben je
als kijker meer ontspannen en sta je meer open voor de film”

Een reden waarom ik eigenlijk liever een film in zwart-wit zie dan een film in kleur is dat het beeld in zwart-wit je er als kijker aan herinnert dat je niet naar de werkelijkheid kijkt, maar naar een interpretatie van de werkelijkheid, een mediarepresentatie. Het is eerlijker en het is echter, op een kunstmatige manier.

“Je moet als kijker direct meegaan in de artistieke keuzes die de regisseur heeft gemaakt, anders blijf je verdurend aan het oordelen, waardoor je niet ‘in’ de film raakt. Wanneer je de keuze voor zwart-wit accepteert, ben je als kijker meer ontspannen en sta je meer open voor de film. Dat is althans mijn ervaring.”

De mijne ook.

“Een zwart-witfilm die speelt in het heden zou te gestyleerd zijn. Ik was weg van Ida. Foreign Land, mijn eerste film is ook in zwart-wit en die speelde tien jaar terug in de tijd. Er is iets met zwart-witfilm, het is een signaal: we zijn in het verleden. Het helpt je om te geloven dat we teruggaan in de tijd.”

U zei dat u geschiedenis bent gaan studeren omdat u wilde begrijpen waarom de wereld in elkaar steekt zoals hij in elkaar steekt. Waarom geen psychologie?

“Op het moment dat ik ging studeren, de late jaren zeventig, had je in Brazilië twee wereldbeelden: rechts en links. Psychologie werd beschouwd als bourgeois. Ik zag de wereld door de bril van Karl Marx en Lenin. Ik was negentien toen ik naar Londen kwam om te studeren en een wereld zonder Marx kon ik me niet voorstellen. In Brazilië waren we op dat moment nogal geradicaliseerd.”

“In het Engeland van de late jaren zeventig was het consumentisme nog niet zo sterk aanwezig als het nu is. Het was in feite de ideale tijd. Ik kreeg in Covent Garden les van leraren die gratis onderwijs gaven aan immigranten. Ik kreeg Engelse les met zwarte mannen uit Zimbabwe, de Cariben. Je leefde in communes in kraakpanden en had lange gesprekken en discussies. Dat was het Engeland wat ik aantrof. Het was geen theoretisch concept, het was the real thing.”

“De mensen kopen zich in de schulden
aan spullen die ze niet direct nodig hebben”

Spullenfetisjisme
“Het moment waarop Margaret Thatcher aan de macht kwam, in de voorzomer van 1979, was het begin van het einde. Inmiddels bepalen de grote internationale bedrijven wat we eten en hoe we ons kleden, zelfs de gedachten die we denken. In Brazilië is nu een kleptocratie aan de macht, de maffiosi hebben het voor het zeggen. Het is nu erger dan onder de militaire dictatuur, want toen was er geen hypocrisie. De werkelijkheid was helder: dit zijn de militairen en als je iets doet wat hen niet aanstaat, ga je naar de gevangenis. Dat is hij nu niet meer.”

“De economie is de nieuwe God. Daar is niets neutraals aan. Kijk naar het spullenfetisjisme van de consument, een basisidee van Marx. De mensen kopen zich in de schulden aan spullen die ze niet direct nodig hebben. Dat had hij scherp voorzien.”

Vazante is na vier films die u heeft gemaakt met Walter Salles de eerste film die u alleen heeft geregisseerd. Is dit het begin van een nieuwe loopbaan?

“Jazeker, de tweede film is al opgenomen. Het duurt jaren om een film gefinancierd te krijgen en het geld voor de projecten kwam op hetzelfde moment binnen. Daarom moest ik twee films in een jaar maken. Ze kunnen niet méér van elkaar verschillen. De andere film is een realtime verslag van een diner. Ik heb het geschreven als een toneelstuk. Het gaat over een vrouw, een soort Medea, die gasten uitnodigt om hun moraal te fileren. Voor haar is het een wanhopige poging om in het reine te komen met haar leven. In twee uur tijd stort alles in elkaar. Het is een film die is geïnspireerd door Shadows van John Cassavettes. Hij heet The Last Dinner.”

 

2 oktober 2017
 
 
ALLE INTERVIEWS

Vazante

****

recensie Vazante

Het lot van een slavendrijver

door Cor Oliemeulen

Als je zowel geschiedenis als cinema hebt gestudeerd, ligt het maken van een historisch drama al snel op de loer. Vazante is een sfeervol en treffend verhaal over een bepalende periode uit de Braziliaanse geschiedenis met vergaande gevolgen.

Daniela Thomas is tien jaar bezig geweest met schrijven en produceren voordat haar persoonlijke kijk op de Braziliaanse geschiedenis een feit was. Zij liet zich uiteindelijk inspireren door een verhaal dat haar vader ooit vertelde. Diens 45-jarige oud-oudoom trouwde met een 12-jarig meisje, maar moest drie jaar wachten totdat zij menstrueerde en vruchtbaar was. Steeds als hij terugkwam van zijn vele reizen bracht hij poppen voor haar mee. In haar eerste soloregie, het historische drama Vazante, plaatst de Braziliaanse filmmaakster dit gegeven in de vroege negentiende eeuw van haar geboorteland waar slavenhandel een onuitwisbare stempel op de latere geschiedenis zou drukken.

Vazante

Authentieke atmosfeer
Vazante moet het niet zozeer hebben van de dialogen, maar vooral van het dramatische plot, ondersteund door de rijke atmosfeer. Door de aankleding en het grote oog voor detail waan je je snel in die tijd, kort voor de onafhankelijkheid, in een uithoek van Brazilië. António (Adriano Carvalho) is daar eigenaar van een landgoed dat zijn beste tijd heeft gehad en houdt zich bezig met de handel van slaven en runderen. Wanneer hij na een handelsmissie weer eens thuiskomt, blijkt zojuist zijn vrouw tijdens de bevalling te zijn overleden. Ook het kind is dood.

