IDFA 2021 – Deel 7: 
Nieuws uit WOII

door Jochum de Graaf

De Tweede Wereldoorlog is nog steeds hét ijkpunt voor onze geschiedenis. Ook na 76 jaar bevrijding komen er nog ieder jaar nieuwe films en documentaires uit. IDFA heeft er een speciaal thema van gemaakt: Nieuws uit WOII.

 

Babi Yar. Context
In 1952 besluit de gemeente Kiev dat er over het terrein industrieel afval geloosd mag worden. In later jaren verrijzen er flats rond het terrein. Daarna herinnert er nog maar weinig aan het ravijn vlakbij Kiev waar op twee dagen in september 1942 33.771 Joden door de nazi’s werden doodgeschoten.

In zijn kenmerkende, gedragen en uiterst zorgvuldige stijl laat Sergeij Loznitsa de beelden voor zichzelf spreken, het verhaal vertellen. In Babi Yar. Context zien hoe het zover gekomen is. Beelden van het uitbreken van de oorlog, de beschieting van de brug over de Dnjepr bij Kiev, de inname van Lvov (Lemberg) door de Duitsers, de toejuichingen van de plaatselijke bevolking voor de Wehrmacht, de enthousiaste ontvangst dat bevelhebber Frank ten deel valt.

De Joden werden als vijfde colonne, Sovjet-sympathisanten, gezien. Loznitsa toont verontrustende beelden van mensen die door hun buren worden geslagen, uitgekleed en door de straten gesleept. Na hevige gevechten wordt Kiev ingenomen en ook daar worden de Joden door zowel de bezetter als de plaatselijke bevolking als zondebok aangemerkt. Ze moeten zich melden bij de Ortskommandatur, gemakkelijk zittende kleding aandoen, op 29 en 30 september worden ze aan de rand van het ravijn gebracht en genadeloos neergeknald.

Een week later wordt er in Kiev een triomfantelijke parade gehouden, schokkend de klaarblijkelijke onverschilligheid van de duizenden toeschouwers, die toch geweten moeten hebben van de gruweldaad die zich in hun achtertuin afspeelde. Mei 1943 herovert het Rode Leger eerst Kiev en vervolgens Lvov en zien we hoe de bevolking de nieuwe bevrijders toejuicht. Kort daarop worden de eerste internationale journalisten in Babi Jar rondgeleid, in 1946 start het tribunaal.

We krijgen de indrukwekkende getuigenis van actrice Dina Pronicheva ,die zich vanaf 9 uur ’s ochtends in het ravijn schuil wist te houden om aan het eind van de middag langzaam door de berg lijken een weg omhoog te banen. We staren minutenlang naar de in eerste aanleg ontwijkende en vervolgens emotieloze bekentenis van soldaat Hans Isenmann dat hij iets van 120 Joden heeft vermoord.

En dan die niet minder schokkende beelden van de openbare executie van dertien schuldig bevonden oorlogsmisdadigers, de bungelende lijken op het centrale plein tegen de achtergrond van het verwoeste Kiev en de tienduizenden toegestroomde inwoners die daar getuige van zijn blijven nog wel even op je netvlies hangen.

In zijn beste documentaires als State Funeral, The Event en Maidan laat Loznitsa ons met zijn meesterlijke montage van lang verborgen archiefmateriaal de loop van de geschiedenis zien. Door zijn scherpe focus op verbazingwekkende, meedogenloze details komt de betreffende gebeurtenis vervolgens uiterst scherp tot leven. Babi Yar. Context heeft echter een veel minder sterke focus.

Ongetwijfeld heeft de terreurdaad van Babi Yar context nodig, maar in deze film waaiert die nogal breed uit. De bezetting en later weer herovering van Lvov en Kiev worden als een soort oorlogsreportages breed uitgemeten, van het ravijn krijgen we weliswaar zeer aangrijpend verstilde beelden te zien, maar het is eerder een bescheiden fotoreportage van na de gebeurtenis zelf. Babi Yar. Context is daarmee eerst en vooral een kroniek van de oorlog in de Oekraïne met Babi Yar als uitwas.

