Interview: Rudolf van den Berg, regisseur Een echte Vermeer

Rudolf van den Berg, regisseur van Een echte Vermeer:

“Kunstenaars zijn mensen die
hun kwellingen exploiteren”

door Alfred Bos

Rudolf van den Berg is de man die romans van Gerard Reve (De Avonden), Leon de Winter (Zoeken naar Eileen) en Arnon Grunberg (Tirza) verfilmde. Zijn meest recente film is gedraaid naar een scenario van Jan Eilander en de regisseur zelf, en heeft Han van Meegeren tot onderwerp. In Een echte Vermeer toont hij een geromantiseerd portret van de meestervervalser die ‘een echte Vermeer’ aan nazi-kopstuk Hermann Göring wist te slijten.

Een echte Vermeer is geen biopic, maar verdicht voorvallen uit het leven van Han van Meegeren (Deventer 1889 – Amsterdam 1947) tot een drama over een in technisch opzicht getalenteerd schilder die door zijn omgeving en zijn tijd niet op waarde werd geschat. Zijn schilderijen in de stijl van de zeventiende-eeuwse meester Johannes Vermeer bedotten de kenners en maakten Van Meegeren, in de film vertolkt door Jeroen Spitzenberger, tot miljonair.

Rudolf van den Berg

Stel dat Van Meegeren vijftig jaar later was geboren met het zelfde talent en dezelfde achtergrond, zou hij dan een gelukkiger mens zijn geweest?

Rudolf van den Berg: “Dat is een vraag waar ik nog niet over heb nagedacht. Van Meegeren is van eind negentiende eeuw, dus dan zou hij in de jaren dertig zijn geboren en tot wasdom zijn gekomen in de tijd van Karel Appel en de Cobra-beweging. Dan had helemaal niemand naar zijn werk gekeken. Ik denk dat hij pas weer zo’n tien jaar geleden een kans had gekregen, toen de postmoderne kunst begon. Waar jij op hint – mag ik jij zeggen? – is dat hij in de jaren vijftig tot wasdom was gekomen en dan had Van Meegeren met zijn stijl volgens mij geen poot gehad om op te staan.”

Ik stel de vraag omdat er in de film op wordt gehint dat Van Meegeren in feite een postmodernist avant la lettre was.

“In de afsluitende tekst, ja.Vanuit de postmoderne visie kun je zijn werk weer als kunst opvatten. Op die manier hangt hij nu als een bijzondere attractie in het museum. Maar je moet niet vergeten dat zijn vervalsingen eind jaren dertig op dezelfde manier werden gewaardeerd, omdat het de geest des tijds ademde.”

De Emmausgangers

De Emmausgangers

“De rare stijl van zijn schilderij De Emmausgangers [‘s werelds beroemdste vervalsing, in 1938 door Museum Boymans van Beuningen aangekocht voor 540.000 vooroorlogse guldens] was geënt op die donker getinte schilderijen die in de jaren dertig en in de nazitijd zo populair waren. Dat voelde hij haarscherp aan. De abstracte kunst was in die periode wel toonaangevend, maar zeker niet exclusief. Er waren genoeg uitzonderingen, denk aan Edward Hopper. Die kant had Van Meegeren ook kunnen uitgaan. Hij was een heel getalenteerde ambachtsman, hij kon gewoon heel goed schilderen.”

“Ik denk niet dat Van Meegeren het talent
had om een gelukkig mens te worden”

Van Meegeren speelde een spel met de kunstwereld. Dat is heel erg van nu: Banksky, Hirst, Koons. Daar had hij goed tussen gepast en zou dan wellicht beter begrepen zijn geworden.

“Ik denk niet dat Van Meegeren het talent had om een gelukkig mens te worden. Hij had een vreselijke vader, die hem vernederde. Hij had wel het talent om heel rijk te worden. Wat in de film nauwelijks wordt aangeroerd is dat hij het eigenlijk voor het geld deed. Hij had zo’n vijftig miljoen aan onroerend goed en dat in het geld van de jaren veertig.”

Dus Van Meegeren was ook een oplichter?

“Hij was een oplichter, ja. Ik vel daar geen oordeel over. Ik hoef de vraag niet te beantwoorden of hij een groot kunstenaar was, ja of nee. Dat is niet mijn expertise. Daarom ga ik vrij sterk bij de werkelijkheid vandaan, want als je bij de werkelijkheid blijft krijg je geen drama. Dan ga je feiten opsommen en dat is geen film. Dat is een documentaire. Dat is ook buitengewoon interessant, maar niet waarom mensen naar de bioscoop gaan.”

Han van Meegeren

Han van Meegeren

Wat boeide je in het onderwerp, hoe ben je op het idee gekomen om een film te maken over Han van Meegeren?

“Ik kreeg van de producenten het verzoek of ik het onderwerp wilde onderzoeken en het scenario schrijven. Al werkende begon ik te zien wat me boeide, dat was de prijs van het kunstenaarschap, Dat wist ik overigens pas laat in het proces zo te benoemen. De pijn en de vreugdes en de eenzaamheid van het kunstenaarschap. Want of hij een oplichter was, of een ambachtsman, of iemand die wel of niet met de nazi’s heulde—dat is wat mij betreft allemaal bijzaak.”

“Het gaat mij erom dat ik laat zien en voelbaar maak wat voor een gevecht het is als je er als jonge kerel voor kiest om voor de kunst te gaan. Je hebt maar één leven en dat besteedt hij aan de kunst. Dat is het gevecht: het ene moment denkt hij: ik ben net zo goed als Vermeer, en het andere moment denk hij: ik weet niks, ik kan niks, ik ben niks. Dat is wat ik er hartverwarmend aan vind en de reden waarom je het personage uiteindelijk in je hart sluit. Terwijl hij zich bij vlagen uitermate onaangenaam gedraagt. Je voelt aan alles dat hij een gekweld personage is, zonder dat je het allemaal uitlegt.”

“Later kwam ik er achter dat dat levensverhaal
voor een deel gelogen was”

“In de documentatie vind je dat zijn vader heel erg naar en streng was, en zijn moeder wel lief. Als je dat gaat gebruiken, ga je alles verklaren vanuit die frustratie, dat trauma. Dat wilde ik niet. Ik heb er voor gekozen om het even aan te roeren op een moment dat hij in een crisis zit, zonder het uit te leggen. Op het laatste moment heb ik er ook een scène uitgehaald waarin hij tegen een psychiater over zijn vader en zijn moeder zit te praten. Dat heeft de film niet nodig. Je voelt dat die man gekweld wordt en dat hij altijd het gevoel heeft gehad dat hij het niet goed doet.”