Na een korte rouwperiode trouwt hij met Beatriz (Luana Nastas), het 12-jarige nichtje van zijn overleden vrouw, zodat hij zijn dynastie levend kan houden. Maar net als de oud-oudoom van regisseur Thomas moet António geduld hebben voordat hij voor nageslacht kan zorgen. Gelukkig spaart hij haar als hij seks wil, want die haalt hij gewoon bij de zwarte slavin Feliciana. Terwijl António regelmatig nieuwe koopwaar gaat halen, vindt Beatriz aansluiting en vriendschap bij enkele kinderen van de slaven, die op het landgoed werken, gadegeslagen door de immer zwijgzame moeder van António.

Vazante

Rassenmenging
De film valt vooral op door de schitterende zwart-witfotografie: de wildernis, overweldigende wolkenluchten en het gezapige leven van alledag. Ook aan het sound design is veel aandacht besteed: de geketende slaven en de muildieren met koebellen hoor je al van verre aankomen en eenmaal dichtbij zakken de uitgeputte voeten en hoeven diep in de zompige modder. Om hen heen kwetterende vogels, zoemende insecten en soms de gesel van wind en regen.

Het tempo van Vazante ligt niet al te hoog. Daniela Thomas neemt uitgebreid de tijd om onthechting en eenzaamheid uit te beelden. De botsing van culturen en het gebrek aan communicatie tussen mensen: wit, zwart, gemengd, is weliswaar van alle tijden, maar vooral schrijnend in deze contreien waar bijna iedereen uit de eigen habitat is weggerukt. De regisseur, die afstamt van zowel zwarte Afrikanen als Portugese kolonisten, weet deze relevante geschiedenis van haar land in krap twee uur met enkele ferme lijnen neer te zetten, uitmondend in een finale die je niet snel ziet aankomen.

 

24 september 2017

 

Binnenkort een interview met regisseur Daniela Thomas.
 
 
MEER RECENSIES

Mujer Fantástica, Una

****

recensie Una Mujer Fantástica

Transgender wil normaal kunnen rouwen

door Yordan Coban

De film opent met een prachtig shot van de Iguazú-watervallen. Stromend water baant zich een weg naar beneden. Dit is symbolisch voor de strijd die Marina voert nadat haar vriend Orlando komt te overlijden. Time flows like water is de muziek tijdens de aftiteling. Tijd heelt alles, maar dan moet Marina wel de kans krijgen fatsoenlijk afscheid te nemen van haar geliefde.

Marina (Daniela Vega) is transgender en heette vroeger Daniël, iets waarmee zij nog voortdurend geconfronteerd wordt doordat men haar metamorfose niet altijd accepteert. De andere nabestaanden van Orlando (Francisco Reyes) zijn zeer afkeurend tegenover zijn nieuwe liefde. Ze behandelen Marina onbehoorlijk door haar geen kans te geven om afscheid te nemen van Orlando. Orlando betekende heel veel voor haar, want hij gaf haar het gevoel dat zij een echte vrouw is.

Una Mujer Fantástica

Misbaksel
Marina is een bijzonder getalenteerde operazangeres met een baantje als serveerster overdag. Zij en de oudere Orlando hebben een relatie en delen een appartement. Hij schenkt haar een trip naar de Iguazú-watervallen (één van de zeven wereldwonderen) op haar verjaardag. Echter overlijdt Orlando diezelfde avond aan een hartaanval. Marina belandt vervolgens in een conflict met de familie als zij inbreuk maakt op haar erfrecht en haar recht om te rouwen.

De actrice Daniela Vega is in werkelijkheid ook een transgender. Marina is enigszins gespierd en heeft een aparte kaaklijn maar zonder voorkennis is het niet vreemd om haar in een eerste aanzicht als vrouw aan te nemen. De nabestaanden van Orlando maken haar uit voor misbaksel en vervormen haar hoofd met tape wanneer zij toch op de begrafenis van Orlando verschijnt. Een krachtige scène waarin Marina lijkt op Quasimodo en zich waarschijnlijk ook zo voelt.

Kenmerkende stijl
Ondanks alle tegenwind geeft Marina niet op en zet standvastig door. Ze moet Orlando nog eenmaal zien om gepast afscheid te nemen. Orlando gaf haar namelijk de liefde die zij als transgender maar moeilijk elders kon vinden. Een normaal ogende relatie tussen man en vrouw waarin zij zichzelf kon zijn. Wat voor haar het werkelijke wereldwonder geweest moest zijn.

Una Mujer Fantástica

Una Mujer Fantástica doet qua stijl denken aan de films van de flamboyante Spaanse regisseur Pedro Almodóvar. Kenmerkend is het hebben van een sterke vrouwelijke hoofdrolspeelster, een erg kleurrijke cinematografie en een seksueel getint thema. De film lijkt nog wel het meeste op Almodóvar’s Todo Sobre Mi Madre (1999), die de Oscar won voor Beste Niet-Engelstalige Film. Ook over transgenderseksualiteit.

Surrealistische momenten
Regisseur Sebastián Lelio laat de scènes heel goed rustig ademen maar verliest nooit de aandacht van zijn publiek. De flow van de film verloopt daardoor heel natuurlijk. Naast het taboe brekende onderwerp zien we een aantal speelse surrealistische momenten. Scènes die lijken geïnspireerd en gekleurd door de vader van de Spaanstalige film: Luis Buñuel.

Lelio is samen met Pablo Larraín lid van een nieuwe stroming Chileense filmmakers (El Novísimo Cine Chileno) die de sociale en politieke problematiek post-Pinochet in beeld proberen te brengen. De Latijns-Amerikaanse filmindustrie in zijn geheel is bovendien in recente jaren van zeer hoge kwaliteit met spraakmakende films uit Argentinië, Mexico, Brazilië en Chili. De naam Sebastián Lelio (over de eigen grenzen bekend geworden met zijn vorige film Gloria), is er in ieder geval weer één om in de gaten te houden.
 