 

Three Minutes: A Lengthening
Zomer 1938 komen vijf Amerikanen op een vakantietrip door Europa in het Poolse Nasielsk terecht, een klein dorp ten noordwesten van Warschau met zo’n 7.000 inwoners, van wie 3.000 Joods. Ze schieten er een filmpje van drie minuten waarbij de inwoners zich voor de camera verdringen. Drie minuten over de belangrijke knopenfabriek met zijn Joodse eigenaren, over de ornamenten op de synagoge, de bakker, de handelslui, de winkels, de lommerrijke straten en pleinen; een doodgewoon Pools-Joods dorpje eind jaren dertig van de vorige eeuw.

In Three Minutes: A Lengthening ontleedt Bianca Stigter beeld voor beeld het filmpje. Wie zijn die mensen die zo vrolijk voor de lens verschijnen. Wat is de betekenis van het ornament boven de synagoge? Wat staat er in de korrelige letters boven de kruidenierswinkel? Meest navrant is het voorlezen van een ooggetuigenverslag van de deportatie van de Joden in december 1939, terwijl we kijken naar de anderhalf eerder opgenomen beelden van het marktplein waar ze zich moesten verzamelen.

Het telkens herhalen en inzoomen op de beelden is een procedé dat werkt. Steeds sterker dringt het besef door dat vrijwel niemand de holocaust heeft overleefd. In 1945 waren nog slechts 100 van de Joden van Nasielsk in leven.

 

Turn Your Body to the Sun
Turn Your Body to the Sun vertelt het ongelooflijke verhaal van een Sovjetsoldaat van Tataarse afkomst die bijna vermalen werd door de wereldgeschiedenis. Tijdens de Stalin-terreur van de jaren dertig werden de Tataren naar Siberië gedeporteerd; toen de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvielen werden ze gedwongen in het Rode Leger dienst te nemen. De vader van de in Amsterdam wonende schrijfster Sana Valiulana moest ook gedwongen dienst nemen in het Wolga-Tatarenbataljon dat aan het Oostfront een meedogenloze strijd tegen de Hitlertroepen uitvocht.

Nog voor de ommekeer bij de Slag om Stalingrad werden ze gevangen genomen en voor de keus gesteld: óf de dood óf overlopen naar de Duitse kant en aan de zijde van de Wehrmacht vechten. De meeste Tataren kozen voor dit offer they could not refuse en kwamen aan het Westfront terecht, in Frankrijk, Normandië. Na D-day worden ze krijgsgevangen genomen door de Amerikaanse en Canadese troepen en de vader van Valiulana kwam nu aan de geallieerde kant terecht waar hij als tolk werd ingezet. Tijdens de Conferentie van Yalta werd afgesproken dat alle krijgsgevangenen weer terug naar hun eigen land zouden gaan. Vader Valiulana keerde terug naar Moskou, waar hij onmiddellijk op transport werd gesteld naar de Goelag, een strafkamp diep in de toendra waar hij dwangarbeid verrichte bij winterse temperaturen van min 30. Pas na de dood van Stalin, in 1956, kwam hij vrij en kon dankzij een liefdesrelatie die per brief ontstond, nog iets van een familieleven opbouwen.

Aliona van der Horst, die op het vorige IDFA furore maakte met haar Liefde is Aardappelen, volgt Sana Valiulana op haar zoektocht naar haar vader, in de trein met haar zus op weg naar de Goelag, naar Perm in de Oeral, citerend en raadplegend de dagboeken die hij achterliet, het spoor terug volgend van de man die na de oorlog bleef zwijgen over wat hij had meegemaakt. Valiulana wil invulling geven aan wat ze alleen in het Nederlands kan aangeven als de ‘onvervuldheid’ van haar vaders leven.