“Tijdens mijn research heb ik een boek gelezen waarin Van Meegeren zijn leven beschrijft. Dat heeft hij verteld tegen een schrijfster die hij in 1946 bij zich heeft ontboden. Later kwam ik er achter dat dat levensverhaal voor een deel gelogen was. Dat had hij allemaal weer verzonnen. Dus je vraagt je af: wat is er eigenlijk waar? En hoe belangrijk is dat voor de film? Ik gebruik de werkelijkheid wel, maar niet om het ware verhaal te reconstrueren, want dat lukt niet en het is saai.”

“Kunstenaars zijn geen speciaal gekwelde mensen.
Kunstenaars zijn mensen die met die kwellingen iets doen”

Van Meegeren had dubbel pech: hij werd eerst door zijn vader klein gehouden en vervolgens door de kunstwereld. De film bevestigt in die zin het romantische clichébeeld van de kunstenaar als gekweld wezen.

“Ik ben geen psycholoog, ik ben geen kunsthistoricus. Ik denk dat kunstenaars mensen zijn die met hun kwellingen iets proberen te doen. Ik denk dat de meeste mensen wel met kwellingen en twijfels en angsten rondlopen, en daar mee leven of er geen aandacht aan schenken of op een andere manier bedwingen, maar kunstenaars zijn mensen die hun kwellingen exploiteren. Die er een onderzoek naar doen. Die er uitdrukking aan kunnen geven. Kunstenaars zijn geen speciaal gekwelde mensen. Kunstenaars zijn mensen die met die kwellingen iets doen. Het is de eerste keer dat ik het zo formuleer, dat komt door die vraag van jou.”

Een echte Vermeer (2016)

Een echte Vermeer (2016)

Een echte Vermeer is ook een film over identiteit. Van Meegeren kan eigenlijk niet zijn wie hij wil zijn, want zijn omgeving legt hem allerlei beperkingen op. Dat is een universeel thema.

“De echte Van Meegeren was vanuit zijn achtergrond heel erg georiënteerd op de zeventiende eeuw. Dat was in zijn ogen de kunst die we verder zouden moeten ontwikkelen. Picasso en de rest vond hij maar niks en daar werd hij ontzettend op afgerekend. Hij ging tegen de mode in. Dat had hij ook kunnen doen op de manier van Hopper of Dali. Er zijn zat figuratieve kunstenaars die het wel voor elkaar hebben gekregen om tegen die dominante stroming van de abstractie in te gaan. Zelf doe ik geen uitspraken over de vraag of Van Meegeren wel of geen kunstenaar was. Wel laat ik in de oorlogsequentie zijn vrouw twijfelen aan zijn kunstenaarschap. Zij stelt de vragen die wij allemaal stellen: wat maakt kunst tot kunst?”

Die vraag is in het postmodernisme zelf het onderwerp van kunst geworden.

“Ik vond niet dat ik daar omheen kon, al staat het niet centraal in de film.”

Bij mij riep de film de gedachte op dat Van Meegeren in feite een postmodernist is. Het enige waarin hij daar van afweek is dat hij er niet zijn eigen naam onder zette. Daar heb je de kwestie van de identiteit.

“Ik geef een letterlijk citaat van Van Meegeren: ‘Het enige wat ik heb vervalst is de handtekening’. Op een opmerking van de rechter dat hij die schilderijen voor veel geld heeft verkocht, reageert hij: ‘Als ik ze voor weinig geld had verkocht, had niemand geloofd dat ze echt waren’.”

“Ik wil een film maken waar je over kunt praten als
je na afloop met iemand nog een borrel gaat drinken”

Dat is de kunsthandel. Ik wil maar zeggen, de film roept allerlei boeiende vragen op.

“Het is mooi dat de film op die manier prikkelt, maar ik ga er niet vanuit dat iedereen er zo op reageert. Ik hoop dat hij ook boeit bij het publiek dat er naar kijkt als romantische vertelling. Ik wil een film maken waar je over kunt praten als je na afloop met iemand nog een borrel gaat drinken.”

Je hebt meerdere boeken verfilmd. Wat is het belangrijkste verschil tussen een boekverfilming en een film op basis van een eigen scenario?

“Heel globaal kun je zeggen dat het schrijven van een scenario op basis van een boek sneller gaat en minder ingewikkeld is dan een oorspronkelijk scenario, want er is al veel voorwerk gedaan. Je leest het boek een paar keer en dan leg je het weg en gaat zitten schrijven alsof je een oorspronkelijk scenario schrijft. Natuurlijk blader je door het boek en je pakt er dingen uit. Maar je gaat niet de roman pagina voor pagina omzetten naar script.”

De avonden (1989)

De avonden (1989)

“Ik had twee boekverfilmingen gedaan toen ik De Avonden ging doen. Dat is natuurlijk roekeloosheid van de bovenste plank, dat zou ik nu waarschijnlijk niet meer durven. Die film was ook flink over de top, maar Reve was er blij mee. We zaten na de première bibberend te wachten op de grote schrijver. Hij kwam met tranen in zijn ogen naar me toe, omhelsde me en zei: ‘Je zal toch maar zo’n jongen in huis hebben’. Hij zei vervolgens dat de film in geen enkel opzicht was zoals het in werkelijkheid was, maar het klopte precies.”

‘Mijn Hollandse assistent’
Van den Berg is een bewonderaar van de Italiaanse cinema. Zijn leermeester is Marco Ferreri, de regisseur van La Grande Bouffe en La Dernière Femme, bij wie hij begin jaren tachtig zijn eerste set-ervaring opdeed.

“Ik had een aantal jaren documentaires gemaakt, maar wilde heel graag speelfilms doen. Ik liep tegen de dertig en had geen fiducie om naar een filmschool te gaan. Ik had heel veel speelfilms gezien en ik wist ook waarom ik het leuk vond, maar hoe pak je dat aan? Geen idee.”