28 augustus 2017

 
MEER RECENSIES

Aquarius

****

recensie Aquarius

Strijdlustig standhouden

door Suzan Groothuis

Aquarius speelt in Recife, Brazilië, en draait om de 65 jarige Clara. Een weduwe die al jaren in het prachtige Aquarius-gebouw woont, maar nog de enige bewoonster is. In drie hoofdstukken krijgen we een impressie van Clara’s leven, waarbij haar band met haar geliefde woning centraal staat. Een band die onder druk komt te staan door een projectontwikkelaar die Clara wil uitkopen.

De film opent met prachtige zwart-wit beelden van de stad Recife, om vervolgens over te gaan in kleur en de beats van Queens ‘Another One Bites The Dust’. Een nieuwe ontdekking van de jonge Clara, voor wie muziek een grote passie is. Na dit muzikale tripje aan het strand belanden we in het Aquarius-gebouw, waar de verjaardag van tante Lucia gevierd wordt. Terwijl Clara’s kinderen lovende woorden uitspreken, kijkt Lucia naar een oud dressoir en hoe zij daar ooit wilde seks op had.

Aquarius

Terwijl Lucia’s leven gevierd wordt, staat Clara’s man stil bij 1979, het jaar dat Clara moest strijden tegen kanker. Een ziekte die overwonnen is, maar Clara haar lange haren en een borst kostte. Lange haren die ze jaren laten gracieus losschudt op het strand in hetzelfde Recife. De stad waar ze is blijven wonen, in het tweelaagse Aquarius-gebouw waar het kastje van tante Lucia nog steeds een prominente plek heeft.

Alleen in een verlaten gebouw
In drie hoofdstukken toont regisseur Kleber Mendonça Filho de jaren na 1980. Een ziekte overwonnen, haar man overleden en kinderen die volwassen zijn geworden. En ondertussen is Clara de enige bewoonster van Aquarius, want het pand is doelwit geworden van een projectontwikkelaar die iedereen behalve de trotse Clara heeft uitgekocht.

Waarom Clara graag in haar woning wil blijven, maken beelden duidelijk. Gelegen aan een zonnig strand en prachtig ingericht met een imposante platencollectie en zorgvuldig gekozen meubels en accessoires.  En natuurlijk het kastje van tante Lucia, waarop de camera subtiel rust om aan te tonen dat dit huis een geschiedenis, een ziel heeft.

Ook Clara wordt benaderd door de projectontwikkelaars, maar hun aanbod om haar uit te kopen wijst ze resoluut af. In haar woning zal ze sterven. En zo ontstaat een grimmige situatie, waarbij Clara moet opboksen tegen de macht van de harde bureaucratie. En hoewel Clara het hoofd fier rechtop blijft houden, ontstaan er zorgen bij haar kinderen of ze wel zo moet doorgaan. Want wat kan je in je eentje tegen een van de machtigste projectontwikkelaars van het land?

Aquarius

Ingetogen, maar gevoelsrijke film
Aquarius is Kleber Mendonça Filho’s tweede speelfilm. Zijn debuut Neighboring Sounds (2012) speelt zich ook af in Recife, in een middenstandswijk waar onrust groeit en een beveiligingsbedrijf net op het juiste moment zijn diensten aanbiedt. Een broeierige film die toont hoe woongenot negatief beïnvloed wordt en de rol van geld, macht en corruptie. Daarmee is er een link met het ingetogenere Aquarius, waar de praktijken van de projectontwikkelaars allerminst zuiver zijn en er vuile spelletjes ontstaan.

Neighboring Sounds is fragmentarisch van opzet, met een zekere afstand tot de personages. In tegenstelling tot Aquarius die drijft op de hoofdpersoon, een prachtige rol van Sonia Braga (Kiss of the Spider Woman). Als Clara is zij bevlogen, standvastig en koppig. Ofwel in haar eigen woorden: “I am a woman and a child”.

Maar Aquarius is meer dan een film over een vrouw die een eenzame strijd tegen een machtig bedrijf voert. Hij gaat over nostalgie, ouder worden, liefhebben, passie en verlangens. Met muziek als middelpunt: Clara, immer omgeven door haar omvangrijke platencollectie, is muziekrecensent geweest en heeft haar passie kunnen overdragen aan haar neef. In een prachtige scène laten hij en zijn vriendin Clara een Braziliaans nummer horen en zie je hoe gevoel overmeestert en muziek samenbrengt. Clara’s muzikale erfgoed zal voortleven.

Met Aquarius levert Kleber Mendonça Filho een ingetogen, maar gevoelsrijke film, die handelt over menselijke waarden en behoeften en ondertussen subtiel de verschillen laat zien: tussen arm en rijk, individu en bureaucratie, veiligheid en onrust en zuiverheid en corruptie. En, vooral, het niet opgeven van een geliefde plek, een plek waar je als kijker de ziel voelt en die je doet verlangen naar een tripje exotisch Brazilië.
 

14 augustus 2017

 
MEER RECENSIES

Afstandelijk en neurotisch of goede film?

Ondertussen, op de redactie:

Afstandelijk en neurotisch of één van de beste films van het jaar?

COR:

Wat ik al bevroedde: bijna de ganse pers is laaiend enthousiast over La región salvaje.

Wat een prijs op een groot filmfestival en een persmap met een opsomming van ‘interessantheden’ allemaal teweeg kunnen brengen…

Na even zoeken, vond ik ‘gelukkig’ een criticus die deze film nog bedenkelijker vindt: https://outnow.ch/Movies/2016/RegionSalvaje/Review/

Ik kan me voorstellen dat mensen de film goed en origineel vinden, maar ik persoonlijk vond hem vaag, vrij nietszeggend en vooral (te) nihilistisch.

Misschien had het gescheeld als ik op een groter scherm en met beter geluid meer sfeer had ervaren.

Ik ben dus benieuwd wat jullie van La región salvaje vinden.

Kan zomaar zijn dat ik mijn dag niet had.

 

La región salvaje

 

ALFRED:

Ik ben gisteren naar La región salvaje wezen kijken en had een verloren avond. Suffe film. Vol pretenties en neuroses, maar schijnbaar ongeïnteresseerd en welzeker oninteressant gebracht. Wie hier door wordt geprikkeld, heeft de ziel van een dovenetel.