Met een ingetogen montage, gebruikmakend van technieken als double-pass, inzoomen op en inkleuren van bijzondere archiefmateriaal geeft Van der Horst een sterke extra dimensie aan het verhaal. Bijna ondraaglijke beelden van de verschrikkingen en ontberingen van de strijd aan het front, de wrede en onmenselijke behandeling in de krijgsgevangenkampen en dan ook nog eens de miskenning en minachting die hen na de oorlog ten deel viel.

Turn Your Body to the Sun is een monumentaal eerbetoon aan de miljoenen krijgsgevangenen wier geschiedenis veel te lang verborgen bleven.

 

Housewitz
Avond aan avond kijkt Lous Hoogendijk, een excentrieke oudere vrouw in Amsterdam Zuid, naar treinreizen op tv – Rail Away, Die schönsten Bahnstrecken – een stuk of tien afstandsbedieningen in gevarieerde vorm van ouderdom onder handbereik. Het lijken op het eerste gezicht tamelijk gewone beelden: vrouw, tv kijkend in ruime woonkamer, met kat. Maar allengs wordt haar worsteling om te leven met haar oorlogstrauma meer en meer duidelijk.

In het huis is het een enorme chaos, ze kan bijna niets weggooien, dan komen herinneringen boven die te veel pijn doen. Tv kijken doet ze vooral ’s nachts om de nachtmerrie te ontwijken waarin ze niet meer weet hoe ze naar huis moet komen, net als op de dag dat ze als jong Joods meisje gedeporteerd werd.

Ze leest de brieven voor die ze vanuit het kamp schreef. In Westerbork was de goulash nog wel ok, in Theresienstadt was het eten uiterst beroerd. De vlektyfus en andere vreselijke ziekten, de ontmenselijking in het concentratiekamp. Geëmotioneerd vertelt ze dat ze het lot van haar vader en broer in de gaskamer voor zich ziet, hoe oneerlijk het is dat haar  broer, ‘zo’n mooie jongen’, vermoord is en zij de oorlog wel overleefde.

Tientallen jaren is ze het huis niet meer uit geweest, haar kinderen zorgen voor haar. Dochter Oeke Hoogendijk, documentairemaker van onder andere het veelgeprezen Het Nieuwe Rijksmuseum en Mijn Rembrandt, belt haar moeder iedere dag, soms een paar keer: ‘Ja daar ben ik’. ‘Ja, ik ook’. Het zijn vaak tragikomische gesprekken, ‘Kamperen? Gaan jullie weer kamperen? Nou dat is aan mij niet besteed, ik zit de hele dag al in het kamp’. Met mondaine hoed en zonnebril kan ze in de tuin helemaal losgaan op de house van DJ Tiësto, dat heeft een kalmerende werking op haar gemoedsrust.

Oeke Hoogendijk speelde al lang met het idee om het leven van haar moeder in de schaduw van de Holocaust te verfilmen en weet haar daarvan te overtuigen. Maar al na een paar weken gooit ze de cameraploeg het huis uit, ‘ik voel me op m’n best wanneer ik alleen ben’. Dochter Oeke laat webcams installeren, wat als bijkomend gevolg heeft dat het portret nog aan diepgang wint. Hoe ze door het huis rommelt, de kat toespreekt, midden in de nacht diep onder de dekens naar de radio gaat luisteren, veel in zichzelf praat, de eerlijkheid van het verdriet combinerend met haar scherpe gevoel voor humor.

Housewitz, met die fijne dubbelzinnige titel, vindt een knappe balans tussen het opspelende leed van de kampherinneringen, afgewisseld met de mentale rust van eindeloze treinreizen op tv.

 

28 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys
IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 4: Invloedrijke rocksterren 
IDFA 2021 – Deel 5: Luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL

IDFA 2021 – Deel 4: 
Invloedrijke rocksterren

door Jochum de Graaf

Muziek behoort niet tot de hoofdthema’s van het IDFA, al doet de publiciteit voor de hoogmis voor Hallelujah: Leonard Cohen, a Journey, a Song misschien anders vermoeden. Maar over het leven en werken van een aantal van de grootste en invloedrijkste rocksterren is in de zijlijn van het festival een aantal interessante documentaires te zien. 