“Met een paar telefoonnummers op zak die ik van Huub Bals had gekregen, ben ik op de bonnefooi naar Rome gegaan en heb Marco Ferreri gebeld. Ik wilde graag een keer met hem praten. De volgende dag zat ik op de koffie bij hem thuis. En ik mocht meelopen op de set van zijn nieuwe film. Op de eerste draaidag stond ik in Cinecitta bibberend te wachten. De grote meester kwam binnen en zag me staan. Vervolgens ging hij me aan iedereen persoonlijk voorstellen als ‘mijn Hollandse assistent’. Dat is klasse.”

“Cinema moet dingen zichtbaar maken die niet
zichtbaar zijn in de gewone werkelijkheid”

“Van Ferreri heb ik veel geleerd. Het zit in mijn systeem om de letterlijkheid te willen vermijden. Dat heb ik bij hem gezien. Voor de letterlijkheid hoef je niet naar de bioscoop. Cinema moet dingen zichtbaar maken die niet zichtbaar zijn in de gewone werkelijkheid. Dat is mijn opvatting.”

Ik citeer Godard vrij: cinema is de grootste illusie die er bestaat.

“Ik zoek een intensivering van de werkelijkheid. Als Van Meegeren in de film in zijn huisje in Zuid-Frankrijk aan het experimenteren is hoe hij craquelure kan namaken, heeft dat niets met de echte Van Meegeren te maken.”

Maar het visualiseert wel mooi de koorts waarin je dat soort onderzoekingen doet.

“Koorts is een goed woord. Ik ben blij dat je dat zo hebt gezien. Ik heb wel wat gefronste wenkbrauwen om me heen gezien toen ik dat aan het ensceneren was. Het vraagt enige lef, want je kunt faliekant op je bek gaan.”

Dat kan de boekhouder ook.

“Daarom is dit werk ook zo leuk. Je kunt alles wel braaf volgens de boekjes en de regels doen, maar dan wordt het nooit je eigen film. En dat is wat je zoekt: hoe maak ik er mijn film van?”

 

3 november 2016

 

Lees hier onze recensie van Een echte Vermeer

 

Alle interviews

Waar draait Een Echte Vermeer?

 

Waar draait Een Echte Vermeer?

Première 3 tot en met 9 november 2016

Alkmaar Vue Alkmaar 8
Amersfoort Lieve Vrouw 1 Grachtzaal
Amsterdam EYE zaal 1
Amsterdam Het Ketelhuis 1
Amsterdam Movies 1
Amsterdam Pathé City 6
Amsterdam Pathé Tuschinski 1
Amsterdam Zaal 1
Apeldoorn Gigant Rode zaal
Arnhem Pathé Arnhem (nw) 03
Arnhem SB Rembrandt 2
Beverwijk Cineworld 3
Breda Chasse 3
Castricum Corso 2
Delft Lumen 1
Delft Pathé Delft 6
Den Bosch Verkadefabriek 2
Den Haag Filmhuis Den Haag 8
Den Haag Pathé Buitenhof 1
Deventer Filmhuis Roggezaal
Dordrecht Movies 2
Ede CineMec 1
Eindhoven Plaza Futura nieuw 05
Enkhuizen Filmzaal Enkhuizen 1
Enschede Concordia Blauwe zaal
Gouda Cinema Gouda 4
Groningen ForumImages 1
Groningen Pathé Groningen 1
Haarlem Pathé Haarlem 2
Heerlen Quatro 3
Helmond Groene Zaal
Hilversum Filmtheater Rood
Hoorn Cinema Oostereiland 02
Kerkrade Vue Kerkrade 3
Leiden Kijkhuis 1
Maastricht Lumière Groene zaal
Maastricht Pathé Maastricht 07
Nijmegen Cinemec Nijmegen 03
Nijmegen Lux 6
Nijmegen VillaLUX 1
Reuver Luxor 1
Rotterdam LantarenVenster 3
Rotterdam Pathé De Kuip 9
Sneek Cine Sneek 4
Tilburg Cinecitta 1
Tilburg Euroscoop 2
Utrecht Cinemec Utrecht 02
Utrecht Louis Hartlooper 1
Wageningen Heerenstraat Theater 1
Zutphen Cinemajestic 3
Zwolle Schuttezaal

Een echte Vermeer

Een echte Vermeer

Een echte VermeerRegie: Rudolf van den Berg

Cast: Jeroen Spitzenberger, Lize Feryn, Porgy Franssen e.a.

Nederland, 2016 (115 minuten)

Drama / Historie – 12 jaar

In de jaren twintig van de vorige eeuw wordt Han van Meegeren gezien als een groot schildertalent, dat zich laat beïnvloeden door de Oude Meesters. Han ontmoet de actrice Jólanka Lakatos en is meteen in de ban van deze prachtige verschijning. Ze blijkt echter de vrouw te zijn van Abraham Bredius, de belangrijkste kunstcriticus van zijn tijd. De jaloerse Bredius neemt nietsontziend wraak op Han door zijn werk publiekelijk tot op de grond toe af te branden. Als daarnaast zijn vrouw en zoon hem verlaten, is Van Meegeren ten einde raad. Han van Meegeren verhuist naar Frankrijk en wil maar één ding: zich wreken op Bredius.

 

Kijk hier waar deze film draait.

 

RECENSIE

 

Echte Vermeer, Een

****

recensie Een echte Vermeer

Onderbreking van de kunst 

door Ralph Evers

Een echte Vermeer is geïnspireerd op het leven van meestervervalser Han van Meegeren. Vrijwel alles wat hij deed was doordrenkt van list en bedrog, behalve zijn liefde voor de vrouw van kunstkenner en nemesis Bredius.

De geschiedenis van het schildertalent Han van Meegeren spreekt tot de verbeelding. Een temperamentvol en chaotisch man, die moeite had de alcohol te laten staan. Een schilder die geïnspireerd door de oude meesters, experimenteerde om de craquelure (hetgeen je op oude schilderijen ziet doordat de tijd op de olieverf ingewerkt heeft) na te bootsen. Een talentvolle schilder, die snakte naar erkenning. Nergens haalde hij de door hem gewenste perfectie.