Om te beginnen is het allemaal verre van origineel. Veelarmig ruimtemonster met, jawel, buitenaards libido? Possession (Andrzej Zulawski, 1981), check. Dodelijke seks met alien? Under the Skin (Jonathan Glazer, 2013), check. Verontrustende soundtrack met avant-garde trekjes? Opnieuw Under The Skin, check. Gestileerde arthouse-porno? Nymphomaniac (Lars von Trier, 2013), check. Dan lopen er ook nog lijntjes naar Nicolas Winding Refn, het nihilisme bijvoorbeeld, maar het is wel goed zo.

Is je opgevallen dat in de eerste dertig minuten werkelijk elke scène over seks gaat, in daad of woord? Regisseur Amat Escalante heeft kennelijk een obsesssie met genitalieën, want na de pik in fik uit zijn vorige film Heli krijgen we nu in close-up een verzopen kut voorgeschoteld. Voer voor psychologen. Ralph, kun je hier jouw licht over laten schijnen? Vulvavrees?

De neurose en de zelfhaat laten zich van het filmdoek scheppen. De mannen zijn afwezig: homofiele broer Fabian ligt in coma in het ziekenhuis en echtgenoot Angel, een heimelijke homo, zit in de bak. De vrouwen, Alejandra en Verónica, komen veel tekort. Het is allemaal in grove streken neergezet, elliptisch verteld. Het suggereert veel, maar blijft afstandelijk. Wel kijken, niet doen.

Fabian is feminiem, want liefdevol en verzorgend van natuur, dus homo volgens het cliché en derhalve gedoodverfd slachtoffer. Angel is een bundel neuroses, wiens machismo een gedeukte kinderziel én een latente voorkeur voor herenliefde moet maskeren. Wat wil je, met zo’n bazige beschermende moeder en een pa die je eerst slaat en vervolgens knuffelt. Double bind, anyone? Angel is schizofreen, Ralph zal het beamen. En ook slachtoffer, van zijn opvoeding, van de Mexicaanse machocultuur, van de omstandigheden die de film toont.

La región salvaje is ook een heel katholieke film. Wie zich bezondigt aan seks, wordt met de dood bestraft. Die knotsgekke scène met groepsgewijs copulerende dieren – die uit het niets komt en niet in het filmverhaal is geïntegreerd – speelt zich, lees ik in jouw recesie, af in een krater. Ik zie er een evocatie van de hel in, het derde paneel van Hieronymus Bosch’s drieluik Tuin der lusten.

Regisseur Amat Escalante doet zich stoer voor, maar is in feite een preuts jankertje, de Mexicaanse tegenhanger van de zwaar gereformeerde Lars von Trier. Iemand die wegloopt als het echt spannend wordt en inderdaad, net als de film na 100 minuten interessant dreigt te worden, gaat het scherm op zwart. Buh.

Beetje interessant doen door lekker vaag te blijven, het is les één uit het handboek Arthouse voor Poseurs. Je had geen slechte dag, Cor, toen je La región salvaje twee sterren gaf. Je had het goed gezien.

Ben benieuwd wat Ralph over de psychologie van deze Mexicaans-Deense coproductie heeft te melden. Calvinist ontmoet katholieke ketter in onmogelijke mix? Of gewoon ordinair voyeurisme?

 

La región salvaje

 

RALPH:

Nou, film gezien. Wazige shit. Had de vergelijking met Tarkovski en Kubrick ook niet gemaakt, veel te veel eer. Possession van Zulawski moet ik nog steeds zien (hoe lang die al wel niet op m’n watchlist staat…).

Enfin, ik vond het tweede deel wel beter dan het eerste deel van de film. Het einde is me te arthouse, te l’art pour l’art en eens met de te nihilistische insteek van de film. Het mooiste shot vond ik met al die copulerende dieren, hilarisch, grotesk en zeker ook erg artistiek.

Ik moest een aantal keer lachen, waar de rest van de bioscoopzaal het zwijgen ertoe deed (zoals dat moment met z’n pistool in de keuken: wat een pipo!). Ik moest inderdaad wel denken aan Under the Skin, maar daar vond ik ook al weinig aan en da’s ook zo’n film die gelauwerd werd (volgens mij omdat al die geile filmrecensenten – toch meestal mannen – eindelijk hun cet obscur objet du désir eens naakt konden zien).

Wat ik meer irritant vind is dat ik begrijp dat deze film erg veel aandacht krijgt, terwijl een Risttuules, toch echt een kwalitatief – zeker voor arthouse begrippen – hoogstaandere en interessantere film dan deze het kan shaken.

@Alfred:

Dat van dat begin dat elke scène rond seks draait heb ik dan denk ik gemist, Alfred, maar ik herinner me nog dat m’n aandacht erg verslapte. Ik werd er weinig opgewonden van. De film deed me wat betreft mensbeeld denken aan Turist van Ruben Östlund: een film met een cynische ondertoon waarin de regisseur niet van plan is zijn personages tot echte mensen te maken, maar ze als het ware uitbuit om te laten zien hoe slecht en vooringenomen ze zijn.

Turist

De vraag of Angel ook schizofreen zou zijn is een typisch overblijfsel uit de oude psychoanalyse. Daarin werd homoseksualiteit vaker in verband gebracht met schizofrenie, omdat de voorkeursseksualiteit op hetero lag. Bij homofilie moest dus iets mis zijn. Dan werd niet zelden schizofrenie of verslavingsproblematiek van stal gehaald. Ook delinquent gedrag werd er nog wel eens bij betrokken. Op zich niet eens zo gek als je weet dat in de hoogtij dagen van de psychoanalyse homoseksualiteit als misdrijf, zonde of taboe gold. Tegenwoordig zijn we gelukkig ‘ontwaakt’ wat dat betreft en zien we, mede dankzij de neurologie en de biologie een stuk minder bevooroordeeld op deze seksuele geaardheid toe.