 

Market Screening: Velvet Underground
Het sterke aan deze veelgeprezen documentaire van Todd Haynes (vooralsnog alleen via Apple TV te zien) is dat die niet in een nostalgische terugblik verzandt, maar de groep in het perspectief van zijn eigen tijd plaatst, het Amerika, beter nog het New York, van eind jaren zestig. En dan in vooral cultureel opzicht, de opkomst van de experimentele cinema, avant-garde kunst, minimalistische muziek, popart, de grote invloed van Andy Warhol met zijn legendarische atelier The Factory.   

Market Screening: Velvet Underground zet ook het beeld recht dat Lou Reed de absolute hoofdrolspeler in de band was. John Cale vertelt zeer lucide, maar ook ingetogen, hoe hij als leerling van de minimalistische componist La Monte Young zijn kennis van de muzikale avant-garde inbracht, hoe hij op zoek naar een soort ‘natuurlijke harmonie’ beïnvloed werd door de close-harmony van The Everly Brothers en in de trance-achtige gitaar-riffs van Bo Didley de herhaling van eenvoudige minimale muzikale motieven herkende.

Lou Reed stelde daar de rauwe werkelijkheid van het grotestadsleven met een passie voor rock-‘n-roll tegenover. Zijn teksten over sadomasochisme, transseksualiteit, orgies, huiselijk geweld en veel over drugs waren voor die tijd ongekend.

The Velvet Underground werd gekenmerkt door de energie die ze aan hun negativisme wisten te ontlenen, ze zetten zich af tegen alles wat ze niet beviel. Drummer Maureen Tucker, naast Cale de enige overlevende van de oorspronkelijke bezetting, verhaalt sardonisch over de keer dat ze voor een aantal concerten naar de West Coast gingen en daar met de flowerpower-cultuur geconfronteerd werden. Die hippies! Met bloemen in hun haar! Dat je denkt dat je daarmee de vrede op aarde voor elkaar denkt te krijgen.

Haynes laat goed zien hoe The Velvet Underground kon uitgroeien tot de band die de popmuziek blijvend veranderde. Zonder The Velvets geen underground. En hij brengt het met de technieken van de alternatieve cinema uit die tijd fraai in beeld, splitscreens van spetterende optredens van rocklegendes als Jerry Lee Lewis, commentaar van invloedrijke tijdgenoten als Allen Ginsberg, Bob Dylan, New Yorkse straatbeelden en de scene rond 42nd Street, waar het allemaal gebeurde eind jaren zestig.

Anderzijds is Market Screening: Velvet Underground iets te veel een typisch Amerikaanse documentaire met een reeks pratende hoofden, bekende en minder bekende figuren uit de entourage van de band, als Jonas Mekas, John Waters, Doug Yole, Jackson Browne, Jonathan Richmond, de zus van Lou Reed  die mooi uitgekaderd tegen een achtergrond in beeld worden gebracht, maar het was toch mooier geweest wanneer de ontwikkeling van de band geschetst was aan de hand van de optredens, repetities, party’s waar toch ook genoeg archiefbeelden van zijn.

 

Songs for Drella
I don’t wanna see a camera’, zei Lou Reed tegen regisseur Ed Lachman, ‘niet op het podium en ook niet als ik de zaal in kijk’. Lachman was gevraagd om het concert dat Lou Reed en John Cale van hun net verschenen legendarische album Songs for Drella te registreren. Lachman verzon een list, ‘kan ik dan de repetities filmen’, en dat was goed, knikte Reed. Dertig jaar na dato zijn de 16mm opnamen in een prachtige 4K-restauratie uitgebracht.