Een echte Vermeer

Muze
Ondertussen wordt Picasso wel op waarde geschat. Een gruwel! Totdat Han van Meegeren (Jeroen Spitzenberger) de beeldschone Jólanka (Lize Feryn) leert kennen. Zij moet zijn muze worden. Zijn relatie loopt erdoor op de klippen, wanneer hij betoverd in het theater zijn muze aanschouwt. De chemie tussen de geliefden vindt haar hoogtepunt in het portret dat Van Meegeren van haar maakt. Helaas blijkt Jólanka getrouwd met de bekende kunstcriticus (en nemesis van Van Meegeren) Abraham Bredius (Porgy Franssen). Die ziet de romantische avances van Van Meegeren niet zo zitten en vernedert hem publiekelijk. De gekrenkte Van Meegeren heeft iets nodig om zich te herpakken. Wanneer het hem lukt de craquelure na te maken heeft hij een kans om de critici, die hem vernederd hebben, op geraffineerde manier voor schut te zetten.

De film is echter meer dan alleen een wraakverhaal. Er is bewust voor fictie en niet voor een biopic gekozen. Dat blijkt al uit de flashbacks en -forwards. Er zitten wel waargebeurde elementen in, zoals het oplichten van de nazitop, door te doen alsof die echte Van Meegeren een echte Vermeer is – hetgeen hem overigens flink in de nesten werkt, vanwege een vermeend landverraad. Toch focust de film naast de fictie vooral op het getroebleerde personage Van Meegeren. Een fraai shot daarin is, wanneer we van Meegeren in Italië aantreffen en het kader scheef gehouden wordt, terwijl het langzaam inzoomt op het gezicht. De rechtlijnigheid, de rationaliteit is ten onder gegaan in de smart, de hartstocht en de alcohol.

De prijs van schoonheid
Een echte Vermeer gaat over de prijs van schoonheid en het verlangen naar eeuwigheid. Juist schoonheid is zo gevoelig voor de tand des tijds. Waarin wordt de meester zichtbaar? De oude meesters die wij nu kunnen aanschouwen in musea zijn allen ‘bekrast’ door de nagels van Kronos, hetgeen we als mooie, extra dimensie zijn gaan waarderen. Juist doordat het oude schilderijen zijn waarderen we het wellicht meer.

Een echte Vermeer

Een film over een kunstenaar ontkomt niet aan het denken over kunst. Niet alleen in de film, maar ook er buiten, hetgeen blijkt uit de goed verzorgde productie waarbij de liefde voor het project er afdruipt. De knappe cinematografie heeft veel oog voor detail en weet met de juiste filters de bij de scène passende sfeer te tekenen. De filmmuziek van componist André Dziezuk is een fijne vermenging tussen stemmige muziek met strijkinstrumenten en met een zwoele saxofoon gedomineerde jazzklanken. Het spel tussen de karakters kent een goede chemie; schelmenromantiek, met verve gespeeld door de cast. De kritiek op de film is dat hij net iets te braaf blijft gegeven de omstandigheden. Iets rauwer had de juiste toon binnen het verhaal gezet.

En hoe zit dat eigenlijk met het oplichten van de nazi’s? De parallel die te trekken is met de nazi’s en Van Meegeren is hun beider afkeer van moderne kunst, zie de beschimping van Picasso. De echte Van Meegeren zou zelfs nog een persoonlijke brief aan Hitler hebben gestuurd, vanwege hun overeenkomstige visie op kunst. Toch kiest in het proces Van Meegeren liever de straf van een zwendelaar dan de dood als landverrader. Zo leren we naast de romancier ook de laffe enkeling kennen, die na al zijn bravoure opnieuw tot eenzaamheid veroordeeld wordt. Een tragisch lot in een mooie lijst.
 

29 oktober 2016

 

Interview met regisseur Rudolf van den Berg.

 

 
MEER RECENSIES

Top 5 films 2016 van Alfred Bos

Top 5 films + Miskleun van 2016

The Red Turtle

Acht recensenten van Indebioscoop bespreken hun vijf favoriete films die dit jaar in Nederland in première gingen. Traditioneel kiest iedereen ook de Miskleun van het Jaar én een film die zij jammerlijk misten in de bioscoop. Tot en met Oudejaarsdag lees je hier elke dag een persoonlijke terugblik op het filmjaar 2016.

Alfred DEEL 6: Alfred Bos

Het was een opmerkelijk goed jaar voor de Nederlandse film en dat zie je met twee (uit vijf) vermeldingen terug in mijn lijstje. En dan hebben we Beyond Sleep, Een echte Vermeer en Tonio nog niet genoemd. Elle doet inmiddels niet meer mee voor de Oscars, The Red Turtle wel. Beide films zijn buitenlandse producties van een Nederlandse regisseur, Beyond Sleep een coproductie over de grens. Wat dat zegt: zonder spruitjesgeur kan de Nederlandse film internationaal op hoog niveau mee. De European Film Awards zijn aan Elle voorbij gegaan, net als aan I, Daniel Blake (nog niet gezien), ten faveure van Toni Erdmann (bewust overgeslagen). Uit wat ik wel zag zijn dit mijn favorieten van 2016, in volgorde van verschijningsdatum.

 

– HEART OF A DOG

Een droom van een film en dat bijna letterlijk. Multimedia-artiest Laurie Anderson monteert uiteenlopende filmmedia (animatie, super 8, digitaal) en diverse vertellijnen (haar overleden terriër Lolabelle, haar overleden echtgenoot Lou Reed en haar overleden moeder) tot een niet te classificeren filosofisch-poëtische bespiegeling over liefde en dood. Is dit een documentaire, een ego-document, een filmessay? Wat maakt het uit, het resultaat is betoverend. Niks zwaar op de hand, maar monter en wijs.

 

– LOVE & FRIENDSHIP

Kostelijke comedy of manners van de Amerikaanse regisseur Whit Stillman die in dat genre is gespecialiseerd. Aan deze verfilming van een vroege brievenroman van Jane Austen – een Europese coproductie met Nederlandse inbreng, de computer graphics – zit geen grammetje vet. Elke dialoog, elke scène, zelfs iedere oogopslag is raak. Bij kostuumdrama’s (de film speelt in 1791) worden de personages nog wel eens platgedrukt door de oogverblindende aankleding. Hier triomferen de acteurs in een vilein spel rond status, geld en huwbare vrijgezellen. Een superieure soap waarin uiteindelijk iedereen, zelfs de prooi, aan zijn gerief komt.