Over de ontwikkelingsgeschiedenis: Heftige ervaringen vanuit de kindertijd kunnen zeer lang door-echoën in ons verdere leven. Of een diepe indruk achterlaten. Van James Ensor is het bekend dat hij tussen de groteske maskers opgroeide en dit heeft hem niet onberoerd gelaten. In veel van zijn schilderijen zijn maskers en groteske voorstellingen te zien. Eenzelfde verband kun je leggen met Escalante.

Ik heb zijn interview met de Filmkrant gelezen: vanuit de informatie die ik daar uit haal zou deze film heel best een aanval op de gevestigde orde kunnen zijn, waarbij hij dezelfde taal gebruikt als de drugskartels die via de tabloids met gruwelijkheden communiceren. Daarbij vind ik dat hij eenzelfde nihilisme tentoonspreidt, waardoor hij mij niet meer bij zijn boodschap betrekt. Misschien ben ik meer gewend, maar ik verras me er wel over dat veel andere critici, waarschijnlijk juist door zijn expliciete beelden, de film hierom gaan waarderen. Zo van: “Nou eh, die Escalante, die durft wel he, ja nou. Wat een blasfemie en dat nog wel in Mexico. Nou die lef is wel wat extra punten waard”, of zoiets. Mogelijk voelt Escalante zich niet voldoende gehoord en grijpt hij naar zulke expliciete beelden.

Tsja en dat monster, een soort kosmische octopus met meerdere piemels, of ja tentakels, maar goed Freud, hè, en dan weet je het wel. Dus je verpakt homoseksualiteit en de ontembare vrouw in een beest. Laten we het beest noemen, want ons seksleven leeft in ons driftleven, daar waar we meest dierlijk zijn.

 

COR:

Dank voor jullie reacties.

Mag ik concluderen dat wij alle drie niet erg onder de indruk van La región salvaje zijn en dat deze film een tikkeltje overgewaardeerd is?

@Vincent: Heb jij deze film al gezien? Zo ja, wat vond jij ervan?

 

VINCENT:

Neen, niet gezien. Ik hoorde er zo veel (licht) negatieve verhalen over van mensen wiens mening ik hoog heb zitten dat ik ‘m overgeslagen heb. Terecht dus blijkt hier maar weer :)

 

6 juli 2017

 

Meer ‘Ondertussen, op de redactie’

Región salvaje, La

**

recensie La región salvaje

Seks tussen mensen is verleden tijd

door Cor Oliemeulen

Een paar keer per jaar wordt het reguliere bioscoopcircuit opgeschrikt. La región salvaje uit Mexico is een genremix van bodyhorror, sociaalrealisme en sciencefiction. Ja, er is volop seks, want dat is wezenlijk voor het verhaal. Zo maken we kennis met een fallische alien die er wel pap van lust. Origineel, of bij elkaar geraapt?

Als het de bedoeling van de Mexicaanse regisseur Amat Escalante is om in zijn vierde speelfilm, La región salvaje, een nihilistisch toekomstbeeld voor de mensheid te schetsen, is hij daar opnieuw glansrijk in geslaagd. Zijn wereld wordt niet zozeer bevolkt door mensen die lak aan waarden en normen hebben en zich juist daardoor blind overgeven aan genot, maar door mensen die een doel buiten hun eigen werkelijkheid zoeken en alleen maar kunnen concluderen dat het leven zoals zij nu kennen louter ellende heeft te bieden.

La región salvaje

Laat je gevoelens niet onderdrukken
Escalante wil vooral laten zien wat onderdrukking van gevoelens bij individuen teweeg kan brengen. Net als in zijn vorige film, Heli, een meedogenloos en deprimerend drugsdrama, staan de beslommeringen van een jong gezin met kinderen centraal. Alejandra staat niet meer in de belangstelling van haar man Ángel. Die heeft namelijk een homoseksuele verhouding met haar broer (!) Fabián, een dokter. Nadat Fabián de relatie heeft beëindigd, ontstaat er een nog complexere situatie. Alejandra vindt bezieling bij de wereldvreemde Verónica, wat leidt tot enkele bezoekjes aan een huisje op de hei. Daar bevindt zich het veelarmige buitenaardse wezen dat wel raad weet met hunkerende vrouwen. Maar er is ook een duidelijke keerzijde van het avontuur.

Hoe aangenaam een en ander soms ook mag lijken, een comfortabele zit is La región salvaje geenszins. De regisseur nam een krantenartikel als uitgangspunt: mannelijke verpleger wordt verdronken aangetroffen. Hij voelde zich aangedaan toen hij las dat het een homofiel betrof. Net als vrouwen zijn homo’s in sommige delen van Mexico hun leven niet zeker. Vanuit die sociaal-realistische bewogenheid zocht Escalante naar antwoorden, die hij niet vond. Er was een nieuwe werkelijkheid nodig om drijfveren van mensen beter te kunnen begrijpen.

La región salvaje

Weinig houvast
Nu er al de nodige loftrompetten over La región salvaje zijn gestoken, rijst de vraag hoe origineel Escalante’s goedbedoelde poging – om het publiek te laten nadenken over miskende gevoelens – nu werkelijk is. Hij maakt er geen geheim van dat hij zich liet inspireren door de horrorfilm Possession (1981) waarin het personage van Isabelle Adjani zich wil laten scheiden van haar man en zich overlevert aan een mysterieuze kracht. Een andere inspiratiebron is ongetwijfeld Kubricks sciencefictionklassieker 2001: A Space Odessey (1968): de grote zwarte zuil in de kosmos is vervangen door een donkere rots die kennelijk de alien bij het huisje op de hei heeft gedropt. En laat dat huisje op de hei en de onbestemde plot weer sterk doen denken aan Tarkovsky’s Stalker (1979).