Nog weer twintig jaar eerder was de samenwerking tussen Reed en Cale in The Velvet Underground beëindigd, drie jaar na de dood van hun mentor en manager Andy Warhol in 1987, kwamen ze kort bij elkaar om Songs for Drella op te nemen en een aantal concerten te geven. Songs for Drella is een oprechte, scherpe en eerlijke verkenning van het leven, de dromen, eigenaardigheden, angsten, wanen, aspiraties van Warhol. Het nummer Work, waarin zijn onstuitbare arbeidsethos wordt beschreven, Trouble With Classicists dat Warhols dedain voor egotrippende kunstenaars beschrijft en de slotsong Hello It’s Me waarin Reed zijn diepe spijt betuigt over de onvolwassen manier waarop hij met Warhol gebroken heeft: ‘I wish I’d talked to you more when you were alive’. De neiging om na ieder nummer applaus te geven.

Lachman heeft het sterk sober in beeld gebracht, afwisselend zwart-wit dan weer kleur, een enkel beeld als achtergrond, in-  en uitzoomend op Cale en Reed afzonderlijk, de kale setting op het podium met vleugel, keyboard, viool, gitaren, stoel, gitaar. Beelden, perfect passend bij de soms ingetogen minimalistische muziek, de melodieuze pianopartijen van Cale, maar ook bij de expliciete rock-‘n-roll de soms oversturende gitaarpartijen van Reed.

Songs for Drella als documentaire is vooral ook een verkenning van de dynamiek tussen Reed en Cale, de twee giganten die daarna nooit meer met elkaar zouden optreden.

Mocht de gelegenheid zich voordoen, dan is aan te raden om Market Screening: Velvet Underground en Songs for Drella na elkaar te zien, dan is het beeld van de geschiedenis van een van de meest vruchtbare en invloedrijke samenwerkingen uit de popgeschiedenis compleet.

 

Jagged
Van Jagged Little Pill, het album waarmee Alanis Morissette in 1995 de wereld veroverde, zijn inmiddels 33 miljoen exemplaren verkocht, het was het op een na best verkopende album van de jaren negentig en het staat in de ranglijst aller tijden vooralsnog op een twaalfde plaats.

Jagged vertelt het verhaal hoe het zo ver gekomen is. Morrisette was op 15-jarige leeftijd al een popster in Canada, had twee albums met licht verteerbare dancepop uitgebracht, voor ze in 1994 producer Glen Ballard ontmoette. Ze wilde rauwer, ongepolijster klinken en de samenwerking bleek een perfecte match. In een jaar tijd, februari 94 tot februari 95, schreven ze in twintig dagenlange sessies evenzoveel nummers. Een rondgang langs de grote platenlabels leverde niets op, uiteindelijk konden ze een contract tekenen bij Maverick Records, waar ook Madonna bij zat. Het meest vooraanstaande rockstation van LA pikte de single You Oughta Know op en de rest is geschiedenis.

You Oughta Know was een oerkreet, werd het lijflied van iedereen die wel eens gedumpt is. Ook zes andere singles, waaronder het iconische Ironic werden wereldhits. Het is de tijd van de grunge, garagerock, de reactie op de wat lauwe new wave van begin jaren negentig. En het illustreerde de onstuitbare opkomst van zelfbewuste vrouwelijke popsterren, de women power van artiesten als Madonna.

Jagged begint met een knap gemonteerde reeks fragmenten van optreden waarbij Analis met dat lange rechte haar in T-shirt en donkere spijkerbroek, haar teksten de zaal in slingert. De elektriciteit van die opkomst, het publiek dat in extase de teksten woord voor woord meezingt. Dit is niet alleen een concert, hier wordt ook een statement verkondigd. Een statement over alle zaken waar vrouwen vanaf dat moment niet langer meer over zullen zwijgen: vernedering, verachting in de liefde, de woede daarover, het opkomen voor hun rechten.

Ruggengraat van de film is een uitgebreid interview waarin Alanis terugblikt op die komeetachtige carrière. Gezeten in haar immense bibliotheek – kennelijk leest ze tegenwoordig nogal veel boeken – analyseert ze haar eigen rol als toch wel erg jonge vrouw die met alle uitwassen van de masculiene popwereld wordt geconfronteerd. In bedekte termen laat ze doorschemeren dat ze uit haar vroege carrière eetstoornissen heeft overgehouden, ze ergerde zich steeds meer aan haar rol van popprinses en hoe ze zich uit dat keurslijf wist te bevrijden. Uitgebreid verhaalt ze over het leven in de toerbus, de tol van de roem tijdens de promotietournee voor Jagged Little Pill die achttien maanden duurde en haar over de hele wereld bracht.