 

– ELLE

Waarom hebben we tien jaar op een nieuwe film van Paul Verhoeven moeten wachten, verzucht je na het zien van zijn meesterlijke Elle. Dat ligt aan de financiers, ongetwijfeld. Dat probleem is, via Frankrijk, opgelost en de Europese cinema heeft zijn eminence grise terug. Elle is op en top Verhoeven: niet politiek correct, donkere kijk op menselijke natuur en zo vakkundig in elkaar gezet dat je bijna ontgaat hoe knap de regisseur een kluwen van verhaallijnen in volmaakte balans houdt. Ondertussen zit je met klamme oksels twee uur aan de bioscoopstoel genageld. Die staande ovatie van tien minuten na de première in Cannes is volkomen verdiend.

 

– THE RED TURTLE

Dat je als niet-Japanse animator door de befaamde Studio Ghibli uit Tokio wordt gevraagd om voor hen een film te maken is op zich al spectaculair. Dat je vervolgens alle hoge verwachtingen inlost en komt met een tekenfilm die zich kan meten met het beste van hoogvliegers als Isao Takahata en Hayao Miyazaki is een artistieke triomf. Dit verhaal zonder dialoog over een schipbreukeling op een eenzaam eiland gaat – net als Andersons documentaire – over leven en dood, is magisch-realistisch van toon en universeel qua thema. Wie hier niet door wordt geraakt heeft teveel superheldenfilms gezien.

 

– HELL OR HIGH WATER

Vorig jaar was La Isla Minima de perfecte genrefilm, dit jaar is dat de film over twee broers uit West-Texas die een reeks filialen beroven van de bank die het op hun familieboerderij heeft voorzien, of eigenlijk, de olie in de grond. Hell or High Water is een eigentijdse western die dankzij uitgekookt scenario, fraaie cinematografie, maatschappijkritische ondertoon, gedoseerde humor, sterke psychologie maar bovenal superieur acteerwerk – Jeff Bridges als Texas Ranger is Oscar-waardig, pretty boy Chris Pine kan echt acteren – de genreclichés ver achter zich laat. Een jaren zeventig-film met de toon en het tempo van nu.

 

Lo and Behold

Miskleun van 2016:

LO AND BEHOLD

Ook grote regisseurs kunnen de plank wel eens met een armlengte missen en dat overkomt Werner Herzog met zijn (door een ICT-bedrijf gefinancierde) documentaire over het internet. Die is warrig en volstrekt kritiekloos, gaat zo goed als (of helemaal) voorbij aan donkere kanten als veiligheid en privacy, dwaalt ver van zijn onderwerp af, weet thema’s niet te verbinden, is slecht geïnformeerd en mist focus. Doez zee internet dream of itself? Kom Werner, word wakker.

 

Gemist in de bios in 2016:

AVRIL ET LE MONDE TRUQUÉ

Deze Franse tekenfilm ging eind 2015 in Frankrijk en België in première en was dit jaar als April and the Extraordinary World in de rest van de wereld te zien. Maar niet in Nederland (hij is slechts vertoond tijdens een gespecialiseerd filmfestival). Het is de eerste stripverfilming van striptekenaar Jacques Tardi (in 2010 verfilmde Luc Besson zijn Adèle Blanc-Sec als live action) en zijn karakteristieke stijl is gehandhaafd voor dit ouderwets leuke avontuur in een alternatieve wereld die is blijven steken in het stoomtijdperk. Een pratende kat, actie, intrige, spanning, humor, romantiek. En intelligente hagedissen. Geweldig dus.

 

29 december 2016
 

Alle terugblikken op 2016:
Wim Meijer
Bob van der Sterre
George Vermij
Ralph Evers
Nanda Aris
Alfred Bos
Suzan Groothuis
Cor Oliemeulen

Verslag: Nederlands Film Festival 2016 Deel 1

Nederlands Film Festival 2016
Deel 1

door Ralph Evers

Een eerste indruk van het NFF 2016 is dat de oorlog ruim aan bod komt. Dit keer ook de donkere kanten, zoals in Riphagen waar de psychopaat Andries Riphagen en diens kunst hoe anderen te bespelen centraal staat. Een echte Vermeer hoe de meestervervalser Han van Meegeren de nazi’s voor miljoenen tilde en zich ook vertilde. De One Night Stands die aanvankelijk probeerden wat luchtiger te zijn dan vorig jaar. Een slechte keus, zoals zal blijken. Gelukkig herpakt men zich snel.

Riphagen

Met Riphagen gaat er een serieuze Nederlandse productie in première op het NFF 2016. Interessant dat er een oorlogsfilm is gemaakt waarin niet een held, maar juist een foute Nederlander centraal staat. En die wordt met verve en overtuiging neergezet door Jeroen van Koningsbrugge. Zoals Van Koningsbrugge eerder in Schone handen liet zien, liggen psychopaten hem wel. Zeker wanneer hij in zijn moerstaal, Amsterdams, los mag gaan. Daarmee contrasteert hij enorm met de hinderlijk Algemeen Beschaafd Nederlands sprekende tegenspelers. Zo komt Riphagen wel heel erg in de picture te staan. Evenals die paar andere Amsterdams sprekende rollen.

Los van het formulewerk waar de film schatplichtig aan is, maakt dat onnatuurlijke taalgebruik meer kapot dan je lief is. Daar gaat de muziek uit die tijd, wat op zich een leuk detail is, je als kijker niet verder in helpen. De karakterontwikkeling blijft bij die andere spelers achter, mede door dat onechte Nederlands. Enfin, de film kabbelt ruim twee uur door en doet vermoeden dat de makers zich ingelezen hebben in de geschiedenis van Andries Riphagen (wat een toepasselijke bad-ass achternaam overigens). Ten slotte bevat de film een ongemakkelijke slotakkoord.

Een echte Vermeer

Met Een echte Vermeer heeft Rudolf van den Berg een zeer goed verzorgde film gemaakt naar het verhaal van de meestervervalser Han van Meegeren. Een film over een kunstenaar dient natuurlijk vooral het oog te strelen en daarin is Van den Berg erg goed geslaagd. Het is fijn na een dag vol films die zich in Amsterdam afspelen, om eventjes naar misschien wel de mooiste stad van Nederland af te reizen, Delft. Een echte Vermeer is sfeervol en met passie gemaakt, gesproken in goed Nederlands en ondersteund door prachtige muziek, met heerlijke jazztonen. Een oogstrelende femme fatale maakt met de goede chemie tussen haar en Jeroen Spitzenbergen de film af. (Een lange recensie en een interview met de regisseur volgen.)