Los van de referenties aan genreklassiekers en ondanks het beperkte budget biedt La región salvaje met enkele opvallende scènes (zoals een groot aantal copulerende diersoorten in een krater) weliswaar enig stof tot nadenken en verwondering, maar het wereldbeeld blijft ronduit pessimistisch. Metaforen genoeg, maar één enkel houvast had best gemogen. De film is even unheimisch als Under the Skin (2013) waarin een buitenaards wezen in Schotland op mannenjacht gaat. Maar eerlijk gezegd zien we liever Scarlett Johansson die haar doelwitten bewerkt dan die mislukte geile inktvis.
 

9 juni 2017

 
ONDERTUSSEN, OP DE REDACTIE:
Afstandelijk en neurotisch of één van de beste films van het jaar?

 
MEER RECENSIES

Oscuro Animal

****

recensie Oscuro Animal

Stilte is sterker dan woorden

door Cor Oliemeulen

De keuze van Felipe Guerrero om in zijn eerste speelfilm geen tekst te gebruiken, versterkt het idee van de geïsoleerde wereld van de drie hoofdrolspeelsters. In Oscuro Animal is de stilte sterker dan woorden zouden kunnen zijn.

In het speelfilmdebuut van de Colombiaan Felipe Guerrero (hij is van huis uit editor en regisseerde enkele experimentele documentaires) staat het beeld voor ruimte en het geluid voor tijd. Dat maakt dit woordeloze filmdrama niet alleen abstract, maar ook universeel. Sprekende omgevingsgeluiden en een mooie cinematografie met de nodige symboliek. Zo geldt het water, waarmee de film begint en eindigt, als metafoor voor straf en boetedoening.

Oscur0 Animal

Gewapend conflict op de achtergrond
In een parallelle montage volgt Oscuro Animal drie vrouwen op verschillende plaatsen in Columbia dat decennia lang wordt geteisterd door een gewapend conflict tussen paramilitaire organisaties, guerrillastrijders en de overheid. Een gevoel van angst overheerst, vaak is het niet duidelijk voor wie of wat je bang bent. De filmtitel beduidt daarom zowel een atmosferische als politieke metafoor: het is alsof een donker dier je continu beloert en je niet weet wanneer het je zal aanvallen.

De eerste vrouw loopt verloren en moederziel door een verlaten dorpje met bouwvallige huisjes en hutjes met als decor de jungle met het geluid van stromend water, insecten en vogels. De tweede vrouw is jonger, donkerder en heeft pijn door een wond in haar buik, zo lijkt het. Een gewapende man komt binnen, zegt niets, zet vrolijke muziek op, waarna zij een bord eten voor hem neerzet. Nadat hij samen met wat andere mannen heeft gezwommen in de rivier en bier heeft gedronken, komt hij weer binnen en verkracht hij haar. Als hij later een dutje doet, steekt zij hem dood.

Overlevingsstrijd
Het vooruitzicht van de derde vrouw, ongeveer net zo jong, is mogelijk nog minder rooskleurig dan van de andere twee vrouwen. Eerst zien we mannen die ingepakte lijken achter op een truck gooien en begraven in de bossen. De vrouw rijdt vervolgens met een man weg in een jeep. Ook hier is geen onderling contact, wel heftige muziek uit de autospeakers. Later komt de vrouw naakt een kamer binnen, gaat op handen en knieën op bed zitten, waarna ze zich met betraand gezicht door een andere man laat begluren. Het vervolg laat zich raden.

Oscuro Animal

In Oscuro Animal blijft al het geweld buiten beeld, wat de sfeer beklemmend maakt. Je weet dat er ernstige zaken zijn geschied of nog kunnen gaan gebeuren. Het voelt als een ware overlevingsstrijd van vrouwen die zowel letterlijk als figuurlijk geen stem lijken te hebben. Ze ondervinden tegenslag, leed, maar heel soms ontmoeten ze ook hulp en solidariteit – van andere vrouwen, of van een klein meisje. De drie verhaallijnen komen min of meer samen, nadat de drie vrouwen zich geleidelijk en moeizaam hebben weten te verplaatsen van de jungle naar de grote stad, die hopelijk meer bescherming en perspectief zal bieden.

Hoewel ook mannen lijden onder de voortdurende dreiging van geweld kun je deze treurige rolprent feministisch noemen. Het leven van de vrouwen is weliswaar niet te benijden, echter tussen al hun tegenspoed gloort er soms iets dat lijkt op een sprankje hoop. Hoe overtuigend hun aanwezigheid en hoe dramatisch de close-ups van hun trieste gezichten dan ook, de drie hoofdpersonages beklijven nauwelijks. Dat is misschien ook de bedoeling, want ze zijn zoals velen. Oscuro Animal is een film die je niet voor je plezier kijkt, maar door de originele aanpak word je wel bewust dat er op elk willekeurig moment een donker dier in je nek kan springen.
 

24 april 2017

 
MEER RECENSIES

Poesía sin fin

****

recensie Poesía sin fin

Autobiografie zonder einde

door Bob van der Sterre

Alejandro Jodorowsky, de meester van het surrealisme in de strip, maker van een paar filmklassiekers, is begonnen met het verfilmen van zijn eigen levensverhaal. Natuurlijk wel op zijn Jodorowsky’s: bizar en compromisloos.

Fando and Lis, El Topo en The Holy Mountain. Deze drie klassieke Jodorowsky’s uit de jaren zeventig leveren doorgaans maar twee soorten reacties op: dat het briljant is of het is het allerergste wat je ooit in cinema hebt moeten doorstaan. Welke andere regisseur moest tijdens een première (Fando and Lis 1968 in Mexico) na een rel uit de zaal sluipen om vervolgens bekogeld te worden met stenen?

Poesía sin fin

Hoe bizar ook, Jodorowsky’s invloed in cinema kan niet worden onderschat. Hij vormt een uniek hoekje. Zoals in het eerder op IDB gepubliceerde essay van Alfred Bos staat te lezen: ‘De Chileense filmmaker, die wordt gezien als belangrijke inspirator van Dennis Hopper, David Lynch en Nicolas Winding Refn, leverde het scenario voor de fameuze Incal-strip van Moebius/Jean Giraud, die werd gepubliceerd in de jaren tachtig.’