Misschien jammer dat ontbreekt wat er in de jaren daarna gebeurde, het had de film nog meer reliëf kunnen geven, waarom ze nooit meer die grote hoogte van 1995 bereikte en hoe ze daar mee omging.

Alanis zelf is ontevreden over de film en wil aan de promotie niet meewerken, omdat volgens haar sommige feiten en implicaties – vermoed wordt het openhartige verhaal over seksueel misbruik – in werkelijkheid veel genuanceerder liggen.

 

Listening to Kenny G
I’m  not a personality, I am a sound’, zegt Kenny G al ergens aan het begin van de documentaire. Het is een perfecte samenvatting van wie hij is. Over zijn persoonlijk leven komen we, behalve dat hij twee zoons heeft, verder niet veel te weten. Listening to Kenny G laat de onstuimige opgang van de meest verkopende instrumentalist ter wereld zien, en dan met name zijn hoogtepunt in de jaren negentig. 75 miljoen albums heeft hij verkocht, in de VS, Latijns Amerika, Azië en vooral China is hij  immens populair, miljoenen Chinezen luisteren nog dagelijks onderweg naar huis het nummer Coming Home. Zijn muziek klinkt op de roltrappen in winkelcentra, zijn populaire deuntjes luisteren menig bruiloft op , bekend zijn de verhalen van ouders die vertellen dat hun kinderen op een nummer van Kenny G zijn verwekt. En Kanye West vroeg hem om bij wijze van verrassing voor Kim Kardashian op Valentijnsdag op te treden.

Er is dus kennelijk een groot publiek voor, mensen in de rij voor een concert in de Blue Note Club, drie meisjes uit Puerto Rico, die drie dagen onderweg waren, het echtpaar dat elkaar vond op de tonen van zijn grootste hit Silhouette, de moeder en zoon  ook al uren in de rij voor een ticket hebben gestaan waarbij de zoon alle kritiek op Kenny G wegwuift met het argument dat zoveel miljoenen fans over de hele wereld het niet fout kunnen hebben.

Naast lof is er kritiek. Jazzcritici, muziekwetenschappers, en zeker serieuze jazzmuzikanten moeten niets hebben van de platte populaire deuntjes, dat soort ‘easy listening’, ‘smooth jazz’. Met echte jazz heeft het maar weinig te maken, ‘muzikaal behang, ‘een zakelijke poging om me te kalmeren’, ’dit is geen seks, dit is masturbatie’, zo klinkt het. Jazzgitarist Pat Metheny brandt hem tot de grond toe af, Kenny G is volkomen ‘crap’.  Maar Kenny zelf heeft er weinig last van, hij gaat onverdroten zijn eigen gang en neemt het met de nodige humor en zelfrelativering voor kennisgeving aan.

Go for it schrijft hij als levensmotto op de muur van de high school in Seattle waar hij zijn opleiding genoot, en vervolgens practice, practice, practice!  Volgens eigen zeggen wordt hij nog iedere dag beter doordat hij is blijven oefenen.

Penny Lane, omineuze naam voor een maakster van muziekdocumentaires, heeft met mooi archiefmateriaal en goede montage een charmant portret van hem gemaakt.

 

26 november 2021

 

IDFA 2021 – Deel 1: Four Journeys
IDFA 2021 – Deel 2: Young Rebels
IDFA 2021 – Deel 3: Excentrieke karakters
IDFA 2021 – Deel 5: Luchtige films
IDFA 2021 – Deel 6: Films in tijden van corona
IDFA 2021 – Deel 7: Nieuws uit WOII
IDFA 2021 – Deel 8: Experimentele films

 

MEER FILMFESTIVAL