One night stands: tegenvallend
De eerste twee One Night Stands (van producent Viking Films) op zondag vielen vooral op doordat ze ronduit tegenvielen. Planet Beauty kent een pijnlijk slecht script en een spanningsboog die uitblinkt in afwezigheid. Sigrid ten Napel, die de film mag dragen, heeft iets zeurderigs over haar karakter. Ze doet net teveel haar best zich in haar rol in te leven, waardoor ze flink op je zenuwen gaat werken. Daarnaast weet Planet Beauty evenals Riphagen uit te blinken in houterige, onnatuurlijke dialogen in dat perfecte Nederlands, dat je nooit waar ook in het land hoort. Inhoudelijk nauwelijks bijzonder valt de film nog wel op qua kleurgebruik, waarbij een associatie naar Pepperminta van Pipilotti Rist opkwam. Pepperminta werkt juist vanwege het consequent doorgevoerde volstrekt absurde script, terwijl Planet Beauty toch ergens een komedie probeert te zijn.

Messias

Ook Messias, van Rob Lücker, viel op door een kinderachtig script. De katholieke kerk moest maar weer eens op de hak genomen worden. De terugkeer van de vermeende Messias helpt een in verval geraakt bisdom om opnieuw in aanzien te komen bij het Vaticaan. Ondertussen is een islamitische koperpoetser, in dienst van het bisdom, plots de belangrijkste man, als vertaler. Geheel in de Hollandse geest valt uit zo’n meevaller voordeel te halen. Toch niet altijd met het vooraf gewenste resultaat. Ondanks de best aardige cast en qua art direction goed verzorgde film, helpt het kinderachtige script elke kans op een positieve waardering om zeep. Het schokkende aan Messias is niet zozeer het op de hak nemen van de katholieke kerk, maar meer het gebrek aan inspiratie om tot een goede komedie te komen.

One night stands: meevallend
Het tweede blok One Night Stands (van producent PRPL) is van een heel andere snit. Cas blinkt uit in de kracht van de lichaamstaal. Het niet gezegde vertelt in deze film een eigen verhaal naast wat er wel gezegd wordt. Een homostel, Sjors en Pepijn, krijgt er een tijdelijke gast bij: Cas. Sjors ontmoette hem via grindr (u weet wellicht wel, die homo-ontmoetingsapp waar tinder van afgeleid is). Hoewel aanvankelijk alles koek en ei lijkt, komen er gaandeweg scheurtjes in de relatie tussen Sjors, Pepijn en Cas. Subtiel overgebracht, waarbij de lezer van lichaamstaal alvast een voorsprong kan nemen op wat er staat te gebeuren. Waar de films in het eerste blok hun best deden om luchtig en vooral grappig te zijn, is Cas ondanks haar keuze voor klein drama, juist daardoor ook grappig. Niet in de laatste plaats doordat de situaties zo herkenbaar zijn en, goddank, het taalgebruik natuurlijk aanvoelt. Er wordt zelfs een beetje gespeeld met dat houterige film-Nederlands, door Pepijn op een gegeven moment te laten zeggen dat Sjors een ‘kutlul’ is. Aangenaam aan Cas is dat de bekende stereotypen van het heterostelletje vervangen worden door een homostel. Inclusief seksscènes, zonder dat het om de seks draait. Zonder dat die seks wat ongemakkelijk is, zoals zo vaak, of net te kuis. In de beperking schuilt de meester, zei Schopenhauer eens en Cas weet juist zo te overtuigen in haar kleine verhaal met een uitstekend oog voor detail.

Hoe Het Zo Kwam Dat de Ramenlapper Hoogtevrees Kreeg

Ook de tweede film van het tweede blok, Hoe Het Zo Kwam Dat de Ramenlapper Hoogtevrees Kreeg, is een fijne film. Een romantische komedie zich afspelend in de marathonbuurt in Amsterdam Zuid, waar we ramenlapper Alfred leren kennen, die zonder dat hij het weet Cupido’s gaven heeft. Na 44 jaar trouwe dienst als ramenlapper en koppelaar wordt het tijd zijn pijlen eens op zichzelf te richten. De film doet door het gebruik van filters, muziek en voice-over in de verte denken aan de liefelijke films van Jean-Pierre Jeunet. Ramenlapper werkt vooral omdat de verhaallijn goed uitgewerkt is. Een romantisch sprookje volgens het boekje. Eigenlijk weinig origineel, maar regisseur Eva Zanen koos met haar ramenlapper dan ook niet voor de originaliteit, wel voor een hartverwarmend, goed verteld verhaal. Daarin is ze dan ook uitstekend geslaagd.
 

26 september 2016

 
MEER FILMFESTIVALS

Interviews

Interviews

  • Regisseur Victor D. Ponten over Catacombe – 18 september 2018
    Vijf jaar heeft Victor D. Ponten gewerkt aan Catacombe, zijn speelfilm over een profvoetballer die verstrikt raakt in het warnet van de matchfixing.

Victor D. Ponten (foto: Milan van Dril)