Dat maakt het interessant om te zien waar het allemaal vandaan kwam, in een door hemzelf gekleurde autobiografische geschiedenis. Zijn leven is een reclamespot voor een brede creatieve ontwikkeling. Het tegenovergestelde van wat de maatschappij nu van mensen eist. Alle kunstvormen kwamen juist bij hem uit. Inspiratie uitte hij in poëzie, circusoptredens, stripverhalen, theater en dus film.

Opera zingende moeder
Aangezien dit deel 2 is van een vijfdelige (!) autobiografie gaan we verder waar La danza de la realidad drie jaar geleden eindigde. Kleine Alejandro wordt grote Alejandro. We zien de metamorfose (geestig stukje) hoe de stad met grote prenten verandert in hoe het er vroeger uitzag. Het strikte regime thuis zint Alejandro niet en hij ontsnapt uit het benauwende wereldje.

In een kunstenaarscollectief voelt hij zich eindelijk thuis. Ontmoet symbiotische dansers, ‘polypainters’ en een ‘ultrapianist’ (bespeelt piano met een hamer). Hij is zelf een dichter en moet een muze zoeken. In café Iris vindt hij er een.

En dan begint zijn dichtersbestaan. Hij behoort tot de dichters die woorden vooral thuis laten en hun handelingen als poëzie zien. Een periode toen het werpen van rotte eieren ook iets poëtisch betekende. Of het lopen van een rechte lijn vanuit je eigen huiskamer.

Poesía sin fin

Het begin heeft een hoog tempo, loopt lekker, ook al zie je meteen dat het acteerwerk slordig is. Maar dat hoort ook bij Jodorowsky’s stijl, die is losjes en lichtvoetig. Zo komt de zoon na een nacht slapen als man uit de slaapkamer, hoewel de anderen niet ouder zijn geworden. Stripachtige overdrijving combineert vrolijk met de mogelijkheden van filmsets.

Bundeling van losse scènes
Het tweede gedeelte van de film is minder sterk. De dichters met hun ondichtende dichtwerk zijn een bundeling van wat losse scènes waarvan de ene wel werkt en de andere niet. Met de typische Jodorowsky-compromisloosheid om een scène te maken waarin een vrouwelijke dwerg (die flink menstrueert) seks heeft met de hoofdpersoon.

Het is sowieso opvallend hoe dik de vrouwenpersonages zijn aangezet. De muze is opzettelijk opgeblazen tot een mollige dame die alle clichés van eigenzinnige vrouw vertegenwoordigt. De moeder is immer bezorgd en communiceert in aria’s. Er moet een verklaring zijn in hoe Jodorowsky zijn beleving van toen schetst. Die overdrijving is dan juist een compliment.

Hier en daar vind je wat geniale momenten, zoals de dichter die een deur opent, daar wit gepoederde mensen laat zien, op de achtergrond een schilderij waar een tank op staat, een radio die babbelt over bommenwerpers, waarna de dichter kalm zegt: ‘Mijn ouders, ze raken niet uitgepraat over de oorlog.’

En de film heeft prima, passend camerawerk van Christopher Doyle, die met films als 2046 en Underwater Love wel het juiste op zijn cv heeft staan om de film Jodorowsky-proof te maken. Helemaal bij de tijd is hoe Kickstarter en Indiegogo hebben geholpen om de film te financieren.

Poesía sin fin

Wat de film helaas erg mist is een spanningsboog. Je zit vooral naar uitzinnige mensen te kijken zonder dat het ergens heen gaat. Wat je ook echt mist zijn een paar kalme, verbindende scènes. Mensen die gewoon een beetje eten en kletsen. Zulke breaks hadden de film toegankelijker en meer volwassen kunnen maken, hadden de karakters meer mens kunnen laten zijn.

Vol Jodorowsky’s
Poesía sin fin (Endless Poetry) is een beetje Being Alejandro Jodorowsky. De film zit bijvoorbeeld vol Jodorowsky’s. Alejandro zelf, Adan (ene zoon) en Brontis (andere zoon). Adan speelt de rol van Alejandro (en deed de muziek). Brontis speelt Alejandro’s vader, met wie Alejandro in onmin leeft.

Het wordt wel een beetje Jodorowsky-inception als Alejandro zijn eigen zoon poedelnaakt zichzelf laat spelen met z’n minnares van toen. Het zou niemand moeten verbazen als hij zijn zoon zelfs in een latere episode zichzelf laat verwekken. Als je principieel niets vreemd vindt, wat is er dan nog raar?
 

30 december 2016

 
MEER RECENSIES

Neruda

****

recensie Neruda

Buiten de hokjes dichten

door Wim Meijer

De Chileense dichter en politicus Pablo Neruda – zijn eigenlijke naam: Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto – was een opmerkelijke man. Een net zo opmerkelijke film is Neruda, zorgvuldig neergepend door de zeer capabele regisseur Pablo Larraín.

De Chileense meester Pablo Larraín is terug met wederom een politieke film, na NO – ook met Gael García Bernal in de hoofdrol. NO is een originele film met een komische draai aan het woelige Chileense verleden onder de dictatuur. De toenmalige gruwelen vertoonde hij nauwelijks. In plaats daarvan richtte hij zich op de persoonlijke strijd van actievoerders die tegen de regering streden.

Neruda

Kat-en-muisspel
In Neruda kiest Larraín een gelijksoortige aanpak. De film is geen biopic, maar een met dichterlijke vrijheid gemaakte karakterstudie van een immens populair dichter en politicus. Althans, bij het volk, zoals de film op vaak grappige wijze toont. Minder populair is de lijvige dichter bij de regering, die hem opjaagt. García Bernal vertolkt rechercheur Oscar Peluchonneau, een patriot aangesteld door president Videla (huisacteur Alfredo Castro) zelf. Hij achtervolgt Pablo Neruda (Luis Gnecco, ook te zien in NO), omdat hij zich bij de communisten heeft gevoegd en kritiek heeft op de president.