  • Regisseur Muayad Alayan over The Reports on Sarah and Saleem – 9 september 2018
    Voor een intrigerend verhaal hoefde de Palestijnse filmmaker Muayad Alayan niet ver te zoeken. Hoe een affaire tussen een Israëlische vrouw en een Palestijnse man verwordt tot een spionagecomplot en zes levens vernietigt.
  • Regisseur Damien Manivel van Takara – 27 juli 2018
    Heel stil, heel klein en heel kleurrijk. Dat is wellicht de bondigste manier om Takara, la nuit où j’ai nagé, het eerste gezamenlijke project van Kohei Igarashi en Damien Manivel, te beschrijven.
  • Erik Poppe, regisseur Utøya 22. Juli – 12 juni 2018
    “We hebben allemaal gehoord wat er die dag is gebeurd, maar het overgrote deel van de aandacht ging uit naar de dader. Over hem weten we bijna alles, van de slachtoffers weten we nauwelijks.”
  • Lucas van Woerkum van Symphonic Cinema – 23 april 2018
    Met muziek en film werkt het doorgaans zo: de film leidt het verhaal en de muziek ondersteunt de film. De Nederlandse regisseur Lucas van Woerkum draait het om, hij maakt speelfilms ter illustratie van de muziek.
  • Ronnie van der Veer, foley-artiest – 2 april 2018
    “Vaak zeggen mensen na afloop van een film dat ze het camerawerk mooi vonden. Over geluid hoor je ze nooit. Geluid komt wel binnen, maar minder bewust.”
  • Maggie Lee, artistiek directeur CinemAsia – 25 februari 2017
    Deel 1: “Twee van de grootste filmmarkten ter wereld vind je in Azië”.
    Deel 2: “Deze films geven een heel ander beeld over Azië dan de gebruikelijke clichés.”
  • Jan Matthys, regisseur van Vele hemels boven de zevende – 5 december 2017
    Vele hemels boven de zevende is de eerste speelfilm van Jan Matthys, de gelauwerde televisieregisseur uit België. De film naar de debuutroman van Griet Op De Beeck – in Nederland meer dan een kwart miljoen maal verkocht – is een initiatief van Matthys, die na jaren van werk in opdracht de stap van beeldscherm naar het witte doek zet.
  • Michaël Roskam, regisseur van Le Fidèle – 6 november 2017
    Le Fidèle is de derde speelfilm van de Belgische regisseur Michaël R. Roskam. Het is tevens zijn derde film met steracteur Matthias Schoenaerts in een van de hoofdrollen.
  • Daniela Thomas, regisseur van Vazante – 2 oktober 2017
    Vazante is de eerste solofilm van Daniela Thomas. Het historische drama, gesitueerd op een plantage in het Braziliaanse hoogland van de vroege negentiende eeuw, is een allegorie over de geboorte van haar vaderland.
  • Alain Gomis, regisseur van Félicité – 4 september 2017
    “Ik wil kunnen bepalen hoe ik een film draai. Het is niet genoeg om deel uit te maken van de internationale filmscene en mijn films te kunnen vertonen op de filmfestivals wereldwijd.”
  • Aslı Özge, regisseur van Auf Einmal – 23 mei 2017
    Na een aantal bekroonde kortfilms schreef en regisseerde ze twee speelfilms die een inkijkje geven in de levens van gewone mensen in haar geboortestad. Ook Auf Einmal is een karakterstudie, ditmaal met een thriller-twist.
  • Rob van Scheers, biograaf van Paul Verhoeven – 4 maart 2017
    In 1991 schreef Rob van Scheers een briefje aan Paul Verhoeven, of hij wilde meewerken aan een biografie. Vijfentwintig jaar later liep hij in het gezelschap van de regisseur over de rode loper van het Filmfestival van Cannes.
  • Erik Lieshout, regisseur To Stay Alive – A Method – 31 januari 2017
    Erik Lieshout maakt films over cultuur, documentaires waarin hij schrijvers of muzikanten en hun ideeën portretteert. Of met schrijvers en muzikanten op zoek gaat naar de betekenis van ideeën.
  • Martin Koolhoven, regisseur Brimstone – 22 januari 2017
    Het grote Martin Koolhoven interview, DEEL 2. Over Europese mainstreamfilm, marketingmachine Hollywood, nieuwe rol China en universele aantrekkingskracht van de western. En sneeuw.

Ondertussen, op de redactie: Kleur in film

Ondertussen, op de redactie:

Kleur in film

Beste collega’s,

Ik ben bezig met de voorbereiding van mijn verdiepingscursus aan de Volksuniversiteit en behandel hierin o.a. het thema ‘kleur in film’.

Een greep uit de mogelijkheden: Getinte stomme films (kleurenbadje), Blue Velvet (kleur in de titel, mooi te interpreteren in het verhaal), Let’s Talk About Kevin (symboliek), Enter the Void en Suspiria (hallucinerende personages), Black Narcissus (Technicolor, kleur misschien wel belangrijker dan plot), Psycho en Jezebel (zwart-wit films waarin kleur wordt gesuggereerd), Schindler’s List (incidenteel symbolisch kleur), Moonrise Kingdom (digital color grading) en Heimat (afwisselen van zwart-wit en kleur).

Je voelt ‘m al: Ik ben benieuwd naar jullie suggesties.

Alvast bedankt voor het meedenken!
Cor

Black Narcissus

 

Hi Cor,

Kurosawa, High and Low, 1963:
Film in zwart-wit, uit schoorsteen komt rode rook = kidnapper die tas ontvoerde jongen verbrandt, wat leidt tot de ontknoping.

Groet van Alfred

 

Mooi Alfred!

Die kan ik dan plakken achter Ran waarin iedere zoon van de heerser een ander kleur gewaad draagt (overeenkomend met het karakter).

Ik zit ook te denken aan de kleurige vuilnisbelt in Kurosawa’s Dodeskaden.

 

Eyes Wide Shut, waarin elk shot gecontrasteerde kleurpaletten heeft.

Ik meende Häxan (1922) waarin de binnen en buitenscènes sterk aangezet worden met een okergele kleur (binnen) en paarsblauwe kleur (buiten nacht) of turkoois groene kleur (buiten dag). Er zijn meer van dit soort voorbeelden te vinden in de stomme film.

Enne… The colour of money ;) :p

 

Leuk, Ralph!

Eyes Wide Shut? Ik heb er destijds kennelijk niet goed op gelet (was mogelijk afgeleid door de dames). Ik ga hem er binnenkort bij pakken!

Nog meer suggesties?

Eyes Wide Shut

 

Wat zijn we zuinig met hyperlinkjes! Wat spreekt beter dan de beelden zelf?

Niemand nog het kleurenfestijn uit 2001 a Space Odyssey genoemd? Of een wat meer obscure noot: La Lune dans le Carniveau van Jean-Jeacques Beineix. Niet de film die je hoopt dat het zal zijn maar kleurenexperimenten alom. Plus deze scène

Suspiria is echt een goed voorbeeld voor ingenieus kleurgebruik. Let op de kleuren in deze openingsscène. (Deze scène komt niet veel later… niet voor de faint of heart.) Of hoe rood in Twin Peaks een rechtstreekse connectie met nachtmerries creëert.

Maar moeten we niet nog wat zeggen over kleuren in films? Er valt juist veel over te zeggen.

Iets wat mij opvalt bij fotografie is dat het uitgesprokener maken van kleuren (in photoshoptermen de saturation omhoog gooien) een plaag is geworden. Ik irriteer me er mateloos aan. Zie een site als 500px, de ene foto blinkt nog mooier dan de andere dankzij die vervelende saturation. Een nutteloos en somberstemmend streven naar ‘overperfectie’.

In cinema heb je ook zoiets: het gemakzuchtig digitaal ‘bijsferen’ van films. De scène kan niet groezelig van zichzelf zijn, dat wordt het pas nadat het in een bad met groene pixels is gestopt. Een scène in een ghetto? Donkergrijs en donkerblauw. Driedubbel sfeer. Ondertussen zijn veel films zo donker dat je amper meer ziet wat er op beeld gebeurt.

Wat je kwijtraakt is een speels ambacht van oplossingen verzinnen die eigenlijk niet verzonnen kunnen worden. Neem nou het al door Cor genoemde Black Narcissus. In een Londense studio geschoten, met op glas geschilderde bergen, zodat Powell en Pressburger meer controle over de kleuren konden houden. Om nog even wat te leren op de late avond: ik trakteer jullie op een documentaire over hoe die kleuren zijn gemaakt. ‘We hadden een studiofilm die beter was dan als we het echt in de Himalaya hadden gemaakt.’

Groet, Bob

 

Dank je Bob,

Ik lees onder die documentaire over Black Narcissus dat de Engelse cinematograaf Jack Cardiff de ‘pope of Technicolor’ wordt genoemd. Ik denk nog even na over een titel voor jou als het gaat om het altijd weer verhelderend opsommen van hyperlinks ;-)

Leuk hoe de vergelijking met het lichtgebruik van Hollandse meesters als Vermeer wordt gemaakt en hoe Martin Scorsese (wie anders?) nog even fijntjes aanstipt dat het gebruik van Technicolor in Engeland verschilde van Amerika.

Ja, om die space trip in 2001 kunnen we niet omheen. Dat worden (voorlopig) dus mogelijk blokjes giallo, Kurosawa, Wes Anderson en Kubrick voor de les.

Trouwens, de docu Side by Side verschaft ook inzichten en laat zien dat de cinema (uitzonderingen daargelaten) lijkt ‘veroordeeld’ tot digitalisering. Zelfs de gebroeders Coen zijn gezwicht voor kleurenmanipulatie, te beginnen met het vernuftige experiment O Brother, Where Art Thou? En ik meen me te herinneren dat hun collega-broers Dardenne inmiddels ook met de digitale koorts zijn behept.

Met digitalisering in combinatie met camera’s met duizelingwekkend hoge resoluties kan men tegenwoordig toveren. Hoe fantastisch soms dan ook, zulke ontwikkelingen ontdoen het traditionele film maken van alle romantiek en maken filmmakers natuurlijk ook enigszins lui, want je kunt simpelweg alles over doen. Hoewel. Het is maar goed dat je de kunst van het acteren niet met de computer kunt creëren.

Groet,
Cor

Suspiria

 

Hi Cor,

Deze schiet me nog te binnen: Steven Soderbergh, Traffic, 2000.

De film vertelt drie parallelle verhalen: in Amerika ziet een rechter, aangesteld als drugsbestrijder, zijn dochter verslaafd raken aan crack; in Mexico onderscheppen twee agenten een drugstransport, waarop ze door een chef worden teruggefloten; en in Californië proberen twee federaal agenten een distributeur in de kraag te vatten.

Traffic is een masterclass in kleurgebruik. Het verhaal van de film is complex – de drie vertellingen hebben elk hun eigen logica – maar de plot blijft glashelder. Soderbergh gebruikt voor elke verhaallijn een ander kleurenfilter, waardoor elke ‘wereld’ letterlijk zijn eigen kleur heeft, respectievelijk blauwig, gelig en naturel.

Dat effect, het markeren van aktes of ‘werelden’, kun je ook bewerkstelligen met het beeldmedium (soort celluloid, dan wel digitaal), lenzen of met het aspect ratio van het beeldscherm, maar deze Ondertussen – en jouw cursus – gaat over kleur.

Over digitalisering ging een van mijn eerste Signaal & Ruis-stukjes op The Velvet Vox, De Wet van Lynch. Daarin wordt verwezen naar Side by Side, die daar ook is te zien.

Groet van Alfred

 

Don’t Look Now (de kleur rood komt herhaaldelijk terug en er wordt gebruik gemaakt van overvloeiers)

The Cook, The Thief, His Wife and Her Lover. Een van de mooiste films waarin herhaaldelijk wordt gespeeld met kleur: het decor verandert continu van kleur. Zo zijn de kleuren rood, groen en wit prominent aanwezig. Bijv. de eetzaal is rood (kostuums ook rood) en als Helen Mirren dan het toilet instapt is alles wit. Prachtig gedaan!

Rumble Fish: zwart-wit gefilmd, alleen de vissen zijn in kleur :-)

Groetjes, Suzan

 

Wow, zo is er met ontspannende inspanning een mooi overzicht ontstaan! En fijn, Nanda, dat je nog wat teksten uit Film Art van Bordwell & Thompson stuurde.

Het zal een genot zijn om al deze prachtige fragmenten te mogen verzamelen.

Iedereen bedankt, Cor

 

17 juni 2016

 

Meer ‘Ondertussen, op de redactie’

E

Eagle Huntress, The
Early Man (NL)
Early Man (OV)
Early Summer (Bakushû) 
Earth: Een Onvergetelijke Dag
Eastern Boys
Eat Sleep Die
Echte Vermeer, Een
Économie du couple, L
Écume des jours, L’
eCupid
Edge of Seventeen, The
Edge of Tomorrow
Eddie the Eagle
Eisenstein in Guanajuato
Elefante Blanco
Elephant Song
Elias: Alle Ankers Vooruit!
Elle
Elle s’en va
Elliot Loves
Elser
Elvis & Nixon
Elvy’s Wereld: So Ibiza!
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve (Emil & Ida i Lönneberga)
Emoji Film, De
Emoji Movie, The
Empire State
En amont du fleuve
Encierro: Bull running in Pamplona
End of Fear, The
End of the Tour, The
End of Watch
Ender’s Game
Endless Love
Enemy
Enfance, Une
Enfants du paradis, Les
Enough Said 
Entourage
Epic (OV)
Episode in the Life of an Iron Picker, An
Equalizer, The
Equalizer 2, The
Equals
Er ist wieder da
Eraserhead
Erbarme Dich
Erfenis, De
Ernest & Célestine
Escape Plan
Escape Room
Escobar
Essential Killing
Event, The
Everest
Everything, Everything
Every Day
Every Thing Will Be Fine
Evil Dead
Ex Machina
Exodus: Gods and Kings
Expendables 2, The
Expendables 3, The
Experimenter
Eye in the Sky
Eyes of My Mother, The