Een kat-en-muisspel volgt, waarbij de dichter het tempo bepaalt. Rechercheur Peluchonneau zet driehonderd agenten op de zaak, maar is steeds een stap te laat. Een van de redenen is de immense populariteit van Neruda, die zich constant geholpen weet door het volk. Het maakt hem arrogant, hij waant zich onsterfelijk. Hij laat een spoor van kruimels na: een politieroman op elke plek waar hij is geweest. Spanning gegarandeerd, natuurlijk.

Neruda

Mystieke waas
Neruda valt op door haar originele plot en fantastisch acteerwerk. Er hangt een mystieke waas rondom de dichter, gevoed door zijn antagonist en diens voice-over. Pablo is een icoon, zelfverzekerd, pragmatisch, maar ook roekeloos en onhandelbaar. Gnecco levert een geweldige rol af en grijpt de aandacht met zijn omvang en acteerkunsten. Peluchonneau is alles wat Neruda niet is, onzeker, ongeliefd, angstig, maar ook doortastend tot het bittere eind. García Bernal toont wederom zijn waarde en bewijst nogmaals dat hij elke rol aan kan.

De regering begint een lastercampagne, die regelrecht faalt. Communist of niet, de gedichten van Neruda leven onder de bevolking en geeft haar hoop in bange tijden. Terwijl Videla en Pinochet een schrikbewind voeren, leest de bevolking Neruda’s poëzie. Net als in NO focust Larraín nauwelijks op de gruweldaden die het land teisterden, maar juist op de personages. Voeg daar de fantastische voice-over van Peluchonneau aan toe, meer lens flares dan in de gemiddelde Michael Bay-film, een hoop komedie en intieme, persoonlijke portretten en het resultaat is een hele fijne film die het goed zal doen in de race voor de Oscar voor beste buitenlandse film.
 

3 december 2016

 
MEER RECENSIES

Clan, El

****

recensie  El Clan

Duistere familiegeheimen

door Suzan Groothuis

De Puccio’s lijken een normale familie. Nette mensen, die aspiraties hebben om tot de upper class te behoren. Maar achter het schijnbaar ideale gezin gaan duistere geheimen schuil.

El Clan speelt zich af ten tijde van de transitie van dictatuur (de gevreesde “dirty war”, een periode van staatsterrorisme door de militaire junta in Argentinië van 1976 tot 1983) naar democratie. Arquímedes Puccio, de patriarch van de familie, is een voormalig medewerker van de geheime dienst. Met de omslag naar vrijheid en democratie kan hij zijn baan niet behouden en kiest hij het criminele pad.

El Clan

El Clan is gebaseerd op het waargebeurde verhaal van de Puccio-familie. Met thema’s als corruptie, onrecht en schuld weet regisseur Pablo Trapero wel raad: eerder maakte hij de gevangenisfilm Lion’s Den (2008) en het beklemmende, met corruptie doorspekte Carancho (2010). Ook in El Clan  toont hij een grimmig beeld van Argentinië, zij het achter een façade van een ideale, hardwerkende familie.

Schijnbaar keurig gezin
De leden van het gezin Puccio staan bekend als nette winkelhouders en zoon Alejandro heeft succes als rugbyspeler. Ogenschijnlijk niets aan de hand, maar eenmaal met z’n allen thuis rond de eettafel neemt de spanning zienderogen toe.   Niet alleen door de afwezigheid van een van de zoons, die het buitenland verkozen heeft boven zijn familie. Een onderwerp dat gevoelig ligt en gemeden wordt. Wat wel besproken wordt zijn de duistere plannen van vader Arquímedes om aan geld te komen. Ontvoeringen, losgeld vragen en vervolgens liquidaties, dat soort zaken. En hij heeft Alejandro er voor nodig, want een van de slachtoffers is een teamgenoot van hem.

El Clan  is niet alleen een portret van een familie die zich met duistere zaken bezighoudt in een Argentinië in een omslagfase, maar toont ook de impact op de onderlinge verhoudingen. Vooral die tussen Arquímedes en Alejandro, waarbij de psychopathische druk die Arquímedes op zijn zoon uitoefent verstikkend werkt. Het haalt de kansen op een normaal leven, zoals Alejandro dat voor ogen heeft, onderuit. Trouwen en een eigen zaak beginnen? Niet als het ligt aan Arquímedes, die zijn zoon aan zijn zijde wil hebben.

Psychopathische patriarch
Sterke troef van de film is hoofdrolspeler Guillermo Francella, bekend van The Secret in Their Eyes (2009) en veel komische rollen. Dat hij ook een kille, psychopathische huisvader kan spelen bewijst hij in El Clan: met zijn nette voorkomen, onbewogen gezichtsuitdrukking en onvoorspelbare gedrag is hij de ultieme slechterik. Een dictator van zijn eigen gezin, die geen tegenspraak duldt en tot het uiterste gaat om zijn positie veilig te stellen en te versterken. De film werkt toe naar een zinderende finale, waarin wanhoop en chaos het overnemen van Arquímedes’ rigide beleid.

El Clan

Zijdelings aan het familiedrama is kritiek op de corruptie die in een vrij en democratisch Argentinië nog steeds doorwoekerde. Zijn voormalige positie gaf Arquímedes de mogelijkheid zich te scharen in een duistere schaduwwereld, waar verdwijningen, net als tijdens de militaire junta, even gewoon waren als het aanvegen van je stoep.

El Clan resulteert in een geslaagde, claustrofobische thriller waarbij de muzikale keuze voor The Kinks voor een wrange nasmaak zorgt. “Save me, save me, save me from this squeeze. I got a big fat mama trying to break me. And I love to live so pleasantly, Live this life of luxury ”, zingt Ray Davies in Sunny Afternoon. Vrolijke klanken verhullen de misère van iemand die alles kwijt is. Zo ook in El Clan, waar Arquímedes zijn façade niet langer kan verhullen en het nastreven van een leven van luxe ten koste van anderen – zelfs met de dood tot gevolg – genadeloos wordt afgestraft.

11 april 2016

 

 

MEER RECENSIES